Historia universal

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Mapamundi dibuxáu por Ortelius (1570).

La historia universal, historia del mundu, historia mundial o historia de la humanidá ye'l conxuntu de fechos y procesos que se desenvolvieron en redol al ser humanu, dende la so apaición hasta l'actualidá.[1][2][3]

Una carauterística pa estremar el momentu en que s'inventa la escritura, porque esta fixo posible espublizar y caltener el conocencia adquiríu.[4][5][6] En dellos casos, la escritura, de la mesma, convirtióse nuna necesidá fundamental dende l'apaición de l'agricultura.[7][8]

Esta historia ta marcada tantu por una socesión gradual de migraciones, intercambios culturales, descubrimientos y inventos, como por desarrollos bien aceleraos amestaos a cambeos de paradigma y a periodo revolucionarios.

Nacencia de los Estaos[editar | editar la fonte]

Primer desembarco de Cristóbal Colón n'América en 1492. La pintura correspuende a la "Esposición Nacional, Medaya de primera clase" en 1862, por Dióscoro Puebla
Bomba atómica sobre Nagasaki, 9 d'agostu de 1945.
Buzz Aldrin sobre la superficie llunar, 20 de xunetu de 1969.
Miembros de la Organización de les Naciones Xuníes.

Max Weber defini Estáu como «una organización humana que controla de manera esclusiva y llegal l'usu de la fuercia sobre una zona xeográfica específica».[9]

Los primeros estaos apaecieron nel IV mileniu e.C. en Mesopotamia y n'Exiptu a veres del ríu Nilu,.[10][11][12]

Nel III mileniu e.C. surde la Cultura del valle del Indo,[13][14][15] y la civilización Caral en Perú. La dómina de los Trés augustos y cinco emperadores a les veres del ríu Mariellu.[16][17][18] En China a partir del 2500 e.C.[19]apaez la primera dinastía testificada pola arqueoloxía que ye la dinastía Xia.[20]

Nel II mileniu e.C. remanecieron civilizaciones en Creta, Grecia Oriental y Turquía.[21]

Dende'l sieglu I e.C. desenvolvióse una rede de rutes comerciales entamaes a partir del negociu de la seda China. Les sos diverses rutes, empezaben na ciudá de Chang'an (anguaño Xi'an) en China, pasando ente otres por Karakorum (Mongolia), el pasu de Khunjerab (China/Paquistán), Susa (Persia), el valle de Fergana (Taxiquistán), Taxila (Paquistán), Antioquía en Siria, Alexandría (Exiptu), Kazán (Rusia) y Constantinopla a les puertes d'Europa, llegando hasta los reinos hispánicos nel sieglu XV, nes llendes d'Europa y a Somalia y Etiopía n'África oriental.

Los Casines de Babilonia o los Manchuria de China, consiguieron conquistar a estaos bien desenvueltos y, darréu, integráronse dientro de les sos estructures.[22] Los europeos consiguieron enclaves imperiales n'Indonesia y les Moluques, por cuenta de la ausencia de poderes políticos o militares fuertes na rexón.

Nel sieglu XV navegantes chinos como Zheng He y portugueses como Enrique'l Navegante, impulsaos pol espardimientu de la brúxula, la cartografía y la construcción de grandes naves, establecieron rutes comerciales que conectaron Europa, África y Asia. En 1492 el navegante xenovés Cristóbal Colón llegó al continente americanu, en 1498 el portugués Vascu de Gama conectó Europa cola India y en 1522 Juan Sebastián Elcano circunnavegaría per primer vegada'l globu (1519-1522).

A fines del sieglu XVI conformó una gran rede de comerciu marítimu al traviés del océanu Pacíficu con centros portuarios en Lima, Panamá, Manila, Guangzhou y Xiamen. Simultáneamente españoles y portugueses abrieron ruta naviera pa comerciar esclavos secuestraos n'África y vendíos n'América. Nel sieglu XVI, les meyores de la ciencia como'l d'Andreas Vesalio en medicina y Nicolás Copérnico y Galiléu Galilei en astronomía camudaron la visión del mundu (pa los europeos, siquier). Sentaron asina les bases pa una serie de descubrimientos: la teoría de la gravedá d'Isaac Newton, el principiu de que toa vida vien de otra vida de Lazzaro Spallanzani, el descubrimientu de los microorganismos por Anton van Leeuwenhoek, la vacunación d'Edward Jenner, etcétera. Per otra parte, el progresu de la Medicina con investigadores como Louis Pasteur.

A entamos del sieglu XVII navegantes europeos llegaron a Australia. Namái la Polinesia quedó fora, y aun así, les civilizaciones del océanu Pacíficu fueron sumaes nel sieglu XVIII (islla de Pascua en 1722, Ḥawai pol capitán Cook). Coles mesmes, fueron confirmaes per primer vegada les hipótesis sobre'l míticu continente austral, al recibise reportes de la esistencia de l'Antártida.

Por esta dómina produciéronse les revoluciones lliberales. Los esfuercios d'inventores como Thomas Newcomen y James Watt llevaron a la invención, a finales del sieglu XVIII, de la máquina de vapor. La industrialización punxo en manes de les potencies coloniales europees nueves armes pa la guerra, como por casu el rifle de retrocarga, el acorazáu o l'ametralladora, lo que-yos dio la supremacía sobre los exércitos. N'Europa mientres el sieglu XVIII, el desenvolvimientu del conocencia y la teunoloxía, algamó una masa crítico que fixo posible la Revolución industrial.[23]

Empezó la contaminación de los ecosistemes, la estinción de les especies y el consiguiente amenorgamientu de la biodiversidá. Les emisiones de dióxidu de carbonu dende mediaos del sieglu XIX, como productu de la quema masiva de combustibles fósiles (carbón, petroleu), xeneró'l efeutu invernaderu.

Escontra 1835, los seres humanos algamaron per primer vegada los mil millones d'habitantes na so historia. Nel pasu de los sieglos XIX a XX, el surdimientu de lleis llaborales protexó a los trabayadores y dexó el surdimientu d'una clase media, y de una sociedá de consumu a gran escala. Esto nun foi ensin dures lluches, nes cualos les organizaciones de trabayadores (sindicatos) fueron munches vegaes prohibir y escorrer.

Adulces, toles rexones y poblaciones del globu cayeron sol poder d'unu o otru estáu hasta que, por aciu el Tratáu de Berlín de 1878, el Reinu Xuníu, l'Imperiu austrohúngaru, Francia, l'Imperiu alemán, el Reinu d'Italia, Rusia y l'Imperiu otomanu atribuyéronse los últimos territorios sacupaos, sacante l'Antártida.[24]

Nel sieglu XX, l'escosamientu de los territorios mundiales pa ser colonizaos, llevó a les potencies europees a topetar unes con otres. En 1914, un incidente menor (l'asesinatu del archiduque Francisco Fernando d'Austria) desamarró la Primer Guerra Mundial hasta 1918. Sicasí, la paz nun foi satisfactoria. Dempués de la Primer Guerra Mundial producióse la Gran Depresión y la Guerra Civil Española (1936-1939) y la revolución rusa de 1917. Nel añu 1939 españó la Segunda Guerra Mundial, na cual enfrentáronse les potencies Aliaes (Gran Bretaña, Xunión Soviética, Estaos Xuníos, Francia Llibre, Polonia, China y munchos más) contra la Exa (Alemaña nazi, Italia, Xapón).

A partir del final de la Segunda Guerra Mundial en 1946, remaneció un orde bipolar encabezáu por Estaos Xuníos y la Xunión Soviética. Dambos buscaben el dominiu mundial, pero la medrana al arsenal nuclear enemigu llevar a evitar la confrontación abierta. Por eso, a esti periodu llámase-y la guerra fría. Munchos países d'Europa del Este, xunir a la Xunión Soviética y formaron el pactu de Varsovia. La intensidá de les hostilidaes ente Estaos Xuníos y l'Xunión Soviética foi esguilando hasta llegar a la crisis de los misiles de 1962. Por cuenta de esto, dambes potencies emponer a rellaciones más cordiales, surdiendo asina la Détente. Na década de 1980, Estaos Xuníos embarcar nuna nueva carrera armamentista. En respuesta, la Xunión Soviética buscó reformase y abrir nun procesu llamáu Perestroika, que salióse de control, y llevó al esmantelamientu final de la Xunión Soviética y del bloque comunista (1989-1991).

Intentóse crear un nuevu orde mundial tendiente a evitar repitir los horrores de les guerres mundiales, y pa eso creóse la Organización de les Naciones Xuníes (ONX) en 1945, qu'en 1948 formuló la Declaración Universal de los Derechos Humanos. Pero la ONX foi relativamente insolvente pa contener a Estaos Xuníos y a la Xunión Soviética. Estos, pela so parte, sofitaron viviegamente la descolonización, desmantelando los imperios coloniales de Francia, Inglaterra y otros países europeos, como una manera d'intervenir direutamente nes nueves repúbliques. Asina, a la exa "Esti Oeste" (XRSS-EE. XX.) sumóse una exa "Norte Sur" (países ricos y países probes). A los países más probes y atrasaos llamar el Tercer Mundu, por non tener mayor cabida en nengún de los otros dos mundos, el del capitalismu estauxunidense o'l del socialismu soviético.

El desenvolvimientu de la cohetería na primer metá del sieglu XX, dexó per primer vegada al ser humanu unviar más allá de l'atmósfera, naves y satélites robóticos primeru, y sondes tripulaes dempués. La esploración del espaciu desendolcar nel marcu de la llamada carrera espacial ente la Xunión Soviética y los Estaos Xuníos; dempués del derrumbe de la primera, la esploración volvióse una empresa de collaboración internacional. Asina, la Estación Espacial MIR foi reemplazada pola Estación Espacial Internacional. En 1969, el Apolo XI llega primer vuelu tripuláu a la Lluna. En 1977 empieza la misión Voyager, destinada a esquizar l'esterior del sistema solar. En 1983 la sonda Pioneer 10, llega hasta la heliopausa, la llende más remota del sistema solar, y abandona definitivamente este. En 1990, entra n'órbita'l Telescopiu Espacial Hubble, el primer telescopiu allugáu más allá de l'atmósfera.

Na primer metá del sieglu XX se masificó l'usu del radio y na segunda metá del mesmu sieglu se masifica l'usu de la televisión. Los progresos en materia electrónico lleven al desenvolvimientu del ordenador. En 1943 entra n'operaciones el ENIAC, el primer ordenador. A entamos del sieglu XXI se masificó l'usu d'Internet, que fai posible l'intercambiu d'información a llargues distancies y en curtiu tiempu.

Nacencia de los Supra Estaos (1990 d. C.-2017 d. C.)[editar | editar la fonte]

Nesti periodu, los trataos cobren mayor puxanza. Asina en 1990 roblóse'l Tratáu de Llibre Comerciu d'América del Norte, en 1991 fúndase la Mercosur, en 1993 naz la Xunión Europea, en 1995 establezse la Organización Mundial del Comerciu en 1996 confórmase la Comunidá Andina, en 2001 naz la Unión Africana, en 2014 surdi Unión Euroasiática.

El choque de civilizaciones[editar | editar la fonte]

Per otra parte, Samuel P. Huntington nel so llibru Choque de civilizaciones plantegó la tesis de que'l mundu nun se ta globalizando por completu sinón que se tán formando grandes civilizaciones y bien distintes ente sigo. Les civilizaciones descrites pueden arrexuntase en:

  • La civilización euro-norteaméricana: Falen el Idioma inglés y el Idioma alemán. El so sistema d'escritura ye l'abecedariu. Se práutica'l laicismu. Apuerten a cerca de mil millones.
  • La civilización musulmana: Falen el Idioma árabe. El so sistema d'escritura ye l'Alifato. la so relixón mayoritaria ye l'Isllam, Son más de mil millones y concéntrense nel norte d'África y Asia Central.
  • La civilización hindú: Falen l'Idioma Hindi. El so sistema d'escritura ye'l Devanagari, y la so relixón ye l'hinduismu. Son más de mil millones y concéntrense na india.
  • La civilización sínica: Falen el Idioma chinu. El so sistema d'escritura ye'l Rénwù. La so relixón ye confucianismu, budismu, taoísmu y otres privaes. Son más de mil millones y atópense en China y Asia oriental.
  • La civilización llatinoamericana: Falen el Idioma español y el Idioma portugués. Escriben col abecedariu. La so relixón ye'l cristianismu. Son un pocu más de 600 millones de persones.
  • La civilización sub-sahariana: Son más de 700 millones de persones. Viven en probeza. Tienen relixones animistas.
  • La civilización eslava: Falen el Idioma rusu. El so sistema d'escritura ye l'alfabetu cirilico. La so relixón ye'l cristianismu ortodoxu. Son más de 250 millones de persones.
  • La civilización xudía: Son pocos pero de gran influencia. Falen en Idioma hebréu y escriben col Alef-Bet la so relixón, el xudaísmu.

División de la Historia[editar | editar la fonte]

División de la Historia Europea según Cristóbal Cellarius
Prehistoria
Edá Antigua Antigüedá clásica
Antigüedá tardida
Edá Media Alta Edá Media
Baxa Edá Media Plena Edá Media
Crisis de la Edá Media
sieglu XV
Edá Moderna

sieglu XVI
sieglu XVII
sieglu XVIII
Edá Contemporánea sieglu XIX
sieglu XX
sieglu XXI

La historia universal sueli ser estremada en periodos históricos. Los historiadores marxistes estremen cuatro grandes periodos: comunismu primitivu, esclavismu, feudalismu y capitalismu. L'alemán Cristóbal Cellarius en 1685, estremó la historia en tres edad: antigua, media y moderna. Sicasí, felicidá periodización ye namái válida pa la historia europea. [27][28][29] [30]

El Paleolíticu[editar | editar la fonte]

Per otru llau, la xenética y l'estudio de los fósiles dicen que los modernos Homo sapiens apaecieron, tamién n'África, fai unos 200 000 años,[38][39]

Ye tamién nel Paleolíticu cuando se desenvuelve'l llinguaxe y xeneralízase el sotierro de los muertos.[40] Probablemente los entierros tuvieron como unu de los sos oxetivos despintar la descomposición de los cuerpos, ya indicar una comprensión más avanzada del conceutu de la muerte.

Nun determináu momentu, los humanos empezaron a faer usu del fueu tantu pa calecer como pa cocinar los sos alimentos.[41] Nesta fase, los seres humanos dependieron de la carroña, la caza y la collecha; yeren nómades, y nun teníen la capacidá de producir el so propiu alimentu. Tamién s'afataben con diversos oxetos y ye nesti periodu cuando apaecen les primeres manifestaciones artístiques.

Fai unos 50 000 años, los seres humanos empezaron a establecese por tol planeta. Primero, n'África, dempués llegaron a Asia Central, dende onde se dirixeron, per un sitiu, escontra Europa, y pol otru, escontra América cruciando'l Estrechu de Bering.[42][43]

La rápida colonización humana d'América del Norte y d'Oceanía tuvo llugar mientres la glaciación, nuna dómina en que les actuales zones templaes yeren desaxeradamente inhóspitas. A la fin de la última glaciación, fai aprosimao unos 12 000 años, l'home yá habita casi la totalidá de les zones llibres de xelu del mundu.[44] Les últimes árees colonizaes fueron les islles de la Polinesia, que foi ocupada a lo llargo del primer mileniu de la nuesa era.

Les sociedaes de cazadores-pañadores yeren, polo xeneral, de pequeñes dimensiones, y yá desenvolvíen un tipu d'estratificación social; tamién establecieron contactos con otres sociedaes percorriendo, en dellos casos, grandes distancies, como ye'l casu de los aboríxenes australianos.

Col tiempu, la mayor parte d'estes sociedaes o se tresformaron n'estaos agrícoles más poderosos, o fueron esterminaes o absorbíes por otros grandes estaos; dellos grupos siguieron sobreviviendo aisllaos del restu y, na actualidá, inda siguen esistiendo en delles rexones bien remotes.

El Mesolíticu[editar | editar la fonte]

El Oriente Mediu foi una de les primeres rexones en desenvolver la so agricultura, poro, adelantráronse al Mesolíticu y empezaron a falar d'Epipaleolítico. El mesolíticu (griegu: μεσο- [meso-], «mediu», y λίθος [líthos], «piedra»; que quier dicir Edá Media de Piedra) empecipia a la fin del Paleolíticu, fai aprosimao unos 10 000 años,[45] y remata col desenvolvimientu de l'agricultura, anque esta fecha inicial varia según les determinaes peculiaridaes de cada rexón. En delles zones llegó a durar unos cuantos milenios, pero en ciertos llugares onde l'agricultura yá esistía, como por casu nel Oriente Mediu, el mesolíticu tuvo una duración curtia y quedó mal definíu,[45] nes rexones pocu afeutaes pola glaciación dacuando prefier falase d'Epipaleolítico.[45]

Onde persistió más tiempu foi en sociedaes d'Europa del Norte,[46] yá que teníen bayura d'alimentos por cuenta de que vivíen en zones pantanoses apaecíes de resultes del cambéu climáticu. Estes condiciones favorecieron la esistencia de distintos ritmos nel desenvolvimientu, como puede reparase analizando les muertes de les cultures Aziliense y Maglemosiense.[47] La persistencia del Mesolíticu retrasó la llegada del Neolíticu, que se produz alredor del 7000 e.C. [48]

Sicasí, topáronse poques muertes d'esti periodu y estos llindar xeneralmente a borrafes alimenticies, pero cabo destacar que nes región montiegues apaecen los primeros signos de deforestación. Esta práutica nun se xeneralizó sinón hasta'l neolíticu, que ye cuando l'agricultura empezó a riquir del usu de grandes espacios de cultivu.

En munches zones, el Mesolíticu caracterizar pola esistencia de ferramientes de xiles, pa oxetos destinaos a la pesca, aixes de piedra y artefactos de madera, como por casu canoes y arcos que s'atoparon en dellos llugares. Estos oxetos productu del progreso teunolóxicu desenvolviéronse primero n'África, acomuñaos cola cultura aziliense, antes d'estendese escontra Europa al traviés de dos zones: la península ibérica y el Llevante mediterraneu.[49]

El Neolíticu[editar | editar la fonte]

El Neolíticu —que quier dicir, la «nueva edá de piedra»— ye onde se produz el primer periodu de desenvolvimientu teunolóxicu y social.[50] Esta etapa empecipióse fai unos 12 000 años (nel 10 000 e.C. ) y caracterizóse pola creación de los primeres poblaos y pola apaición de l'agricultura, la ganadería, y la metalurxa.[51][52] La incorporación d'esti cambéu de vida traxo cambeos na alimentación y, d'esta manera, aprender a fabricar pan y a ellaborar bébores alcohóliques.

L'agricultura[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Historia de l'agricultura

El desenvolvimientu de l'agricultura tuvo numberoses consecuencies, dalgunes d'elles de gran trescendencia pa la historia de la humanidá.[53] Una de les más importantes foi la medría de les concentraciones humanes que s'entamaron y llegaron a formar estaos. Entá asina, siguieron esistiendo pueblos nómades, como los aboríxenes d'Australia o los boiximanos del sur d'África, que nun utilizaron l'agricultura, y si facer, foi nuna dómina más recién.[54][55][56]

A mediaos del X mileniu e.C. producióse un cambéu crucial que ye'l desenvolvimientu de l'agricultura, cambéu calificáu como "revolución" pol historiador australianu Gordon Childe;[57] tuvo llugar na zona del Creciente Fértil, y escontra el 7000 e.C. estender a otros llugares, como al valle del Indo, a Exiptu (6000 e.C. ), y a China (5000 e.C. ).[58] Per otru llau, en Mesoamérica tamién s'atoparon resto arqueolóxicos que confirmen que l'agricultura yá se practicaba nesti llugar nel 2700 a. C.[59] A partir del 5500 e.C. xeneralizóse'l desenvolvimientu del regadío entamáu y del usu, per parte de los sumerios, de mano d'obra especializada.

La investigación tradicional tendió a concentrase na rexón del llamáu Creciente Fértil pero los estudios arqueolóxicos realizaos nel continente americanu, según nel este y sudeste d'Asia, amuesen que ciertos sistemes agrícoles qu'utilizaben distintos tipos de cultivos y que funcionaben col sofitu de determinaos animales, podríen desenvolvese de manera paralela práuticamente na mesma dómina.[60]

Ye, pos, el desenvolvimientu de l'agricultura'l que crea les condiciones necesaries pa faer posible la emerxencia de sociedaes complexes, llamaes "civilizaciones", la formación d'estáos y l'apaición de mercaos. Y, de manera paralela, el desenvuelvo de la teunoloxía dexó al home exercer un control de la naturaleza y desenvolver sistemes de tresporte y red de comunicación.[61]

Edá de los Metales[editar | editar la fonte]

Fundición de cobre en murales funerarios exipcios.

L'usu de los metales, el bronce y el fierro, suplantaron el xil y otros materiales pedreses qu'hasta esi momentu yeren la materia básico pa la ellaboración de ferramientes agrícoles, armes y materiales de construcción; esto fixo posible'l poder disponer d'oxetos más duraderos y eficientes.

Dempués del cobre, afayáronse nueves aleaciones del cobre col estañu o'l chombu, que xuntos dieron llugar a un nuevu productu, el bronce; esti nuevu material ye menos maleable, pero más duru. Un reblincón teunolóxicu dar col usu de la forxa, estos fornos d'alta temperatura fixeron posible la manipulación del fierro pa producir ferramientes entá más resistentes. Esta secuencia teunolóxica configuró la denominación de les distintes etapes de la edá de los metales: la edá del cobre, la edá del bronce, la edá del fierro.

Toos estos metales yá yeren conocíos pol home preneolítico, pero esti nun apoderaba les téuniques pa la so ellaboración y manipulación, téuniques que riquíen de temperatures bien altes. Los utensilio, armes y adornos de cobre o bronce yeren el material básico nel 3000 e.C. Darréu, nel Mediterraneu oriental, nel Oriente Próximu y en China enllantóse, de manera xeneralizada, l'usu del fierro.[62]

Historia de Euroasia[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Historia Antigua

A partir del III mileniu e.C. surdieron grandes civilizaciones, creadores d'imperios territorial y orgánicamente más vastos cada vez. Los principales nucleos de civilización fueron los siguientes:

China[editar | editar la fonte]

Mapa políticu animáu de les dinastíes na historia de China.
  • Los trés augustos y los cinco emperadores fueron los gobernantes de China anteriores a la primer dinastía Xia. A pesar del calter llexendariu de les hestories ye posible que nel orixe d'estes lleendes atopen personaxes reales, xefes tribales del III mileniu e.C. que llograríen victories militares previes a la unificación de la posiblemente llexendaria dinastía Xia. Les fontes históriques chines coinciden nel númberu de trés augustos y cinco emperadores, pero les identidaes d'éstos varien según les fontes, esistiendo versiones diverses tantu pa los augustos como pa los emperadores.
  • Dinastía Xia (2100 e.C. -1600 e.C. ). La dinastía Xia que según les cróniques chines duraría del sieglu XXI e.C. al sieglu XVI e.C., ta considerada la primer dinastía na historia china. Les memories históriques de Torca Qian recueyen los nomes de los 17 reis d'esta dinastía. Alredor de los ríos Yangtsé y Huang-ho surdió la cultura Xia y la cultura Shang. Esta venció ante'l invasores Zhou, que gobernaron China mientres la primer metá del I mileniu e.C.
  • Dinastía Shang (1600 e.C. -1046 e.C. ) La dinastía Shang siguió a la llexendaria dinastía Xia y precedió a la dinastía Zhou (1122 e.C.-256 e.C.). Especúlase que foi fundada por un líder rebalbu que destronó al (entá llexendariu) últimu gobernante Xia. En 1951 foi atopáu en Erligang, nes proximidaes de l'actual ciudá de Zhengzhou, provincia de Henan, el primer xacimientu arqueolóxicu de la denomada cultura de Erligang (1600 e.C.-1400 e.C.), de la Edá del Bronce en China. Munchos arqueólogos chinos creen que Zhengzhou alcuéntrase onde tuviera una antigua capital de la dinastía Shang, lo qu'identificaría la cultura de Erligang como unu de los entamos de la dinastía Shang.Torca Qian diz nes sos Memories históriques que la dinastía Shang treslladó'l so capital seis vegaes. El postreru y más importante treslláu, a la ciudá de Yin (殷) en1350 e.C., condució a la dómina dorada de la dinastía. Shang Zhou, l'últimu rei Yin, suicidóse dempués de qu'el so exércitu fuera derrotáu pol pueblu Zhou. Les lleendes dicen qu'el so exércitu traicionó-y xuniéndose a los rebeldes. Tanto les lleendes coreanes como les chines manifiesten qu'un desencantáu príncipe Yin llamáu Jizi (箕子, Jīzi), que refugó dexar el poder a los zhou, dexó China cola so guarnición y fundó l'estáu de Choseon cerca de l'actual Pyongyang, el primer estáu coreanu. Anque Jizi ye mentáu solo unes poques vegaes nes Memories históriques, piénsase que la historia de la so marcha a Choseon nun ye sinón un mitu.
  • Dinastia Zhou (1046 e.C. -256 e.C. ) A finales del periodu Zhou crecieron dos grandes escueles filosófiques, el confucionismo y el taoísmu.
  • El periodu de les Primaveres y Serondes De la mesma, nel sieglu VI e.C., l'antigua hexemonía Zhou se trizó en dellos reinos, que entraron nun estáu crónicu de guerra, mientres el periodu de Primaveres y Serondes.
  • Los Reinos Combatientes (221 e.C. ) De normal ye consideráu como la segunda parte de la dinastía Zhou oriental. El rei de Zhou actuaba puramente como un emperador títere. El nome de periodu de los Reinos Combatientes provien del Rexistru de los Reinos Combatientes compilado nos primeros años de la dinastía Han. La fecha del empiezu del periodu de los Reinos Combatientes ta en disputa. Mientres frecuentemente cítase'l 475 e.C. como'l so entamu, siguiendo al periodu de les Primaveres y Serondes; n'otres ocasiones méntase'l 403 e.C., la fecha de la tripartición del estáu de Jin, como l'empiezu d'esti periodu. El periodu de los Reinos Combatientes, en contraste al periodu de les Primaveres y Serondes, foi un periodu nel qu'el señores de la guerra rexonales amestaron estaos más pequeños al so alredor y consolidaron el so mandatu. El procesu empezó nel periodu de les Primaveres y Serondes, y pol sieglu III e.C., siete grandes estaos algamaren cierta prominencia. Estos Siete Reinos Combatientes (戰國七雄, Zhànguó Qīxióng, lliteralmente, "Los siete héroes ente los reinos combatientes") yeren Qi (齊), Chu (楚), Yan (燕), Estáu Han Han (韓), Zhao (趙), Wei (魏) y Qin (秦). Otra señal d'esti desplazamientu nel poder foi un cambéu nos títulos: el señores de la guerra entá se consideraben duques (公 gōng) del rei de la dinastía Zhou, pero empezaron a llamase a sí mesmos reis (王 wáng), pa implicar el significáu de que se teníen como iguales del rei de Zhou.
  • Dinastía Qin (221 e.C. -206 e.C. ) El nome Qín, que tien una pronunciación similar en castellán a "chin", ye unu de los posibles oríxenes de la pallabra China. La unificación de China nel 221 e.C. sol primer emperador Qin Shi Huang, nome que podría traducise como "El augusto emperador fundador de los Qin", marcó los empiezos de la China imperial, periodu que duró (con ciertes interrupciones) hasta la cayida de la dinastía Qing en 1912. La dinastía Qin dexó'l legáu d'un estáu centralizao y burocrático que sería siguíu nes dinastíes socesives. El rei de Qin, Zheng, se autoproclamó "Primer emperador", una fórmula de títulos acutada enantes pa deidaes y los mitolóxicos gobernantes de China. Ye conocíu polos historiadores como Qin Shi Huang, Primer emperador de Qin. A la muerte del emperador Qin Shi Huang sobrevieno una nueva guerra civil.
  • Imperiu han (206 e.C. -220 d. C.). Nel añu 206 e.C. , el xeneral Liu Bang unificó nuevamente a China, siguiendo de siguío unos cuatro sieglos de relativa paz y estabilidá política. El poder foi exercíu pola Han Anterior o Han Occidental y la Han Posterior o Han Oriental, ente los sieglos II e.C. y II d. C..
  • Tres Reinos (220 e.C. -280 d. C.) Nun estrictu sentíu académicu referir al periodu entendíu ente la fundación de Wei nel 220 y la conquista de los Wu pola dinastía Jin nel 280. Sicasí, munchos historiadores chinos amplíen el puntu del empiezu d'esti periodu a la rebelión de los turbantes mariellos nel 184.
  • La dinastía Jin (265 d. C.-420 d. C.) (chinu tradicional: 晉; Wade-Giles: Chin⁴; pinyin: Jìn) gobernó dende l'añu 265 al 420. Esta dinastía foi fundada pola familia Torca (司馬), descendientes del xeneral y políticu del estáu de Cao Wei, Torca Yi.
  • Dieciséis Reinos (304 d. C.-439 d. C.) Ente los años 304 y 439 el norte de China travesó una etapa de fragmentación política y de caos. Estos dieciséis reinos fueren formaos por pueblos d'etnia non china.
  • Dinastíes Meridionales y Septentrionales Precisamente sería otru pueblu d'etnia non china, los tuoba, los que consiguieren unificar el norte de China al ganar a toos estos pequeños estaos y proclamar la dinastía Wei del Norte nel añu 440. Cola unificación del norte, China queda estremada en dos estaos: Unu nel norte, nel que se van asoceder les llamaes dinastíes septentrionales: Wei del Norte, Wei del Este, Wei del Oeste, Qi del Norte y Zhou del Norte; y otru nel sur, nel que, al ser derrocáu l'últimu emperador Jin en 420, asocediéronse cuatro dinastíes na corte de Jiankang: los Song, Qi, Liang y Chen.
  • Dinastía Sui (581 d. C.-618 d. C.) Nel añu 581 Yang Jian, xeneral del exércitu de la dinastía Zhou del Norte, facer col poder y proclamó una nueva dinastía: los Sui. Ocho años dempués, en 589, la dinastía Sui ganaba a la débil dinastía Chen del sur, colo que consiguía la reunificación del sur y el norte. Tres la reunificación, empecipióse una etapa de reformes institucionales y d'afitamientu del poder central. Nesta dómina construyó'l Gran Canal de China Gran Canal y amplióse la Gran Muralla China. Tamién foi una dómina de promoción del budismu. Nel añu 604, Yang Guang asocedió al so padre nel tronu quién morrió asesináu nel añu 617. Empecipióse entós, una socesión de guerres llabradores, que rematen con tomar del poder por Li Yuan, nel añu 618, que funda la dinastía Tang, con capital en Xi'an.
  • Dinastía tang (618 d. C.-439 d. C.) Nel añu 618, un añu dempués de la muerte del últimu emperador Sui, el militar Li Yuan asumía'l poder como emperador Gaozu de la nueva dinastía Tang. Nel añu 624, Taizong asoceder nel tronu. Tres la muerte violenta del primer herederu al tronu, un segundu fíu del emperador xubió al tronu como emperador Gaozong en 649. A partir de payares de 660, agravóse l'estáu de salú del emperador Gaozong, y la Emperatriz Wu empezó a gobernar dende la solombra. Tres la muerte del emperador, nel añu 683, foi'l so tercer fíu, l'emperador Tang Zhongzong, quien xubió al tronu, pero al cabu de seis semana, Wu usó'l so poder pa destituyilo y da-y el tronu a otru fíu so, l'emperador Tang Ruizong, que, como'l so hermanu, gobernaría de manera nominal por un periodu curtiu, hasta que la so madre decidió ratificar de manera pública y oficial la so poder, convirtiéndose na primera, y única, muyer na historia de China qu'ocupó'l tronu imperial. Nel añu 705, la emperatriz Wu, que, según les cróniques esistentes, tenía yá 80 años d'edá, foi derrocada y el so fíu l'emperador Zhongzong retomó'l poder, restaurando la dinastía Tang. Tres dellos años de lluches internes, l'emperador Xuanzong consolidaría'l poder de la dinastía. China nesti periodu vivió una dómina de rellumanza cultural, con inventos como la pólvora o la brúxula. Nel añu 904, el dirixente militar Zhu Wen llanzó un ataque contra Chang'an, destruyendo la ciudá. A pesar de l'aparente fortaleza del imperiu, el xeneral d'orixe centroasiáticu An Lushan dirixó unu de los mayores rebeliones chines, la rebelión de An Lushan, que solmenaría los cimientos del estáu chinu nel añu 755. El nuevu emperador Suzong llogró finalmente encalorar la rebelión nel añu 763. Finalmente, en 907 Zhu Wen fixo matar al últimu emperador Tang y proclamó una nueva dinastía: la dinastía Liang, con capitales nes ciudaes de Luoyang y Kaifeng.
  • Periodu de los Cinco Dinastíes y los Diez Reinos (907 d. C.-960 d. C.) Los cinco dinastíes son les siguientes:
  • Dinastía Song (960 d. C.-1279 d. C.) L'emperador Taizu de Song (960-976) unificó China al traviés de la conquista d'otres tierres mientres el so reináu, poniendo fin al baturiciu de les Cinco Dinastíes y los Diez Reinos. Mientres esta dinastía usó'l papel moneda, la pólvora y la brúxula. La dinastía Song estremar en dos periodos distintos: el Song del Norte y el Song del Sur. Mientres el Song del Norte 960-1127), la capital Song tuvo na ciudá del norte Bianjing (anguaño Kaifeng) y la dinastía controlaba la mayor parte del interior de China. El Song del Sur (chinu: 南宋, 1127–1279) fai referencia al periodu tres el cual los Song perdieron el control del norte de China frente a la dinastía Jin. Mientres esti periodu, la corte Song retirar al sur del ríu Yangtze y estableció la so capital en Lin'an. En 1234, la Dinastía Jin foi conquistada polos mongoles, quien tomaron el control del norte de China, calteniendo precaries rellaciones colos Song del Sur. En 1271, Kublai Kan foi proclamáu emperador de China.[63] Tres dos décades d'enfrentamientos esporádicos, los exércitos de Kublai Kan conquistaron la dinastía Song en 1279. [64]
  • Dinastía Yuan (1279-1368)
  • Dinastía Ming (1368-1644) Nel añu 1351 d. C. un grupu llamáu Los Turbantes Coloraos alzar en rebelión. Zhu Yuanzhang yera un llabrador probe y un monxu budista que se xunió a los Turbantes Coloraos en 1352 y forxóse una reputación al casase cola fía adoptiva d'un comandante rebalbu.[65] En 1356, les fuercies de Zhu tomaron la ciudá de Nankín,[66] la cual convertiríase darréu na capital de los Ming. Col desmoronamiento de la dinastía Yuan, munchos grupos rebalbos empezaron a enfrentase pol control del país. En 1363, Zhu Yuanzhang ganó la batalla del llagu Poyang, na que fuera posiblemente una de les mayores batalles navales de la historia. Gracies al usu de brulotes, los 200 000 marinos de Zhu consiguieron vencer a los sos rivales magar que yeren cimeros en númberu. La victoria esanició a la última facción rebalba, lo que dexó a Zhu Yuanzhang como dueñu incontestable del ricu valle del Yangtsé y dexó-y afitar el so poder nel Sur. Tres la sospechosa muerte del xefe de los Turbantes Coloraos cuando yera un invitáu de Zhu en 1367, yá nun había naide que pudiera torgar el so accesu al tronu y fixo públiques les sos ambiciones imperiales al unviar el so exércitu escontra la capital Yuan Dadu (actual Beixín) en 1368.[67]
  • Dinastía Qing (1644-1912) La dinastía Qing nun foi fundada polos chinos han, sinón polos manchúes, que tanto güei como na antigüedá son minoría étnica en China. El Estáu manchú foi formáu por Nurhaci, quién orixinalmente yera un vasallu de la dinastía ming, cuando se declaró emperador del Jin en 1609. Cuando Ligden Khan, el postreru Gran Kan de los mongoles, morrió nel Tíbet en 1634, el so fíu Ejei apurrir a los manchúes y dio-y el gran sellu del emperador de Yuan a Hung Taiji, fíu y socesor de Nurhaci. La dinastía ming remató oficialmente cuando l'emperador Chongzhen de China, últimu emperador ming, suicidóse colgar nun árbol nel parque Jingshan. Beixín n'abril de 1644 foi tomada por un líder llamáu Li Zicheng. Wu Sangui, comandante xeneral de los Ming, fixo una alianza col príncipe manchú, Dorgon, rexente del emperador Shunzhi de seis años d'edá, fíu del emperador Hung Taiji que morriera l'añu anterior. Dambos exércitos ganaron a les fuercies rebalbes de Li Zicheng en batalla'l 27 de mayu de 1644. Y asina los Manchú estableciéronse como una nueva dinastía en China. En 1848 socedió la Guerra del Opiu.
  • La República de China (1912-1949) En 1912 l'últimu emperador Qing, Puyi, foi derrocáu. Sun Yat-sen apuerta a nomáu Presidente de la República de China. Sicasí, Yuan Shikai, un líder militar, se autoproclamó emperador en 1915 Sun Yat-sen instalar en Cantón, dende onde dirixe'l Kuomintang, el partíu políticu qu'él fundara. Chiang Kai-shek, socesor de Sun Yat-sen al frente del Kuomintang, va consiguir conquistar gran parte de China y establecer en Nankín la capital de la República de China. Chiang Kai-shek convertir en presidente de la República. Pero nel añu 1931 d.C. Xapón conquista Manchuria abandona la capital Nankín, ocupada per Xapón, y repliégase al interior, estableciéndose na ciudá de Chongqing. Tres el final de la Segunda Guerra Mundial, en 1945, Xapón abandona les sos conquistes n'Asia, y China recupera Manchuria y Taiwán. Cuando paecía que'l gobiernu de Chiang Kai-shek podría yá llograr consolidar la estabilidá de la república, el partíu comunista entamó una rebelión armada contra'l Kuomintang. Ésti conviértese nuna guerra civil total a partir de 1947. En contra de les previsiones, los comunistes llogren vencer al exércitu de la República. El gobiernu del Kuomintang dir a Taiwán.
  • La República Popular China (1949-2017) El 1 d'ochobre de 1949, el líder del Partíu Comunista Chinu Mao Tse-Tung proclama la República Popular China dende la puerta de Tian'anmen de la Ciudá Prohibida de Beixín. Mao foi'l líder máximu de China hasta la so muerte en 1976. Tres la muerte de Mao, el socesor escoyíu por ésti, Hua Guofeng, nun consiguió consolidar el poder, qu'acabó en manes de Deng Xiaoping. Deng Xiaoping empecipió un procesu de reformes económiques y apertura comercial al restu del mundu. De magar, la economía china consiguió crecer a un ritmu espectacular. Tres la muerte de Deng, el so socesor Jiang Zemin caltuvo'l poder hasta l'añu 2003, cuando foi sustituyíu por Hu Jintao, que gobernó la China hasta l'añu 2013, añu nel cual foi reemplazáu pol actual presidente Xi Jinping.

India[editar | editar la fonte]

Europa Occidental[editar | editar la fonte]

La denomada Monarquía de Julio empezó con «-yos Trois Glorieuses» o bien en castellán, Los Trés Glorioses Xornaes Revolucionaries de París de los díes 27, 28 y 29 de xunetu de 1830, contra'l gobiernu del rei Carlos X, que terminaron per llevar al tronu francés a Lluis Felipe de Orléans[70] que pertenecía a una caña colateral de la Casa de Borbón, la denomada Borbón-Orleans.

  • La Segunda República Francesa (1848 d.C.-1852 d.C.) Empieza col gobiernu provisorio de 1848 (24 febreru - 9 mayu 1848) foi un gobiernu colectivu d'enclín republicanu puestu en marcha dempués de la revolución de febreru de 1848 destináu a alministrar l'Estáu hasta la constitución d'una Asamblea Nacional. Depués establecióse la Comisión executiva de la República francesa, que taba compuesta por miembros que igualitariamente asumíen la función de xefes d'Estáu, anque François Arago yera'l presidente titular. La Comisión sesionó del 9 mayu al 28 xunu de 1848, cuando foi designáu Louis Eugène Cavaignac como xefe de gobiernu hasta que se producieron les eleiciones. El 10 d'avientu 1848, el primer Presidente de la República francesa ye escoyíu por sufraxu universal masculín: tratar de Luis Napoléon Bonaparte, el príncipe presidente», sobrín de Napoleón Bonaparte. La Constitución prevía un mandatu presidencial de cuatro años, ensin posibilidá de reeleición. El 7 de payares 1852, per mediu d'un plebiscitu ponse fin a la Segunda República ya instáurase el Segundu Imperiu. Luis Napoleón Bonaparte ye proclamáu como «Napoleón III, Emperador de los franceses», el 2 d'avientu 1852, fecha recordatoria de la coronación de Napoleón I y de la batalla d'Austerlitz. Nesti periodu produció l'abolición de la esclavitú nes colonies.

Europa Central[editar | editar la fonte]

  • El Reinu de Soissons (457 d. C.-486 d. C.) El Reinu de Soissons[71] (tamién llamáu Dominiu de Soissons o Reinu de Siagrio) foi un enclave galu-romanu centráu alredor de la ciudá de Soissons que sobrevivió a la cayida del Imperiu romanu d'Occidente, siendo l'últimu territoriu del Imperiu romanu en cayer, nel 486 d. C., diez años dempués de la deposición de Rómulo Augusto y seis dempués de la muerte de Julio Nepote. El Reinu de Soissons empezó cuando'l emperador Mayoriano (457-461) designó a Egidio como magister militum de la Galia romana. Cuando Mayoriano perdió la so autoridá y la so vida frente a Ricimero en 461, Egidio caltuvo'l so dominiu de la mayor parte de la provincia de Galia Lugdunense, creando de facto un Estáu remanente romanu que aportó a conocíu como'l Reinu de Soissons. Nel caos de la Galia del momentu, Egidio caltuvo'l so poder frente a los francos asitiaos al este y los visigodos del sur; les sos rellaciones cola Bretaña romana pueden ser amistoses. Egidio morrió nel añu 464 o 465. El so fíu Syagrius heredó'l poder como Dux del enclave de Suessionum (Soissons). Foi ganáu polos francos na batalla de Soissons nel añu 486 d. C., Siagrio pidió abelugu a Alarico II (reinu visigodu de Tolosa). Este, en cuenta de recibilo, facer prisioneru y unviar a Clodoveo I, quien mandó degollalo nel 487. El so réxime representó l'últimu exemplu rexistráu d'una autoridá nativa galu-romana na Galia.
  • El Reinu de los francos na dómina merovinxa (481 d. C.-800 d. C.)
    Espansión del reinu Franco.
    Ente los años 355 y 358, l'emperador Xulianu intentó apoderar les víes fluviales del Rin sol control de los francos, y una vegada más volvió a pacificarlos. Roma concedió-yos una parte considerable de la Gallia Belgica, momentu a partir del cual pasaron a ser foederati del Imperiu romanu. D'esta miente, los francos convertir nel primer pueblu xermánicu que s'asitió de manera permanente dientro de territoriu romanu. [72] Nel añu 481, Clodoveo, fíu del rei Childerico I y de la princesa Basina de Turingia, aportó al tronu del reinu francu salio, asitiáu na rexón de Tournai na actual Bélxica. El títulu de rei nun yera nuevu, pos esti yera dáu a los xefes de guerra de les naciones bárbares al serviciu de Roma. Foi Clodoveo I (481-511), quien poles sos campañes militares engrandó verdaderamente el reinu de los francos (Regnum Francorum) al este n'Alemaña y al sur-oeste en Aquitania, apoderada hasta entós polos visigodos. Munchos años dempués, el mayordomu de palaciu de tolos reinos merovinxos, Pipino el Curtiu (fíu del mayordomu Carlos Martel y descendiente de Pipino el Viejo), llogró destronar al so rei merovinxu Childerico III en 751, y foi reconocíu rei de los francos y darréu unxíu como rei pol Obispu Romanu Esteban II en 754. Pipino el Curtiu partió'l reinu a la so muerte en 768, ente los sos fíos Carlos y Carlomán. De toes formes, Carlomán retirar a un monasteriu y morrió poco tiempu dempués, dexando al so hermanu como únicu rei. Ésti pasaría más tarde a ser conocíu como Carlomagno, en francés Charlemagne y n'alemán Karl der Großy.
  • L'Imperiu Carolinxu (800 d. C.-843 d. C.)
    Imperiu Carolinxu
    El día de Navidá de 800, l'obispu romanu Lleón III coronó a Carlomagno como «Emperador que gobierna l'Imperiu romanu», en Roma. Carlomagno tuvo dellos fíos, pero namái unu sobrevivió-y. Foi Luis el Piadosu, quien asocedió al so padre al frente del imperiu unificáu. Luis morrió nel añu 840 d.C., y los sos trés fíos supervivientes decidieron partise'l territoriu nel Tratáu de Verdún, en 843.
  • Francia Oriental (843 d. C.-962 d. C.) Por aciu el Tratáu de Verdún partíase'l reinu de Carlomagno ente los sos trés nietos. La parte oriental, llamada Francia Oriental, recayó en Luis el Xermánicu, que los sos descendientes reinaríen hasta la muerte de Lluis IV el Neñu, y que sería'l so últimu rei carolinxu. Tres la muerte de Lluis IV en 911, los líderes d'Alemaña, Baviera, Francia y Saxonia inda escoyeron como socesor a un noble de fonduxe francu, Conrado I. Pero una vegada muertu, el Reichstag aconceyáu en 919 na ciudá de Fritzlar designó al conde de Saxonia, Enrique I el Pajarero (919-936). Cola eleición d'un saxón, rompíense los últimos llazos col reinu de los francos occidentales. Enrique nomó al so fíu Otón I el Grande como socesor, quien foi escoyíu rei en Aquisgrán en 936.
  • El Sacru Imperiu Romanu Xermánicu (962 d. C.-1806 d. C.)
    Sacru Imperiu Romanu Xermánicu
    Conocíu como'l Primera Reich. L'Imperiu formar en 962 so la dinastía saxona cola coronación d'Otón I el Grande como emperador. El Sacru Imperiu convertir na entidá predominante na Europa central mientres casi un mileniu hasta la so disolución en 1806.

Mesopotamia[editar | editar la fonte]

Socesivos asentamientos en Mesopotamia, pallabra qu'en griegu significa «ente ríos» (μέσος, «ente» y ποταμός, «ríu»).[77]

  • Periodu d'El Obeid (4500 e.C. -3500 e.C. ): Nesta etapa destaca Eridu, considerada pola tradición sumeria como la más antigua de les ciudaes de Mesopotamia. L'antigüedá de la ciudá foi demostrada polos arqueólogos a lo llargo del sieglu XX, datándose los niveles más baxos (nivel XIX) de la escavación en redol al 4900 e.C., a principios del periodu d'El Obeid.[78] Eridu foi quedando clisada pela vecina ciudá d'Ur.[78] Nesta primer etapa, los restos cerámicos amuesen un papel significativu de Eridu na rexón. Escontra'l 3800 e.C. (nivel VI) la ciudá cuntaba con un importante templu y un campusantu del que s'afayaron aprosimao mil sepulturas. Mientres el periodu d'El Obeid l'agricultura avanzó gracies al control de les agües en superficie, por aciu téuniques de regadío a base de canales.[79]
  • Periodu de Uruk (3800 e.C. -3200 e.C. ) Los afayos más importantes d'esta etapa centrar en Uruk, un poblamientu asitiáu a pocos kilómetros d'El Obeid, nel cursu baxu del Éufrates, que va dar nome al periodu.[80]La cultura Uruk tuvo'l so centru na zona sur de Mesopotamia, pero les sos traces estender por tol Oriente Próximu asiáticu. Asina, atópense amueses nel norte de Siria, Turquía o Susa, nel actual Irán.[81] Les principales carauterístiques d'esti periodu son l'apaición del sellu cilíndricu, lo monumental de la so arquiteutura, les traces de la so cerámica y l'apaición de la escritura. Otres meyores fueron la invención de la rueda y la so primer aplicación fora del tresporte, el tornu d'alfareru.[82] A la fin del periodu empezar a utilizar el bronce, producíu a base de cobre y arsénicu o estañu.[83]
  • Periodu Yemdet Nasr (3200 e.C. -3000 e.C. ): Producióse'l distanciamientu ente les rexones norte y sur; esta postrera, más poblada. L'alministración abandonó l'ámbitu rexonal y alcontróse en caúna de les ciudaes, que estremáronse más ente sigo. Per primer vegada puede falase de Ciudaes Estáu y Ciudá-Templo. Nesti nivel los afayos de documentos escritos vense amenorgaos considerablemente. Asina, nes rexones perifériques, el so usu sumió por completu; magar se caltuvo na Baxa Mesopotamia. Ye probable que, debíu al calter alministrativu de la mayoría de los testos, yá nun fueren necesarios cuando la burocracia rexonal dexó de funcionar.[84]
  • Periodu Dinásticu Arcaicu (2900 e.C. -2334 e.C. )
  • L'Imperiu Acadio (2334 e.C. -2193 e.C. ): foi un gran reinu de Mesopotamia formáu a partir de les conquistes de Sargón de Akkad. Caltuvo la so máxima rellumanza ente los sieglos XXIV y XXII e.C. nos que s'asocedieron cinco monarques: el mesmu Sargón, los sos fíos Rimush y Manishutusu, el so nietu Naram-Ensin y el fíu d'este, Sharkalisharri que gobernaron un total de 141 años.
  • La invasión de los Gutis Tamién llamaos gutu fueron un pueblu del este del Tigris, qu'habitaba los montes Zagros a finales del tercer mileniu e.C. , que dende'l 2000 e.C. participaron nes lluches por apoderar Acad, reino una parte del cual llegaron a ocupar primero de volao (2180 e.C. -2175 e.C. ) y más tarde por más tiempu (2159 e.C. -2116 e.C. ). Apaecen na Historia Universal cuando Naram-Ensin, rei acadiu, entama una espedición punitiva na so contra. La famosa cercu de Naram-Ensin reflexa'l trunfu militar d'este. Sicasí, un sieglu dempués los gutis atacaron al Imperiu acadiu, desmantelándolo. Los gutis imponer en Mesopotamia mientres aprosimao un sieglu, hasta que —siendo vencíos primeru pol rei de la ciudá de Uruk, Utu-ḫegal—, la resurrección política de l'antigua ciudá sumeria d'Ur reemplazó la so poder definitivamente.
  • La segunda dinastía de Lagash: La invasión de los Gutis nun foi tan devastadora. Les ciudaes del sur sumerico caltuvieron la so independencia y estremáronse por un intensa actividá cultural. Tenemos una numberosa documentación sobremanera en cuanto refier a la dinastía de Lagash. Ente los ensi d'estes ciudaes s'evidencia en particular Gudea, pola gran cantidá de testos lliterarios y d'estatues a la so imaxe, que lo fixeron el rei sumerico más famosu.[85] El foi un rei pacíficu, que se dedicó a la construcción de numberoses canales, edificios y templos, de los cualos el más famosu ye l'E-Ninnu, el templu del dios Ningirsu, construyíu en collaboración con otres ciudaes, ensin reparar en gastos.[86]
  • La tercer Dinastía de Ur: Mientres el periodu posterior foi Uruk, col reináu d'Utu-hegal quien llogró una posición predominante. El nuevu monarca venció al xefe de los nómades gutis, Tiriqan, que foi tomáu prisioneru, dempués de lo que nomóse «rei de los cuatro rexones». Utu-hegal foi asocedíu por Ur-nammu, que nun se sabe si pertenecía a la so dinastía o foi un usurpador. Especulóse que podría tratase del so hermanu.[87] El nuevu rei esforciar por faer realidá'l títulu qu'heredara; atacó les ciudaes vecines y conquistó Nippur, Uruk, Larsa, Ur, Eridu y Lagash, que'l so rei Nammahni foi muertu.[88] Tres esto, decidió treslladar la capital del so Estáu dende Uruk a Ur, fundando una nueva dinastía; la III dinastía de Ur. El motivu d'esti treslláu nun ta claro, anque ye posible que Ur-Nammu fuera gobernador d'esta ciudá antes de recibir el tronu de Uruk.[87] Ibbi-Ensin, hermanu Shusin de foi'l postreru soberanu de la dinastía. Mientres el so reináu tuvo qu'enfrentase a les folaes de los nómades amorreos. Finalmente, un ataque de los elamitas y los nómades de los montes Zagros consiguió tomar Ur, poniendo fin a la dinastía. Esto foi rellatáu nes llamaes llamentos de Ur.
  • Les ciudaes Estáu amorreas
    • Isín: Ishbi-Erra, súbditu d'Ibbi-Ensin dixebrar de la tercer dinastía de Ur y fundó una dinastía propia en Isín, al norte de Ur. Anque l'imperiu de Ur nun foi asocedíu por otru Estáu que tomara toa Mesopotamia,[89]Nos años posteriores Ishbi-Erra consiguió una hexemonía parcial nes ciudaes sumeries del sur de Mesopotamia. Ta situación caltener mientres unos 50 años, incluyendo'l reináu de los sos socesores.[88]
    • Larsa: Sicasí, delles ciudaes sumeries nun taben controlaes pola dinastía de Isín. A partir del reináu de Lipit-Ishtar, una d'elles empezó a destacar: yera Larsa. El florecimientu de Larsa fíxose evidente escontra'l 1930 e.C., cuando'l rei Gungunum conquistó Elam y el valle del Diyala. Unos cinco años dempués, en conquistando la ciudá de Ur, Gungunum se autonombró «rei de Sumeria y de Acad». El so socesor Abisare prosiguió la espansión del reinu, conquistando les ciudaes acadias de Kish y Akusum según Nippur. Yá nel sieglu XIX e.C., el rei Bur-Ensin de Isín trató de frenar la meyora de Larsa conquistando Ur y Nippur, pero la so iniciativa tuvo de fracasar yá que escontra mediaos de sieglu, Isín perdiera tou territoriu más allá de la mesma ciudá.[88]
  • L'Imperiu Paleo-Babilónicu o Primer imperiu babilónicu al Estáu creáu por Hammurabi (1792-1750 e. C.) según la cronoloxía media) En Mesopotamia esisten diversos problemes de datación pa esti periodu, de manera que nenguna fecha ye absoluta. Pueden utilizase les cronoloxíes alta, media y baxa, que suxuren feches distintes na Baxa Mesopotamia. Sol so mandu Babilonia, una ciudá-Tao sumeria en poder d'una dinastía amorrita, pasó en pocu más de trenta años a controlar un territoriu más estensu qu'l'imperiu de Ur (dómina de Ur III), anterior poder hexemónicu indiscutible de la rexón.[90] La I dinastía, la amorrea, terminó nel sieglu XVI e.C. , por causa de la invasión del Imperiu hitita. Poco dempués empecipióse la dinastía casita de Babilonia o periodu babiloniu entemediu.
  • L'Imperiu Asiriu (1813 e.C. -609 e.C. ): Escontra'l sieglu VIII e.C. los asirios, un pueblu del norte de Mesopotamia, empecipiaron una vasta espansión militar contra Palestina, llegando inclusive a Exiptu.
Caldeos y Medos
  • L'Imperiu Neo-Babilónicu (626 e.C. -539 e.C. ) o Imperiu Caldéu. El rei Asiriu Assurbanipal morrió nel añu 627 e.C. , casi coles mesmes qu'el so súbditu, el rei de Babilonia, Kandalanu. Nabopolasar, depués d'esitoses campañes contra los asirios en ciudaes como Nippur o Uruk, foi coronáu rei de Babilonia nel 626 e.C. Los reis d'esti imperiu alternaben les sos sedes ente Babilonia y Caldea. Gobernaron hasta 538 e.C., fecha na que los perses tomaron Babilonia.

Nel primer cuartu del primer mileniu e.C., nómades ganaderos que falaben dalgún tipu de lengua indoirania, se infiltraron nos Zagros, asitiándose ente la población nativa. Los guerreros tribales son mentaos per primer vegada polos asirios como enemigos de Salmanasar III (858-824 e.C. ). Los habitantes de Media taben estremaos en delles tribus pequeñes, y a pesar de que los rey asirios fueron capaces d'apoderar a delles d'elles, nunca pudieron conquistar Media totalmente. Ello ye que ye probable que fueren los asirios los responsables de la unificación de les tribus medas.

  • L'Imperiu Seléucida (312 e.C. -63 e.C. ): Nel añu 312 e.C. Seleuco establecer en Babilonia esi mesmu añu, tomándose esa fecha como la de la fundación del Imperiu seléucida. Escontra los años 100 e.C., l'antaño terrible Imperiu seléucida tomaba pocu más d'Antioquía y delles ciudaes siries. Ente los años 69-64 e.C. Antíoco XIII Asiáticu foi rei seléucida[92] tres la derrota de Tigranes II el Grande, Lúculo proclamar rei en Antioquía, como rei veceru.[93] Sicasí, Pompeyo deponer pocu dempués, convirtiendo Siria en provincia romana. Suélse-y considerar como'l postreru de los seléucidas, magar que Filipo II Filorromano reinó en parte de Siria dempués d'él.
    Mapa referencial de los reinos Grecobactriano, Partu y Seleúcida nel 180 e.C.
  • Reinu grecobactriano (250 e.C. -125 e.C. ). N'Asia Central, pela so parte, al fundise l'Imperiu Seléucida los griegos independizáronse y crearon el reinu de Bactria, dempués de lo cual invadieron la India y destruyeron al Imperiu mauria.
L'Imperiu sasánida baxu Cosroes II
  • L'Imperiu Sasánida (226 d. C.-651 e.C. ) o Segundu Imperiu Persa Los partos, de la mesma, fueron asocedíos polos sasánidas. La dinastía sasánida foi fundada por Ardacher I en derrocando al últimu rei arsácida, Artabán IV de Partia, y terminó cuando'l postreru Shahanshah (Rei de reis) sasánida Yazdgerd III (632-651) perdió una enllargada guerra de 14 años contra'l primeru de los califatos islámicos.
Antes de la so muerte en 632, Mahoma consolidara'l so dominiu sobre la península d'Arabia.
  • L'Isllam (610 d.C.-632 e.C.): El musulmanes creen qu'en 610 a los cuarenta años d'edá, mientres meditaba, Mahoma tuvo una visión. Les primeres revelaciones fixeron que Mahoma llegara a pensar que taba sol influxu d'una presencia demoníaca, llevándolo cerca del suicidiu. La mediación de la so esposa evitó tal desenllaz y asina Mahoma empezó a pedricar contra'l politeísmu de la so propia tribu, la qurayshí, por cuanto ellos yeren el guardianes de la Kaaba. Ye por esto que Mahoma y los sos siguidores viéronse escorríos. Ellos fuxeron a Medina nel añu 622 d.C. y asina empezó'l calendariu musulmán. Mahoma llegó a Medina como un mediador, convidáu a resolver querelles ente los bandos árabes de Aws y Khazraj. Llogró esti fin absorbiendo a dambes facciones na comunidá musulmana. Nel añu 628 d.C., la posición de Mahoma yera lo suficientemente fuerte pa decidir la so torna a La Meca. Nel añu 630 d.C, llogro la Conquista de La Meca. Mahoma finó'l 8 de xunu de 632 d.C. na ciudá de Medina a la edá de 63 años. Abu Bakr, el padre de Aisha, la tercer muyer de Mahoma, foi escoyíu polos líderes de la comunidá musulmana como'l socesor de Mahoma, pos ésti yera'l favoritu de Mahoma.
  • El Califatu Ortodoxu (632  d. C.-661  d. C.)
  • El Califatu Omeya (661 d. C.-750 d. C.): En 661, una guerra civil llevó a la instauración del Califatu Omeya, conformáu por una casta de señores de la guerra instalaos en Damascu (Siria).
  • El Califatu Abasí (750 d. C.-1258 d. C.)
    Califatu Abasí escontra l'añu 850 d.C.
    Foi la segunda dinastía de califes suníes, qu'asocedió a la de los omeyes. Tamién se conoz como califatu de Bagdag, una y bones el califatu abasí foi fundáu en Kufa en 750 y camudó la so capital en 762 a Bagdag. En 750, estos fueron baltaos por una rebelión promovida nel Jorasán polos abasidas, quien vivieron una edá d'oru cultural mientres la centuria siguiente; esto, anque surdieron anticalifatos n'Exiptu y España. El Califatu Abasida foi reemplazáu pol gobiernu de facto de los turcos selyúcidas, y dempués, los sos últimos restos de poder fueron ablayaos cola conquista de Bagdag polos mongoles, en 1258.
  • L'Imperiu Selyúcida (1037 d. C.- 1157 d. C.): Dempués de que los abasidas entraren en decadencia, cola irrupción de los selyúcidas (sieglu X), la relixón musulmana siguió estendiéndose escontra rexones entá más alloñaes, incluyendo l'África Central o Indonesia, de la que la so cultura algamó inclusive hasta la Europa cristiana.
  • L'Imperiu Mongol (1206 d. C.-1368 d. C..)
    Espansión del territoriu mongol.
    : foi'l segundu imperiu más estensu de la historia y el primeru ente los constituyíos por territorios continuos,[94][95][96][97][98] foi instituyíu por Gengis Kan a partir del añu 1206 y llegó a tener nel so apoxéu una estensión máxima d'unos 33 000 000 km², tomando dende la península de Corea hasta'l Danubiu,[95] y allugando una población de más de 100 millones d'habitantes,[99] L'Imperiu mongol se desintegró nuna serie de kanatos, que fueron sometíos unu a unu nel cursu de los seis sieglos siguientes, por invasores rusos y chinos, sumiendo los postreros nel sieglu XIX.
  • L'Imperiu safávida (1501 d. C.- 1722 d. C.) o (persa: دودمان صفوی) Los safávidas yeren orixinarios d'Ardabil, una ciudá del Azerbaixán iranín, nesi entós una rexón nel norte d'Irán. Yeren predominantemente una dinastía de fala túrquica azerí, que'l so idioma clásicu yera'l persa.[100][101] Los safávidas crearon un Estáu iranín unificáu ya independiente per primer vegada dende la conquista musulmana de Persia, reafitaron la identidá política iranina y establecieron l'isllam chiita como la relixón oficial d'Irán. Los safávidas gobernaron Irán ente 1502 y 1722, añu en qu'invadieron los sos dominios les fuercies pastunes de Mir Mahmud Hotaki. Darréu, en 1736, apoderar del territoriu la dinastía afsárida, anque dellos señores safávidas perduraron hasta 1760.
  • La dinastía Afshárida (1785-1925) (en persa: سلسله افشاریان ) foi una dinastía iranina de Jorasán, de la tribu de los turcomanox afshar, que gobernó'l Imperiu persa nel sieglu XVIII, dómina na que l'imperiu algamó'l so grau más grande dende'l Imperiu sasánida.
  • La dinastía Kayar (1736-1796): La dinastía kayar (tamién escritu Qajar, Qadjar o Qājār; en persa: سلسله قاجاریه o دودمان قاجار ) foi una familia real d'Irán, d'orixe turcu, que gobernó Persia (Irán) dende 1785 hasta 1925. Primero baxu monarquía absoluta y depués so monarquía constitucional. La familia Qajar tomó'l control total d'Irán en 1794, al deponer a Lutf Ali Khan Zand, el postreru Xa (emperador o rei) de la dinastía Zand. Reafitaron la soberanía persa sobre los anteriores territorios iraninos de Xeorxa y el Cáucasu. En 1796, Aga Muhammad Kan foi coronáu formalmente como sah.[102] Foi asocedida pola Dinastía Pahlaví en 1925.
  • La Dinastía Pahlaví (1925-1979): Los Pahlaví fueron la postrera dinastía de la Xa en gobernar sobre Irán, ente 1925 y 1979, hasta'l so derrocamientu pola Revolución iranina.
  • La República d'Irán (1979-2016) [103][104][105][106][107][108] (en persa: انقلاب اسلامی, Enghelābe Eslāla mio o انقلاب بیست و دو بهمن) foi'l procesu de movilizaciones que desaguó nel derrocamientu del sah Mohammad Reza Pahleví y la consiguiente instauración de la República islámica anguaño vixente n'Irán. Por ello, suel calificase a la revolución de islámica, anque en realidá foi un movimientu ampliu y heteroxéneu que progresivamente foi siendo hegemonizado pol cleru chiíta sol lideralgu del ayatolá Khomeini.

Llevante mediterraneu[editar | editar la fonte]

Mapa del sudeste del Llevante, c. 830 a. Y. C.:      Reinu d'Israel     Reinu de Judá     Estaos fenicios     Reinu de Aram-Damasco     Reinu de Ammon     Reinu de Moab     Reinu de Edom     Ciudaes-estáu filistees
  • Canaán
  • Reinu d'Israel (1050 e.C. - 720 e.C.) Nel añu 928 e.C. les tribus del norte remontar contra'l rei Roboam y dixébrense de Judá. A partir d'esi añu, Israel ye gobernáu por venti monarques en nueve periodos dinásticos. Nel añu 722 e.C. Sargón II toma la ciudá de Samaria y lleva numberosos israelites cautivos a Asiria.
  • Reinu de Judá (1050 e.C. - 586 e.C.) Los hebreos mandaron la Biblia a la posteridá. Mientres esti periodu gobernaron la dinastía de Saúl y la dinastía de David. Fueron fuertes baxu Salomón. Los xudíos fueron deportaos en tres etapes. Nel añu 587 e.C. asocedió la segunda etapa de la deportación a Babilonia.
  • Yehud Medinata (538 e.C. - 332 e.C.) El nome significa "Provincia de Judá". Foi una provincia del Imperiu aqueménida. Nel añu 538 e.C. Ciro II dexa a los xudíos retornar a Xerusalén.
  • Dómina helenística (332 e.C. - 312 e.C.) Nel añu 330 a.C, morrió asesináu l'últimu rei aqueménida. Y Alexandru Magno toma'l control.
  • Provincia del imperiu Seleúcida (312 e.C. -142 e.C.)
  • Asmoneos(142 e.C. - 40 e.C.) Nel añu 63 e.C. el xeneral Pompeyo dirixir a Judea. Ellí, atopó a los hermanos Hircano y Aristóbulo, esti postreru, que taba sitiáu pol so hermanu en Xerusalén y solicitó la intervención romana, ufiertándo-y un pagu a Pompeyo, que aceptó. Depués Aristóbulo acusó a los romanos d'estorsión, lo qu'anició que Pompeyo instalara nel tronu a Hircano y dende entós Judea y Galilea volvióse un reinu clientelar de Roma, que magar yera independiente de xure, taba suxetu a l'autoridá romana.
  • Provincia Romana de Iudæa (63 e.C. - 132 d. C.) Nel añu 47 e.C. Antípatro de Idumea asocedió a Hircano como procurador de Judea, siendo nomáu por Julio César. Al morrer Antípatro nel 44 e.C., el so fíu Herodes I el Grande foi nomáu gobernador pol Senáu romanu y rei de Judea nel 39 e.C., magar empezó a reinar dos años dempués. Mientres el so reináu esanició a dellos miembros de los Macabeos, p'asegurase nel tronu. Los romanos llamaron a Herodes «rei aliáu y amigu del pueblu romanu» (rex socius amicusque populi Romani). Morrió nel añu 4 e.C. y el reinu de Judea foi estremáu ente cuatro de los sos fíos, que se convirtieron en tetrarcas, magar Roma intervieno de cutio na política interna, hasta'l puntu que l'emperador romanu César Augusto destituyó del so cargu a un fíu de Herodes.
  • Califatu abasí (750 d.C. - 945 d. C.)
  • Califatu fatimí (909 d.C. - 1171 d. C.)
  • Reinu de Xerusalén (1099 d.C. - 1291 d. C.)
  • Sultanatu mamelucu d'Exiptu (1250 d.C. - 1517 d. C.)
  • Eyalato Siria otomana (1516 d.C. - 1918 d. C.) La Declaración Balfour (fechada'l 2 de payares de 1917) foi una manifestación formal pública del gobiernu británicu mientres la Primer Guerra Mundial, p'anunciar el so sofitu al establecimientu d'un llar nacional» pal pueblu xudíu na rexón de Palestina, que nesi entós formaba parte del Imperiu otomanu. La Declaración foi incluyida nuna carta roblada pol ministru de Rellaciones Esteriores británicu (Foreign Office) Arthur James Balfour y empobinada a Lionel Walter Rothschild, un líder de la comunidá xudía en Gran Bretaña.
  • Mandatu británicu de Palestina (1920 d.C. - 1948 d. C.)
  • Estáu d'Israel (1948 d.C. - 2017 d. C.)

Rusia[editar | editar la fonte]

Anatolia[editar | editar la fonte]

Islles asiátiques[editar | editar la fonte]

  • Xapón Escontra'l sieglu VII el Yamato, unu de los protorreinos feudales xaponeses, ganó la supremacía del sur del archipiélagu, ya instauró el réxime del Mikado. Nos sieglos siguientes, la llamada Yera Heian, Xapón vivió una edá d'oru, que terminó dempués una intensa guerra civil en 1056. En 1085, l'últimu emperador con poder efectivu foi derrotáu, principiando asina'l gobiernu de los shogunes, xefes militares que gobernaben nominalmente en nome del emperador, anque yeren el señores de facto de Xapón. El réxime de los shogunes alternó dómines d'estabilidá con cruentes guerres civiles, hasta la imposición del Shogunato Tokugawa en fecha tan tardida como 1603. Tocantes a Xapón, en obligándose-y a abrir al comerciu esterior en 1853, empezó'l so desenvolvimientu mientres la Dómina Meiji (1868-1912).
  • Insulindia. Na actual Indonesia, pela so parte, surdieron l'Imperiu sriviyaia primero, y l'Imperiu mojopajit dempués, antes de la irrupción de los musulmanes dende Malaca.

Islles europees[editar | editar la fonte]

La península ibérica[editar | editar la fonte]

La península escandinava[editar | editar la fonte]

Dempués de l'alianza de Dinamarca con Napoleón, Noruega foi vencida al rei de Suecia en 1814.

La Unión de Kalmar (1397–1523)
  • Suecia Nel sieglu XVI, Gustavo Vasa lluchó por una Suecia independiente, bloquiando un intentu de restaurar la Unión de Kalmar y sellando la fundación de la Suecia actual. Coles mesmes, dixebrar de la Ilesia Católica y estableció la Reforma.

La península itálica[editar | editar la fonte]

Grecia[editar | editar la fonte]

Historia d'África[editar | editar la fonte]

Les principales antigües cultures africanes:

  • Antiguu Exiptu. L'agricultura y la ganadería fueron los dos principales actividaes del Antiguu Exiptu, que alzaron el so supremacía, la so riqueza y los emplegos na civilización trayéndolo a convertise n'unu de los imperios más poderosos de tola historia.[127] Alredor del ríu Nilu surdieron dellos asentamientos neolíticos, los nomos, encajonados ente barreres xeográfiques como'l desiertu del Sahara y la península del Sinaí, a pesar de lo cual dende temprana dómina comerciaron col Mediu Oriente.[128] Escontra l'añu 3100 e.C. , dichos nomos fueron unificaos nun solu gran imperiu so l'autoridá del faraón. La cultura exipcia desenvolvió los xeroglíficos como forma d'escritura, les mastabes, pirámides y hipogeos como métodos de sepultura, y la momificación como métodu de inhumación, según una relixón emparentada colos dioses Ra y Osiris, ente munchos otros. La corona faraónica vivió dómines de crisis y rellumanza, pero siempres dientro de les sos fronteres, hasta qu'invasores esternos, los hicsos, apoderar del Delta per cerca d'una centuria (escontra 1650 e.C. ), hasta que fueron espulsaos. En respuesta, los exércitos exipcios cruciaron el desiertu del Sinaí y espandiéronse hasta'l ríu Éufrates, interviniendo de llenu na política del Mediu Oriente. Na so etapa de decadencia, la cultura antigua exipcia entá yera lo suficientemente prestixosa como pa inspirar a los reis de Kush y Axum, reinos que surdieron nel I mileniu e.C. no qu'anguaño ye Etiopía, y qu'inclusive invadieron a Exiptu y gobernar como "Faraones Negros" mientres trés cuartos de sieglu.[129] Les socesives crisis invasores vivíes pol Imperiu exipciu obligaron a constantes movimientos poblacionales dende'l valle del Nilu al restu d'África.
  • Imperiu cartaxinés (573 a. de C. - 146 a. de C.) La ciudá de Cartago, primeramente una colonia fenicia. El so forma d'Estáu evolucionó dende una tiranía con ciertes carauterístiques monárquicas, hasta un sistema dafechu republicanu.[130]La estensión territorial de los sos dominios formaron un verdaderu Imperiu púnicu o cartaxinés. La so crecedera territorial y comercial causó por tol Mediterraneu diverses guerres coles polis griegues. Nesta dómina Cartago algamó'l so mayor apoxéu siendo la primer potencia económica y militar del Mediterraneu occidental. A finales del sieglu III e.C. entró en contautu cola otra gran república del so tiempu, Roma, que tamién taba somorguiada nun gran proyeutu de crecedera territorial. El so enfrentamientu materializar nos trés guerres púniques, consideraes como les guerres más trascendentes de l'antigüedá clásica. Cartago siempres resultó ganada y los enfrentamientos nun cesaron hasta'l esmantelamientu de la República de Cartago y la destrucción de la so capital nel 146 e.C. [131]

Colonización d'África[editar | editar la fonte]

A empiezos del sieglu XIX, África yera un continente casi inexplorado, gobernada por reis tribales como Shaka Zulu. Pero nel intre del sieglu, dellos misioneros y esploradores la cartografiaron casi por completu.

En 1900 solo yeren independientes Liberia, Abisinia, Libia, y los últimos apartaces de los bóeres taben en procesu d'anexón por Inglaterra (ver guerres de los Bóeres).

Historia d'América[editar | editar la fonte]

De manera dafechu independiente al desenvolvimientu históricu en Afro-Eurasia, surdieron y desenvolviéronse n'América una serie de civilizaciones, arrexuntaes en grandes tueros: les civilizaciones mesoamericanas, les civilizaciones andines suramericanes, les civilizaciones n'América del Norte (como la cultura Anasazi, la confederación iroquesa o la cultura inuit), les islles caribeñes (caribes), les civilizaciones nes llanures del este suramericanu (como los asentamientos de terra preta na Amazonia y los tupí-guaraní nel sur del continente.

Mesoamérica hasta 1492 d. C.[editar | editar la fonte]

Esferes de piedra de Costa Rica, más de 300 esferolitos precolombinos de gran perfección.[132]
  • Olmeca. Nel Sureste del estáu de Veracruz, Méxicu esistió la cultura olmeca considerada como la primer cultura mesoamericana. Acredítase-yos como los primeres en desenvolver el calendariu, la escritura y l'epigrafía n'América. Ellos espolletaron na mariña del Golfu de Méxicu ente 1200 e.C. y los alboreceres de la era cristiana, aprosimao, teniendo como centros socesivos los asentamientos de San Llorienzo, La Vienta y Trés Zapotes. Dos grandes nucleos culturales recibieron y enllargaron el so legáu: la cultura de los mayes, y la cultura de Teotihuacan y Monte Albán.
  • Los mayes espolletaron na rexón qu'anguaño correspuende a Guatemala, Belice, Honduras y los estaos Mexicanos de Yucatán, Campeche, Chiapas, Quintana ruco, al este del antiguu mundu Olmeca. Entamar na xungla, en redol a un modelu d'asentamientu conocíu como centru ceremonial. Nunca fueron un estáu xuníu. Nel so defectu, cada centru ceremonial constituyóse como una teocracia militar. Los más fuertes fueron Tikal, Calakmul, Palenque, Copán y Uaxactún, ente otros. Estos asentamientos algamaron el so apoxéu nel llamáu Periodu Maya Clásicu, ente 300 y 900 d. C. aprosimao, y fueron abandonaos por razones entá non del tou esclariaes.
  • Teotihuacan El Valle de Méxicu foi controláu, ente 250 y 750 d. C. aprosimao, por Teotihuacan, ciudá que yera una de les más poblaes de la Tierra nel so minutu. La influencia cultural de Teotihuacan llegó, al traviés de les rutes comerciales, tan llueñe como l'actual sur d'Estaos Xuníos, onde floriaron asentamientos como Cahokia o Snaketown, inclusive sieglos dempués del fundimientu de la ciudá madre. En paralelu al Valle de Méxicu, nel Valle d'Oaxaca, florió Monte Albán, la gran ciudá de la cultura zapoteca. Escontra l'añu 1000, la área mesoamericana foi solmenada por invasiones y cambeos nel poder político.
  • Los Mixteques Pela so parte, nel Valle d'Oaxaca, Monte Albán tuvo de vence-y el so llugar a los recién llegaos mixteques. Mientres el sieglu XIV, el Valle de Méxicu vivió un periodu de relativa paz sol control d'Azcapotzalco, pero cuando esti esbarrumbar en 1428, foi reemplazáu por una nuevu potencia: los tenochas de Tenochtitlán, creadores del Imperiu azteca, la postrera gran potencia rexonal, antes de ser ablayáu polos invasores españoles na guerra de 1519 a 1521.

El mundu andín hasta 1492 d.C.[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Civilización andina
  • Tiahuanaco, ciudá que controló casi tol mundu andín gracies a una vasta rede de comerciu, y que tuvo'l so contraparte na ciudá d'Huari, emplazada nes cercaníes del Océanu Pacíficu. Otres potencies relevantes a lo llargo de la historia del mundu andín, son el reinu de los moche, Paracas, Naza y Chimú. La influencia cultural andina degoló, les actuales fronteres peruanes, y espardióse escontra Chile nuna direición, y escontra Colombia na otra. En Chile surdieron cultures urbanes tales como la de los atacameños y los diaguitas. En Colombia, pela so parte, espolletó la cultura de los muiscas, que llueu s'axuntaron en señoríos militares, siendo'l del Zipa de Bacatá el más poderosu de toos.
  • Imperiu incaicu Nel sieglu XV, nel Valle del Cuzco, consolidóse'l poder militar de los quechuas. El so rei l'Inca Pachacútec, que salvó a Cuzco de ser conquistada polos chancas en 1438, entamó una llarga serie de guerres contra los reinos vecinos, sentando asina les bases del Imperiu incaicu; el so llabor non yá foi militar, sinón que tamién se dedicó a construyir fortaleces y entamar l'alministración y la relixón, creando pa esto últimu'l templu de Coricancha. Los inques, que teníen poco recursos pa consiguir metales, recurríen al relevu de los sos araos, siquier mientres la conquista de los Chimú.[140] La investigación arqueolóxica en Perú foi pocu desenvuelta pero ye posible que l'aceru yá esistiera nesa zona primero que n'Europa.[141] L'orde fundáu por Viracocha aguantó casi un sieglu enteru, hasta qu'en 1527, la guerra civil azotó al Imperiu incaicu, enfrentando dos nucleos imperiales: Quito, al norte, y Cuzco al sur.

En 1547, en Los añales sur-americanos, Francisco Pizarro ―el conquistador del Perú― declaró: «Escuché que los altos señores d'esti imperiu [Perú] axúntense cada cuatro años nel País de les Boles, onde al paecer reciben conseyos de grandes sabios».

Colonización de Norteamérica[editar | editar la fonte]

Gobernaciones de Suramérica[editar | editar la fonte]

Cedulas1534-1539.png

Colonización de Suramérica[editar | editar la fonte]

Brasil[editar | editar la fonte]

  • Principáu de Brasil (1501 d.C. - 1808 d.C) Tocantes a los nativos, la inmensa mayoría d'ellos pereció, víctimes de la guerra, la esplotación económica, y les epidemies. En numberoses rexones, sicasí, sobrevivieron munches etnies indíxenes de sangre casi puro; coles mesmes, especialmente nes ciudaes hispanoamericanes, formóse un estamentu social mestizu ente los indíxenes y los europeos de sangre puro. Nos entamos del Imperiu español hubo un duru discutiniu filosóficu y llegal sobre l'estatutu que teníen de tener los indios, y el tratu que tenía de dáse-yos, lo que se llamó les Discutinios d'Indies; finalmente aceptóse que pol bien de los indíxenes (según el conceutu cristianu européu), tenía de protexése-yos y evanxelizáse-yos, lo que se buscó llevar a cabu por aciu el sistema de la encomienda. Les resultaos d'esta operación política son aldericaos hasta'l día de güei na historiografía sobre la tema. Amás, sumóse un vastu contingente de población negra, trayida como esclavos dende África. Esta rede de trata de negros que los europeos montaron nel Atlánticu, esta operación de tráficu d'esclavos escastóse alredor el sieglu XIX.

Independencia de Norteamérica y nacencia de les repúbliques[editar | editar la fonte]

Independencia de Llatinoamérica[editar | editar la fonte]

Llatinoamérica repúblicana[editar | editar la fonte]

Historia d'Oceanía[editar | editar la fonte]

Mapa animáu qu'amuesa la creación de les distintes colonies australianes. Amás, Nueva Zelanda (non amosada) perteneció a Nueva Gales del Sur dende 1788 hasta 1840.

Notes y referencies[editar | editar la fonte]

  1. Williams, H. S. (1904). The historians' history of the world.
  2. Blainey, Geoffery (2000). A short history of the world. Penguin Books, Victoria. ISBN 0-670-88036-1
  3. Gombricth, Ernst H. (2005). A little history of the world. Yale. GB y EE. XX.
  4. Acordies con la Encyclopedia Americana, 1986 ed., Vol. 29, p. 558, «La escritura da permanencia a la conocencia de los homes y déxa-yos comunicar se a grandes distancies.... Ensin l'arte de la escritura nun sería posible la esistencia de la complexa sociedá d'una gran civilización».
  5. «Historia del Mundu, Webster, H. (1921).». Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  6. «Boston: D.C. Heath.». Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  7. Bellwood, Peter. (2004). First Farmers: The Origins of Agricultural Societies. Blackwell Publishers. ISBN 0-631-20566-7
  8. Cohen, Mark Nathan (1977). The Food Crisis in Prehistory: Overpopulation and the Origins of Agriculture. New Haven y Londres: Yale University Press. ISBN 0-300-02016-3.
  9. Weber, Max. "Politik als Beruf", en Gesammelte Politische Schriften (Múnich, 1921), pp. 396-450. Orixinalmente foi una conferencia na Universidá de Múnich, 1918, publicada en 1919 por Duncker & Humblodt, en Múnich.
  10. Baines, John y Jaromir Malek. The Cultural Atles of Ancient Egypt, revised edition. Facts on File, 2000. ISBN 0-8160-4036-2.
  11. Bard, K. A. Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt. NY, NY: Routledge, 1999. ISBN 0-415-18589-0.
  12. Grimal, Nicolas. A History of Ancient Egypt. Blackwell Books, 1992. ISBN 0-631-19396-0.
  13. Allchin F., Raymond (ed.). The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States. Nova York: Cambridge University Press, 1995.
  14. Chakrabarti, D. K. Indus Civilization Sites in India: New Discoveries. Mumbai: Marg Publications, 2004. ISBN 81-85026-63-7.
  15. Dani, Ahmad Hassan; Mohen, J-P. (eds.). History of Humanity, Volume III, From the Third Millennium to the Seventh Century BC. Nova York/París: Routledge/UNESCO, 1996. ISBN 0-415-09306-6.
  16. History of China. Edward H. Schafer, Time-Life, Time-Life Books - 1968 - 191 páxines.
  17. History and culture of China. Maurizio Scarpari, Carmen Bolla - 2001 - 292 páxines ISBN 978-5-3082-36
  18. Empire Mythologic. Roger Goepper, Helmut Brinker - 1988 - 460 páxines ISBN 84-01-60748-5
  19. Wordpress. «L'orixe del estáu chinu». Consultáu'l 17 de mayu de 2009.
  20. Discovery Channel. «China Antigua». Consultáu'l 17 de mayu de 2009.
  21. Florentino Idoate. «El sieglu II e.C.». Consultáu'l 17 de mayu de 2009.
  22. MSM Encarta. «Les Casines». Consultáu'l 12 de mayu de 2009.
  23. «Charles. Understanding the Industrial Revolution (2000). Online edition». Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  24. «Xeografía.about.com Conferencia en Berlín, de 1884-1885 pa distribuyir África.». Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  25. «Trataos y legisllación». El portal de la Unión Europea (2007). Consultáu'l 26 d'ochobre de 2011.
  26. «Tratáu de Lisboa: la Unión Europea nel Mundu». Portal de la Unión Europea. Consultáu'l 26 d'ochobre de 2011.
  27. GUNDER FRANK, Andre (2008). Re-empobinar: la economía global na era del predominiu asiáticu. Valencia: PUV, 31-82. ISBN 9788437071510.
  28. DUSSELL, Enrique (2007). Política de la lliberación. Historia mundial y crítica. Trotta. ISBN 9788481649246.
  29. MIGNOLO, Walter (2000). «La colonialidad a lo llargo y a lo ancho: l'hemisferiu occidental nel horizonte colonial de la modernidá editorial=CLACSO», La colonialidad del saber: eurocentrismo y ciencies sociales, 55-86. ISBN 9509231517.
  30. QUIJANO, Aníbal (2000). «Colonialidad del poder, eurocentrismo y América Llatina», La colonialidad del saber: eurocentrismo y ciencies sociales. Buenos Aires: CLACSO, 201. ISBN 9509231517.
  31. Edá antigua (cronoloxía)
  32. Topo, William W. & William Kelly Simpson. The Ancient Near East: A History, Holt Rinehart and Winston Publishers, 1997.
  33. Sasson, Jack. The Civilizations of the Ancient Near East, Nueva York, 1995.
  34. Van de Mieroop, Marc. History of the Ancient Near East: Ca. 3000-323 B.C., Blackwell Publishers, 2003.
  35. «Internet Medieval Sourcebook Project». Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  36. «The Online Reference Book of Medieval Studies». Archiváu dende l'orixinal, el 30 de payares de 2015. Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  37. Rice Jr., Eugene, F. The Foundations of Early Modern Europe: 1460-1559. W. W. Norton & Co., 1970.
  38. «Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa? por Donald Johanson». Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  39. José Antonio Chamizo Guerrero. Ciencies naturales, Historia del mundu y Desenvolvimientu Humanu. ISBN 970-18-9991-1
  40. «Evolving in their graves: early burials hold clues to human origins - research of burial rituals of Neanderthals.». Archiváu dende l'mio_m1200/is_24_160/ai_81827792/pg_1 orixinal, el 28 de xunu de 2012. Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  41. «El descubrimientu del fueu per parte del home.». Archiváu dende l'orixinal, el 30 de payares de 2015. Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  42. «Genetic Variation and Population Structure in Native Americans». Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  43. «poblamientu-de-america-pol estrechu-de-bering-vixente/ Teoría del poblamientu d'América per mediu del Estrechu de Bering». Archiváu dende l'poblamientu-de-america-pol estrechu-de-bering-vixente/ orixinal, el 16 d'avientu de 2007. Consultáu'l 29 d'abril de 2009.
  44. Danilo J. Anton: Diversidá, globalización y la sabiduría de la naturaleza (302 páxines), 2000. ISBN 0-88936-885-6,
  45. 45,0 45,1 45,2 «El Mesolíticu». Consultáu'l 1 de mayu de 2009.
  46. «El Mesolíticu, la Prehistoria y l'Historia». Archiváu dende l'orixinal, el 28 de xunu de 2012. Consultáu'l 1 de mayu de 2009.
  47. «Les antigües cultures nel Mesolíticu». Consultáu'l 1 de mayu de 2009.
  48. «prehistoria/el-neolitico El Neolíticu». Consultáu'l 1 de mayu de 2009.
  49. «La cultura Aziliense». Consultáu'l 1 de mayu de 2009.
  50. «¿Qué pasó mientres la revolución Neolítica?». Archiváu dende l'orixinal, el 30 de payares de 2015. Consultáu'l 3 de mayu de 2009.
  51. Bellwood, Peter: First farmers: the origins of agricultural societies. Blackwell Publishers, 2004. ISBN 0-631-20566-7
  52. «Muséu Mundial del Home, la etapa Neolítica». Consultáu'l 3 de mayu de 2009.
  53. «La evolución de l'Agricultura». Consultáu'l 3 de mayu de 2009.
  54. Oliphant, Margaret (1992). The Atles of the Ancient World: Charting the Great Civilizations of the Past. Ebury. ISBN 0-09-177040-8.
  55. Brinton, Crane (1984). A History of Civilization: Prehistory to 1715, 6ta. Edición, Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. ISBN 0-13-389866-0.
  56. Chisholm, kane (1991). Early Civilization. Englewood Cliffs, N.J.: Usborne. ISBN 1-58086-022-2.
  57. Gordon Childe acuñó los términos de revolución neolítica» y «revolución urbana», que enfatizan la relevancia de los procesos de tresformamientu, percima de les carauterístiques que definen un periodu d'una manera estándar.
  58. (Setiembre de 1994) «1», Historia universal dende empiezos del home, 1ra. edición, 21, 22. ISBN 970-18-8903-7.
  59. Mazoyer, Marcel y Laurence Roudart: A history of world agriculture: from the neolithic age to the current crisis. Nueva York: Monthly Review Press, 2006. ISBN 1-58367-121-8
  60. «historia-de-l'agricultura-ye-diez-mil-anos-mas-antigua&catid=51:antropologia&Itemid=70 L'agricultura dende fai diez mil años...». Consultáu'l 3 de mayu de 2009.
  61. Wordpress. «sociedá-aspeutos-sociales-culturales-y-profesionales/ Los cambeos que la teunoloxía provocó-y a la sociedá». Consultáu'l 17 de mayu de 2009.
  62. (Setiembre de 1994) «3», Historia universal dende empiezos del home, 1ra. edición, 35. ISBN 970-18-8903-7.
  63. Rossabi 1988, p. 115
  64. Rossabi 1988, p. 76
  65. Ebrey (1999), 190-1.
  66. Gascoigne (2003), 151.
  67. Ebrey (1999), 191.
  68. Kamat.com
  69. National Geographic mirada-a-les tumbes-de-stonehenge-traduccion-del-videu/ Una mirada a les tumbes de Stonehenge".
  70. Según Autor s/d na so obra en francés "L'installation symbolique du nouveau régime" que diz asina: "-y 29 août, Louis-Philippe passe en revue la garde nationale de Paris qui l'acclame. « Cela vaut mieux pour moi que -y sacre de Reims ! », s'écrie-t-il en embrassant La Fayette. -y 11 octobre, Le nouveau régime décide que des récompenses seront accordées à tous les blessés des « Trois Glorieuses » et crée xune médaille commémorative pour les combattants de la révolution de Juillet. En octobre, Le gouvernement présente un projet de loi destiné à indemniser à concurrence de 7 millions les victimes des journées de Juillet. -y 13 août, Le roi a décidé que los armes de la maison d'Orléans (de France au lambel d'argent) orneront désormais -y sceau de l'État. les ministres perdent les appellations de Monseigneur et le prédicat d'Excellence pour aportar Monsieur -y ministre. -y fils aîné du roi est titré duc d'Orléans et prince royal ; les filles et la sœur du roi sont princesses d'Orléans. Sont adoptées et promulguées des lois revenant sur des mesures impopulaires prises sous la Restauration. La loi d'amnistie de 1816, qui avait condamné à la proscription les anciens régicides, est abrogée, à l'exception de son article 4, qui condamne au bannissement les membres de la famille Bonaparte."
  71. MacGeorge, Penny (2002). Llate Roman Warlords. Oxford University Press, 111-113. ISBN 0-19-925244-0. Consultáu'l 23 de setiembre de 2013.
  72. http://www.roman-emperors.org/nouest4.htm
  73. Hans A. Schmitt (1983). Germany Without Prussia: A Closer Look at the Confederation of the Rhine German Studies Review 6, Nº 4, pp. 9-39.
  74. Case 1902, pp. 139–140
  75. Case 1902, p. 140
  76. Constitución alemana de 1871 (n'alemán)
  77. McNeill, Willam H. [1967]. «In The Beginning», A World History, 4th ed. New York: Oxford University Press, 1999, p. 15. ISBN 0-19-511615-1.
  78. 78,0 78,1 Leick, Gwendolyn (2002). «Eridu», Mesopotamia: la invención de la ciudá. Barcelona: Rubí. ISBN 84-493-1275-2.
  79. Margueron, Jean-Claude (2002). «El dominiu del enagua», Los mesopotámicos. Fuenlabrada: Cátedra. ISBN 84-376-1477-5.
  80. Asimov, Isaac (1986). «Los sumerios - Les grandes invenciones», El Cercanu Empobine. Alianza Editorial. ISBN 788420637457.
  81. Margueron, Jean-Claude (2002). «La puxante civilización de Uruk», Los mesopotámicos. Fuenlabrada: Cátedra. ISBN ISBN 84-376-1477-5.
  82. Margueron, Jean-Claude (2002). «El utillaje de la vida diaria: piedra y metal», Los mesopotámicos. Fuenlabrada: Cátedra. ISBN 84-376-1477-5.
  83. Margueron, Jean-Claude (2002). «Los primeros usos de los metales», Los mesopotámicos. Fuenlabrada: Cátedra. ISBN 84-376-1477-5.
  84. Leick, Gwendolyn (2002). «Shuruppak», Mesopotamia: la invención de la ciudá. Barcelona: Rubí. 84-493-1275-2.
  85. Liverani 2004

    páx. 187Liverani2004
  86. Chiara Dezzi Bardeschi - Mesopotamia. La culla della civiltà p. 36.
  87. 87,0 87,1 Leick, Gwendolyn (2002). «Akkad», Mesopotamia: la invención de la ciudá. Barcelona: Rubí.
  88. 88,0 88,1 88,2 Garelli, Paul (1974). «L'Imperiu de Ur y el so heriedu», El Próximu Oriente asiáticu. Barcelona: Llabor.
  89. Margueron, Jean-Claude (2002). «Les dómina de les dinastíes amorritas», Los mesopotámicos. Fuenlabrada: Cátedra.
  90. Lévêque, Pierre (1991). Les primeres civilizaciones. 1. De los despotismos orientales a la ciudá griega. Akal, 241-244. ISBN 978-84-76006757.
  91. 91,0 91,1 91,2 Error de cita: Etiqueta <ref> non válida; nun se conseñó testu pa les referencies nomaes kuhrt 298
  92. Cicerón, In C. Verrem II 4.61, Appian, Syriaca VIII 49, XI 70, Justino, Historiarum Philippicarum T. Pompeyo Trogo XL 2.2 (diz que Antíoco IX foi'l so padre). Ver: C.J. Bennett, art. Cleopatra Selene queen of Syria, in Egyptian Royal Genealogy, 2002-2008 (n. 28).
  93. Apiano, Syriaca VIII 49, Justin, Historiarum Philippicarum T. Pompeii Trogi XL 2.2.
  94. «The British Empire in 1924»
  95. 95,0 95,1 «Mongolia encamentar a Gengis Jan». El País 18.08.2007. Consultáu'l 19 de xunu de 2008.
  96. (2009) China imperial+en+el so contestu medieval&hl=en&sa=X&ei=GqinULfBIobU9ATV7oCYDw&vei=0CCwQ6AEwAA La China imperial nel so contestu medieval (sieglos III-XVII). Arcu Llibros, 55. ISBN 847635777X. «L'imperiu mongol de los sieglos XIII-XIV foi'l más estensu qu'enxamás esistiera.»
  97. Finlay, Pilgrim Art, p. 151
  98. Ferguson, Niall (2004). Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power (n'inglés). Basic Books. ISBN 0-465-02328-2.
  99. http://web.archive.org/web/http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf
  100. Encyclopaedia Iránica. R. N. Frye. Pueblos d'Irán. (n'inglés)
  101. Irán na historia, por Bernard Lewis
  102. "Qajar Dynasty", Encyclopædia Britannica
  103. Isllamic Revolution, Iran Chamber.
  104. Isllamic Revolution of Iran, MS Encarta. Archived 2009-10-31.
  105. The Isllamic Revolution, Internews.
  106. Iranian Revolution.
  107. Iran Profile, PDF.
  108. The Shah and the Ayatollah: Iranian Mythology and Isllamic Revolution (Hardcover), ISBN 0-275-97858-3, by Fereydoun Hoveyda, brother of Amir Abbas Hoveyda.
  109. 109,0 109,1 John Channon & Robert Hudson, Penguin Historical Atles of Russia (Penguin, 1995), p. 16.
  110. Bushkovitch, Paul. A Concise History of Russia. Cambridge University Press. 2011.
  111. Paul Robert Magocsi, Historical Atles of East Central Europe (1993), p. 15.
  112. «Civilization in Eastern Europe Byzantium and Orthodox Europe». Archiváu dende l'orixinal, el 30 de payares de 2015.
  113. Рыбаков, 1982, p. 547.
  114. Yury Dolgoruky in Grand Soviet Encyclopedia
  115. O'Laughlin, Bridget (1975) «Marxist Approaches in Anthropology.» Annual Review of Anthropology Vol. 4: pp. 341-70 (October 1975) (doi:10.1146/annurev.an.04.100175.002013).
    Roseberry, William (1997) «Marx and Anthropology.» Annual Review of Anthropology, Vol. 26: pp. 25-46 (October 1997) (doi:10.1146/annurev.anthro.26.1.25)
  116. mio_m1282/is_n12_v42/ai_9119705 The red blues — Soviet politics por Brian Crozier, National Review, 25 de xunu de 1990.
  117. «Country Profile: Russia.» Foreign & Commonwealth Office of the United Kingdom.
  118. Bryce, 2001, pp. 67 y 89.
  119. Oligarquía y caciquismu, Colectivismu agrariu y otros escritos: (Antoloxía).
  120. Moradiellos, 2000, pp. 19-20. «A pesar de tolos cambeos más o menos fondos operaos nel franquismu mientres la so llarga esistencia, hubo un elementu permanente que nunca sufrió acabamientu dalgunu: l'enorme grau de concentración de l'autoridá omnímoda nuna sola mano y persona»
  121. Payne, 1997, p. 6. «Cuando Francisco Franco anunció'l final de la Guerra Civil el 1 d'abril de 1939, yera más poderosu de lo que fuera nengún gobernante na Historia d'España hasta esi momentu. Nengún rei tuviera asemeyáu control y capacidá d'intervención nun réxime autoritariu entamáu del sieglu XX«
  122. Moradiellos, 2000, p. 20.
  123. Gil Pecharromán, 2008, pp. 33.
  124. Instituciones polítiques y sociales de Roma: monarquía y república. Llibrería-Editorial Dykinson. ISBN 9788498490046. Consultáu'l 12 de payares de 2015.
  125.  (1946). Damage Foreshadows A-Bomb Test , 1946/06/06 (1946)Universal Newsreel. Consultado el 22 de febreru de 2012.
  126. Artículu 1 de la Constitución de la República Italiana
  127. «L'Antiguu Exiptu, ¿Un imperiu bien poderosu?». Consultáu'l 3 de mayu de 2009.
  128. El material del xacimientu de Merimde, El Fayum y el-Omari revelen que'l Baxu Exiptu yera "el llugar yera un centru comercial estratéxicu pa les rellaciones ente l'Oriente Próximu y el valle del Nilu, y que tamién faía d'intermediariu ente les cultures primitives del Altu Egito y aquelles otres rexones distantes" ("Exiptu. El mundu de los faraones", de dellos autores, editáu por Regine Schulz y Matthias Seidel, Editorial Könemann, impresu n'Alemaña, Añu 2004, ISBN 3-8331-1106-2, páxina 11). La mesma fonte añede: "Rexistráronse pruebes importantes de los contactos col Oriente Próximu. Asina, por casu, topáronse barritas de terracota que son similares a los clavos de folla cocío usaos en Mesopotamia na era de Uruk pa decorar los templos".
  129. Vease "Exiptu. El mundu de los faraones", de dellos autores, editáu por Regine Schulz y Matthias Seidel, Editorial Könemann, ISBN 3-8331-1106-2, páxines 272-273. Tamién l'artículu "Los Faraones Negros", de Robert Draper, publicáu en Revista "National Geographic" n'español, edición de febreru de 2008, Páxines 22-46.
  130. Francisco Marco Simón, Francisco Pina Polu, José Remesal Rodríguez. Repúbliques y ciudadanos: modelos de participación cívica nel mundu antiguu.
  131. Isaac Asimov: La República Romana, páx. 45
  132. Brendan M. Lynch (22 de marzu de 2010). University of Kansas researcher investigates mysterious stone spheres in Costa Rica. http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-03/uok-uok032210.php. Consultáu 'l 24 de marzu de 2010. 
  133. Zapp, Ivar. «Atlantis in America: Navigators of the Ancient World». Publisher Adventures Unlimited Press. ISBN 0932813526. 
  134. Fonseca Zamora, Oscar (1992). Historia antigua de Costa Rica: surdimientu y caracterización de la primer civilización costarricense. Universidá de Costa Rica. ISBN 9977-67-192-3.
  135. Archaeologists shed new light on Americas' earliest known civilization. Northern Illinois University. 22 d'avientu de 2004. http://www.niu.edu/PubAffairs/RELEASES/2004/dec/peru.shtml. Consultáu 'l 1 de febreru de 2007. 
  136. {{cita publicación|autor=Wade, L.|fecha=7 de xineru de 2014|títulu=Searching for the Amazon's Hidden Civilizations|publicación=Science News
  137. Mann, Charles (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. University of Texas, 296. ISBN 1-4000-3205-9.
  138. (Setiembre de 1994) «10», Historia universal dende empiezos del home, 1ra. edición, 126. ISBN 970-18-8903-7.
  139. (Setiembre de 1994) «10», Historia universal dende empiezos del home, 1ra. edición, 124. ISBN 970-18-8903-7.
  140. (Setiembre de 1994) «10», Historia universal dende empiezos del home, 1ra. edición, 123. ISBN 970-18-8903-7.
  141. (Setiembre de 2003) «10», Cronoloxía y supersticiones históriques, 1ra. edición, 124. ISBN 970-18-8903-7.
  142. . Biblioteca Luis Ángel Arango. Archiváu dende l'orixinal, el 25 de payares de 2015. Consultáu'l 5 d'agostu de 2012.
  143. Levene, Ricardo (1951). Les indies nun yeren colonies. Buenos Aires, Méxicu: Espasa-Calpe.
  144. Kossok, Manfred (1986). El virreinatu del Río de la Plata; la so estructura económicu social. Hyspamérica.
  145. Constitución de la República Federal de Centro América
  146. «Ley Fundamental de la República de Colombia». Centro d'estudios históricos del Exércitu Nacional de Colombia. Consultáu'l 4 d'ochobre de 2014.
  147. «Ley Fundamental de la República de Colombia». Biblioteca Luis Ángel Arango. Consultáu'l 4 d'ochobre de 2014.
  148. «La Gran Colombia, 1819-1830». Biblioteca Luis Ángel Arango. Archiváu dende l'orixinal, el 29 de payares de 2015. Consultáu'l 4 d'ochobre de 2014.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Historia universal