Yucatán

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Yucatán
Bandera de Méxicu Méxicu
Tulum.jpg
Bandera de Yucatán.png Coat of arms of Yucatan.svg
Alministración
PaísBandera de Méxicu Méxicu
ISO 3166-2 MX-YUC
Capital Mérida
Xeografía
Coordenaes 20°50′00″N 89°00′00″W / 20.833333333333°N 89°W / 20.833333333333; -89Coordenaes: 20°50′00″N 89°00′00″W / 20.833333333333°N 89°W / 20.833333333333; -89
Yucatan in Mexico (location map scheme).svg
Superficie 39612 km²
Llenda con Campeche
Altitú media 30 m
Demografía
Más información
Estaya horaria UTC−06:00
www.yucatan.gob.mx/
Cambiar los datos en Wikidata

Yucatán ye una de les treinta y dos entidad federatives qu'integren los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital y ciudá más poblada ye Mérida.

Ta allugáu en la península de Yucatán, rexón sureste del país, llindando al norte col golfu de Méxicu, al sureste col estáu de Quintana Roo y al suroeste col estáu de Campeche. Como estáu llibre y soberanu foi incorporáu originalmente a la nación mexicana el 23 d'avientu de 1823, formando parte de los 19 estaos fundadores conforme a la Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824.

Antes de la llegada d'españoles a la península de Yucatán, el nome d'esta rexón yera Mayab,[1] qu'en llingua maya (ma' yá'ab), traduzse como unos pocos. Foi una rexón bien importante pa la civilización maya, especialmente mientres el denomináu períodu posclásico, anque los asentamientos mayes más remotos na rexón envalórase que daten del sieglu III d. C., cuando les primeres migraciones provenientes del Petén establecer na rexón de Bacalar, nel oriente de la península. Escontra'l sieglu V, los pobladores empezaron a treslladase escontra'l poniente de la península, fundando, ente otres ciudaes, Chichén Itzá, Izamal, Motul, Ek Balam y Ichcaanzihóo (tamién llamada T'Hó), agora llamada Mérida, capital del actual estáu.[2]

Munches de les ciudaes mayes de la rexón peninsular subsistieron dempués del colapsu de les ciudaes de la rexón maya orixinal y dalgunes d'elles siguíen habitaes a la llegada de los españoles, a principios del sieglu XVI. Na actualidá, caltener en bon estáu y atópense integraos a zones urbanes un bon númberu de xacimientos arqueolóxicos mayes, qu'entienden diversos períodos del desenvolvimientu de la civilización maya, prueba de qu'esos llugares tuvieron una llinia de continuidá na so esistencia a lo llargo de los sieglos.[2]

Dende la conquista española, na primer parte del sieglu XVI, y hasta les primeres décades el sieglu XIX, la península de Yucatán, integrada polos actuales estaos de Campeche, Tabasco, Quintana Roo, Yucatán y lo que güei constitúi'l norte de Belice, integró una sola entidá políticu alministrativa, la Capitanía Xeneral de Yucatán.

Nos alboreceres del Méxicu independiente, en 1823, configuróse una primera República de Yucatán que se xuntó a la República Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos. Más tarde en 1841, como resultáu de conflictos culturales y políticos venceyaos col pactu federal que se rompiera, Yucatán declaró la so independencia de Méxicu pa constituyir una segunda República de Yucatán, que tamién resultaría efímera, cuidao que en 1848 Yucatán se reintegraría en Méxicu.

Darréu, en 1858 (anque'l gobiernu de Benitu Juárez nun reconoció'l fechu sinón hasta 1863), en plena guerra de castes, l'estáu mexicanu de Yucatán foi biforcáu per primer vegada, estableciéndose Campeche como estáu independiente. A la conclusión de la mesma guerra de castes, mientres el porfiriato, en 1902, l'estáu de Yucatán foi estremáu nuevamente pa crear el territoriu federal que más tarde se convertiría nel actual estáu de Quintana Roo.[3]

Elementos identitarios[editar | editar la fonte]

Toponimia[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Toponimia de Yucatán

El nome Yucatán, tamién asignáu a la península, aniciar mientres les primeres esploraciones de los conquistadores provenientes d'Europa.[4] Son fidedignes les versiones que coinciden en qu'esti nome resultaría d'un tracamundiu ente los habitantes mayes y los primeros esploradores españoles escontra 1517:

  • Na so obra Relación de la Nueva España, Alonso de Zorita refier (1511?-1585? Córdoba, España), siguiendo les obres previes de frai Toribio de Benavente (Motolinía) y de López de Gómara, El llibru perdíu y La hestoria de les Indies, respectivamente, que Francisco Hernández de Córdoba, Cristóbal Morante y Lope Ochoa de Cayzedo, na so espedición de 1517, "Fueron a una tierra ensin saber antes (...) Y daqué más alantre toparon ciertos homes y preguntáronles cómo se llamaba un gran pueblu que taba ellí cerca. Dixeron Tectetam, que quier dicir 'Non te entiendo', el españoles pensaron que se llamaba asina y, malvando'l vocablu, llamar y llamen Yucatam".[5]
  • Según otros, tou foi consecuencia de qu'un esplorador hispanu, apellando a un indíxena maya, quixo saber el nome de la rexón. L'indíxena probablemente respondiólu "Ma'anaatik ka t'ann",[6] que n'idioma maya yucateco significa "nun entiendo'l to falar" o "non te entiendo".[3]
  • Tamién se diz qu'el españoles dieron el nome de Yucatán a la rexón porque los mayes contestaben a les sos entrugues cola frase "uh yu ka t'ann",[6] qu'en maya significa "oi como falen", y el españoles entendieron "Yucatán". Otra versión referir a qu'ante la entruga d'el esploradores foranos, los nativos que teníen nes sos manos les gargantiyes de les sos muyeres, contestaron: "O Yu c-arreyen" ("Son les gargantiyes de les nueses esposes").[6]
  • Fray Diego de Landa asitia que'l términu provien del maya Ki o t'ann, que significa "nun entiendo lo que la to fales".[7]
  • Otra versión menos aceptada ye la de Bernal Díaz del Castillo, que nel so llibru Hestoria verdadera de la conquista de la Nueva España, afirma que Yucatá quier dicir "tierra de yuques",[8] llanta que yera cultivada polos mayes.[9]
  • La enciclopedia Yucatán nel Tiempu, na ficha correspondiente a Bartolomé Colón, hermanu de Cristóbal, diz que, n'ocasión d'una travesía que realizaba'l navegante xenovés n'agostu de 1502, atopar con un grupu de mayes que derrompíen el Caribe nuna embarcación en misión comercial, frente a la mariña de lo qu'anguaño ye Honduras. Dempués d'intercambiar mercancíes, los indíxenas, señalando a los llueñe les mariñes de la so tierra, dixeron:

"Yuk'al-tan mayab", que yera la designación llingüista de la so nación, y que textualmente quier dicir: "tolos que falen la llingua maya". Nel so informe, Bartolomé Colón recoyó esa frase y escribió "Yucathan maian", pa designar la tierra que tuvo enfrente, dende la mariña norte d'Honduras, hasta la mariña oriental de la península. Asina ye como'l castellán adquier el primer nome xeográficu con qu'habría de designase dempués la tierra de los mayes. Esta ye, según Antonio Mediz Bolio, la etimoloxía más razonable del nome de Yucatán, al que se-y atribuyeron los más caprichosos y pintorescos oríxenes.[3]

Sía que non los hispanos entendíen daqué paecíu al vocablu "Yucatán" que güei denomina a esta rexón peninsular y al estáu mexicanu del mesmu nome.

Símbolo[editar | editar la fonte]

Bandera[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Bandera de Yucatán
Bandera de la República de Yucatán, insinia de calter civil de los yucatecos ensin reconocencia oficial.

Yucatán nun tien bandera oficial. La que se denominó bandera yucateca, ye una bandera de calter históricu que foi izada per única vegada'l 16 de marzu de 1841, como protesta contra'l centralismu del Méxicu de Antonio López de Santo Anna.[10][11]

El pendón yucateco, que tien el colores simbólicos de les tres garantíes, nun llegó a usase oficialmente pos Yucatán siempres usó n'actos gubernamentales, en barcos, fortificaciones y edificios públicos el pabellón nacional mexicanu. La bandera yucateca, anguaño, ye solo un símbolu y alcordanza histórica de que Yucatán nun tuvo acordies con el gobiernu centralista.[12]

Nel añu 2000 resurdió l'usu del pendón yucateco. Esti fechu foi atribuyíu directamente a les tensiones que surdieren ente'l gobernador Víctor Cervera Pacheco col gobiernu federal por motivos políticos.[13][14][15] Dende entós arrobinóse rápido l'usu civil de la bandera yucateca n'automóviles, camisetes y cartelos, ente otros, como una manifestación del sentimientu local de deséu de preservación de la cultura yucateca.[16]

Rodolfo Menéndez de la Peña, historiador, describe asina la bandera de Yucatán:

La bandera yucateca estremar en dos campos: a la izquierda, unu de color verde, y a la derecha, otru con tres divisiones, de color coloráu enriba y embaxo y blancu en mediu. Nel campu o llenzu verde de la bandera destacábense cinco estrelles que simbolizaben a los cinco departamentos en que s'estremaba Yucatán por Decretu del 30 de payares de 1840, a saber: Mérida, Izamal, Valladolid, Tekax y Campeche.[17]

Escudu[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Escudu de Yucatán

Dende la consumación de independencia de Méxicu en 1821, l'antigua Intendencia de Mérida tuvo como insinia'l escudu de la ciudá de Mérida, que, indebidamente, foi usáu como'l del estáu de Yucatán.[18]

El 22 de setiembre de 1989, Víctor Manzanilla Schaffer, entós gobernador del estáu, unvió al congresu yucateco una iniciativa pa l'adopción d'un escudu d'armes pal estáu de Yucatán.[19] El Congresu, convocó a un concursu pa escoyer el diseñu, convocatoria a la que respondieron trés persones con dos talos proyeutos, de los que, una vegada analizaos, escoyóse'l trabayu que presentó'l señor Juan Francisco Pion Ancona.[3]

Según el LI Congresu Constitucional del Estáu Llibre y Soberanu de Yucatán, el escudu d'armes del estáu de Yucatán ta constituyíu de la siguiente manera:

En campu de sinople venáu elanzado d'oru, con sol moviente del mesmu metal, surdiendo del ángulu siniestru del xefe. En punta: planta de henequén d'oru, terrazada de piedres o llábanos del mesmu metal. Bordura d'oru con dos arcos mayes y dos espadañes coloniales españoles asitiaes en xefe y punta, diestra y siniestra respectivamente.[20]

Himnu[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Himnu de Yucatán

El himnu de Yucatán foi adoptáu por decretu oficialmente como Himnu del Estáu, el 14 de setiembre de 1868,[21] siendo'l primer himnu estatal nel país, y foi inspiráu pol trunfu de la República sobre'l Imperiu.[22][23] La lletra del himnu estatal foi compuesta por Manuel Palomeque Solís, cola esceición del coru que foi escritu por José García Montero.[24] La música foi escrita por José Jacinto Cueves.[23]

A mediaos del añu 2000, sol gobiernu de Víctor Cervera Pacheco, resurdió'l so usu nes escueles, xuntu col usu civil de la bandera de Yucatán ente la población, por un enfrentamientu ente'l poder estatal y federal debíu al desacatamientu d'un mandatu del Tribunal Electoral de la Federación.[13][15]

Historia[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Hestoria de Yucatán

Dómina prehispánica[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Cultura maya
Ver tamién: Zamná y Chichén Itza
Templu de Kukulkán en Chichén Itzá, llamáu localmente "El Castillo".

Los primeros poblamientos nel territoriu de la península fueron establecíos polos mayes,[25] anque la presencia de los primeros humanos nel espaciu xeográficu data de finales del pleistocenu, como paecen indicar los afayos nos covarones de la mariña oriental de la península y nos covarones de Loltún.[26]

En relación a les mayes peninsulares, dellos historiadores afirmen que los primeres d'ente ellos, baxaron del Petén pa instalase na rexón suroriental de la Península, na zona de Bacalar, Quintana Roo, y que lo fixeron escontra l'añu 250. Fueron los chanes, pueblu o tribu maya qu'antecedió a los itzaes,[27] quien más tarde, escontra l'añu 525, empezaron a movese escontra l'oriente de la península, fundando Chichén Itzá, Izamal, Motul, Ek Balam, Ichcaanzihó (güei la ciudá de Mérida) y Champotón.[28] Más tarde, los xiúes, d'ascendencia tolteca[29] y que proveníen de la mariña del golfu de Méxicu, asitiar na rexón dando llugar a desplazamientos de los itzaes y de los cocomes —una caña diversificada de los mesmos itzá—. Finalmente, col pasu de los años y de múltiples enfrentamientos, formaríase la Lliga de Mayapán (integrada polos itzaes, los xiúes y los cocomes), que n'última instancia se desintegró escontra 1194,[30] dando pasu a un períodu de anarquía y fragmentación en pequeños señoríos (kuchkabal, llamáben-y los mayes) colos que s'atoparon los conquistadores españoles nos alboreceres del sieglu XVI.[31]

Descubrimientu européu de la península de Yucatán[editar | editar la fonte]

Espedición de Francisco Hernández de Córdoba a Yucatán nos primeros meses de 1517.

Al referise al descubrimientu de la península de Yucatán falar del eventu históricu protagonizáu por europeos, por orde y encargu de la monarquía española, nos alboreceres del sieglu XVI, mientres el procesu d'esploración y conquista de dichos territorios de Mesoamérica. Resulta obviu que'l términu descubrimientu ye utilizáu por cuanto a lo que se refier a los mesmos españoles que taben entós esquizando territorios pa ellos desconocíos. En sentíu estrictu, non puede afayase un territoriu que yá taba habitáu.[3]

En 1513, Juan Ponce de Llión yá conquistara la islla de Borinquén, güei Puertu Ricu y afayara la Florida.[32] Ponce de Llión y Antón de Alaminos, quien lo acompañó nesti últimu descubrimientu, abarruntaben entós que al oeste de Cuba atoparíen nueva tierres. So la influencia d'estos, Diego Velázquez de Cuéllar, coles mesmes gobernador de la islla de Cuba, entamó una espedición sol mandu de Francisco Hernández de Córdoba y cola participación d'el capitanes Cristóbal de Morante y Lope Ochoa de Caicedo pa esquizar los mares al poniente de la isla.[33]

Esta espedición zarpó del puertu de Ajaruco el 8 de febreru de 1517 con camín de L'Habana y, dempués d'arrodiar la islla y salear con dirección sur poniente polo qu'agora se conoz como'l canal de Yucatán, llegó a tierra firme'l 1 de marzu, a la península de Yucatán. Hai discrepancies respecto del llugar al qu'aportaron los participantes d'esta primer espedición. Unos afirmen que foi Isla Mujer. Bernal Díaz del Castillo diz que foi cabu Catoche onde vieron una gran ciudá a la que llamó'l «Gran Cairo».[34]

Conquista española[editar | editar la fonte]

Mural alusivu a la conquista de Yucatán pintáu por Fernando Castro Pacheco.

La conquista de Yucatán foi peracabada dos décades dempués de la conquista de Méxicu por Francisco de Montejo "l'Adelantráu", el so fíu Francisco de Montejo y Llión "el Mozu" y el so sobrín, tamién Francisco de Montejo. "L'Adelantráu" tuviera na espedición de Juan de Grijalva y participó tamién con Hernán Cortés mientres la tercer espedición que se convirtió finalmente na conquista de Méxicu.[35] Darréu, encargóse-y la conquista del Mayab, pero fracasó nun primer intentu ente 1527 y 1528. Dempués foi nomáu Gobernador de Tabasco en 1529, col mandatu real de pacificar Tabasco y conquistar la península de Yucatán, llegando a la villa de Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria nesi entós capital de la provincia de Tabasco, dende onde empezó cola so misión.[3]

Dende Tabasco, "l'Adelantráu" condució una nueva campaña escontra Yucatán ente 1531 y 1535, agora pel oeste, volviendo fracasar nel so intentu. Mentanto, dempués de munches y cruentes batalles colos naturales, llogró escontra 1535 la pacificación total de la provincia de Tabasco y empezó entós a entamar la so nueva incursión escontra Yucatán.[3]

"L'Adelantráu" foi gobernador de Tabasco y ocupó dempués el mesmu cargu en Honduras y darréu en Chiapas. Por estes responsabilidaes, confirió-y a'l so fíu homónimu poderes pa peracabar la conquista de Yucatán. Este, moteyáu el mozu, fundó les ciudaes de San Francisco de Campeche y tamién la de Mérida (n'honor a la Mérida de Estremadura). Fundada'l 6 de xineru en 1542, sobre les ruines de la ciudá maya de Ichkanzihóo (T'Hó), y utilizando pa ello la piedra de corte disponible nes edificaciones mayes abandonaes, fíxose'l cambéu de los poderes de Villa de Santa María de la Victoria Santa María de la Victoria, capital de la provincia de Tabasco escontra Mérida el 11 de xunu de 1542.[36] L'acabante fundar Mérida foi sitiada poles huestes mayes de Nachi Cocom, régule de Sotuta. Ellí llibróse una batalla definitiva pa la conquista de Yucatán, que ganaron los europeos. Con esi trunfu'l españoles empezaron a consolidar el so dominiu sobre la rexón occidental de la península.[3]

Pacificado l'occidente de Yucatán, "l'Adelantráu", encargó al so sobrín, tamién homónimu, moteyáu "Montejo el sobrín", la conquista del oriente de Yucatán, que se llogró dempués de sangrientes batalles y remató cola fundación de la ciudá de Valladolid el 8 de mayu de 1543. Nel so calter de teniente de gobernador y xusticia mayor, "el Mozu Montejo", gobernó la nueva capitanía xeneral (a la cual amestóse la provincia de Tabasco) n'ausencia del so padre, hasta la torna d'ésti en 1546, cuando se fai cargu del gobiernu de Yucatán.[3]

Una vegada peracabada la conquista, "l'Adelantráu" encargar de la gubernatura de Yucatán a partir de 1546, pero por quexes recibíes na corte española foi destituyíu del so cargu en 1550, tornando a la metrópoli p'asumir la so propia defensa ante'l Conseyu d'Indies. Sicasí, finó en Salamanca en 1553, primero que pudiera llimpiar el so nome. "El Mozu" finó'l 8 de febreru de 1565 en Guatemala tres una llarga enfermedá. "El Sobrín", en tantu, morrió en Mérida en 1572, siendo'l so rexidor, a la edá de 55 años.[37]

Rebelión de Cisteil, mientres la Colonia[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Rebelión de Cisteil

En payares de 1761 dar en Yucatán un llevantamientu social que nun tuvo grandes consecuencies pal réxime colonial, magar definitivamente marcó la hestoria de la península y espunxo con claridá les tensiones que se vivíen na rexón, productu de la inequidad y los prexuicios en que se tenía a los indíxenas mayes, en beneficiu esclusivu de la raza blanca y españoles. Tamién alvirtió de lo qu'habría d'asoceder menos d'un sieglu dempués, cola denomada Guerra de Castes, cruenta guerra civil que nun habría de terminar sinón hasta empezáu'l sieglu XX.[3]

Nel pobláu de Cisteil, un caudiellu maya llamáu Xacintu Canek, llevantar n'armes xuntu con un grupu d'indíxenas contra'l gobiernu colonial español. Anque la rebelión foi encalorada y los rebeldes prindaos, enxuiciaos sumariamente y acoradaos en Mérida, y el pueblu de Cisteil, quemáu y cubiertu de sal pa escarmientu de la población, l'eventu produció tal aprovecedura social, que marcó un finxu na historia yucateca qu'hasta la fecha ye recordáu como símbolu del bracéu racial y social qu'esistió mientres sieglos.[3]

Yucatán nel Méxicu independiente[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Independencia de Yucatán
Ver tamién: Sanjuanistas y Rutineros
Yucatán nel Méxicu de 1824.

Pola so alloñanza xeográfica del centru de la Nueva España y poles circunstancies polítiques que prevalecieron na península nes primeres décades del sieglu XIX, Yucatán nun se vio afectáu militarmente pola guerra d'independencia de Méxicu, anque hubo un espíritu llibertador nos yucatecos ilustraos, representáu polos Sanjuanistas, que s'enfrentaron ideológicamente a la facción conservadora de la sociedá yucateca, representada pol grupu denomináu los Rutineros. Lorenzo de Zavala, unu de los sanjuanistas, formó en 1820 la Confederación Patriótica, dientro de la cual tuvo llugar una rotura, yá que hubo quien sofitaben al gobiernu español y a la Constitución de Cádiz de 1812, y otru, encabezáu por Zavala, que buscaba la independencia absoluta d'España.[3]

Mientres esto asocedía en Yucatán, proclamóse'l Plan d'Iguala y robláronse los Agustín de Iturbide#Trataos de Córdoba Trataos de Córdoba, dempués de lo que, Juan María Echeverri, postreru representante d'España nel gobiernu de Yucatán, proclamó la independencia de la península y unvió a dos representantes a axustar la incorporación de Yucatán al Méxicu insurxente. La incorporación al Primer Imperiu Mexicanu asocedió'l 2 de payares de 1821.[3] Más tarde, el 23 d'avientu de 1823, foi unu de los 19 estaos llibres y soberanos que fundaríen l'actual nación mexicana conforme quedó establecíu na Constitución de Méxicu de 1824.

República de Yucatán[editar | editar la fonte]

Artículu principal: República de Yucatán
Organización territorial y política de Yucatán escontra 1840. Cinco partíos (a partir de la punta nor-occidental de la península, nel sentíu de les manecillas del reló): partíu de Mérida, de Izamal, de Valladolid, Tekax y Campeche.

La República de Yucatán surdió como respuesta a los gobiernos centralistes en Méxicu que, a partir de 1835, violaron el pactu federal que Yucatán suscribiera en 1825. En 1841, conociendo Miguel Barbachano, entós gobernador, que l'estáu de Tabasco decretara la so separación de Méxicu, unvió una comisión encabezada por Xusto Sierra O'Reilly pa entrevistase coles autoridaes tabasqueñas, con cuenta de propone-yos la creación d'una república independiente de Méxicu, conformada por dambes entidaes. Esta idea nun espolletó yá que Tabasco tornaría a la Unión Mexicana en 1842.[3]

El movimientu de los federalistes yucatecos encabezáu políticamente por Miguel Barbachano caltuvo a Yucatán nuna relativa independencia de Méxicu mientres 8 años, pero la península viose obligada a reincorporase a la nación mexicana en 1848, por cuenta de que Méxicu condicionó'l so sofitu militar al gobiernu de Yucatán na llamada guerra de castes.

Unos años más tarde, en 1852, l'estáu de Yucatán foi biforcáu, primero por iniciativa campechana y dempués, en 1862, por reconocencia espreso del gobiernu de Benitu Juárez, aprovechando los braceos internos ente facciones polítiques adversaries, agravaes poles consecuencies de la guerra de castes, qu'esquició la vida política, económica y social de la península. Por esta dixebra Campeche llogró la so condición actual d'estáu federáu independiente.[3]

Guerra de Castes[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Guerra de Castes

En 1847 empecipióse un cruentu movimientu encabezáu polos caciques mayes Xacintu Pat y Cecilio Chi cola cuenta de que los mayes sometíos por trés sieglos repunxeren la so llibertá ya independencia. Dichu movimientu conocióse como la Guerra de Castes y enllargóse por más de mediu sieglu. Daría entamu en xunetu de 1847, cuando les autoridaes yucatecas afayaron una gran concentración armada de grupos mayes, que s'atopaben na facienda de Culumpic, propiedá de Xacintu Pat, cacique de Tihosuco. Dicha sublevación llevar a cabu n'agostu d'esi mesmu añu y teníen previstu acabar con tolos blancos y mestizos de Yucatán; al términu d'esa eliminación, los mayes proclamaríen la so independencia y coronaríen al cacique Cecilio Chi como'l so nuevu monarca.[3]

Mientres munchos años de llucha ente tropes locales y federales y grupos indíxenes, nenguna de les partes en conflictu paecía algamar el trunfu sobre l'enemigu. Mientres esta etapa tuvo llugar la fundación d'una nueva capital na selva per parte de los mayes, que la llamaron Chan Santa Cruz. En marzu de 1850, el comandante de les fuerces federales Micheltorena asaltó dicha plaza, pero nun pudo terminar cola rebelión, polo que al añu siguiente tuvo qu'apurrir el mandu al Xeneral Rómulo Díaz de la Vega.[3]

La última acción importante de la Guerra de Castes foi'l sitiu que los mayes impunxeron a Tihosuco por tiempu de 50 díes, en 1865. La rindición definitiva de los mayes consiguir el Xeneral Ignacio A. Bravo, quién en 1899 ocupó la xefatura militar de Yucatán. Bravo entamó una meyora paulatina y consolidó toles posiciones ganaes, hasta qu'ocupó definitivamente Chan Santa Cruz en mayu de 1901, colo que la península quedó sol control directu del Gobiernu Federal. Sería un añu más tarde cuando Yucatán sufriría la segunda dixebra territorial, al decretase la creación del territoriu federal de Quintana Roo, con capital nel puertu de Payu Obispu (güei Chetumal). Con esto, tres mediu sieglu aciar, Yucatán sería desmembrado perdiendo más de los dos terceres partes del so territoriu orixinal.[3]

Agroindustria henequenera[editar | editar la fonte]

El Agave fourcroydes, comúnmente conocíu como Henequén en Yucatán, Sisal n'otros llugares, Ki en llingua Maya.
Artículu principal: Industria henequenera
Ver tamién: Oru verde y Cordemex

Casi en paralelu cola guerra de castes, desenvolver dende mediaos del sieglu XIX una agroindustria henequenera que dio sustentu temporalmente a la autarquía de Yucatán. N'efeutu, la planta del henequén o sisal y la fibra o sosquil (maya: soski: fibra de henequén.[38] ) ? que d'ella se llogra fueron la base d'una sólida y dinámica economía qu'encontió'l desenvolvimientu económicu del estáu, anque desgraciadamente non asina'l so desenvolvimientu social. Los productos derivaos del henequén: jarcias, cuerdes, costales tapetes, recubrimientos y otros munchos, convertir n'artículos d'esportación de la península yucateca que traxeron les divises y los recursos riquíos pa financiar la crecedera del estáu.[3]

L'Estáu de Yucatán y la rexón nel so conxuntu tuvieron una notable crecedera a lo llargo de los últimos años del sieglu XIX gracies esencialmente a esta industria henequenera, anque parte del ésitu económicu basar na esplotación de la mano d'obra qu'apurrieron los indíxenas mayes.[3]

Cientos de faciendes dieron contribuyeron a la prosperidá de la rexón hasta que la llegada de los productos sintéticos dempués de la Segunda Guerra Mundial, y l'espardimientu del cultivu del henequén n'otros llugares del mundu, favorecieron el so paulatín cayente.[3]

La situación de bonanza que se vivió dexó que la ciudá de Mérida tuviera allumáu públicu eléctricu y tranvíes primero que la Ciudá de Méxicu. A principios del sieglu XX, Mérida cuntaba con un mayor númberu de millonarios per cápita que cualesquier otra parte de América Llatina. Hasta la fecha, el Paséu de Montejo, avenida inspirada nos bulevares parisinos, ta llena de cases luxoses de la dómina. Esto asocedía mientres nes poblaciones al interior del estáu de Yucatán escarecer de lo estricto.[3]

Sieglu XX[editar | editar la fonte]

Ver tamién: Casta Divina

El movimientu revolucionariu de Méxicu llegó a Yucatán tardíamente pol aislamientu xeográficu de la península. El xeneral Salvador Alvarado, quien siendo sinaloense gobernó y foi comandante militar de la entidá, representó al exércitu constitucionalista comandado por Venustiano Carranza, de 1915 a 1918. Mientres los años del gobiernu alvaradista diose un fondu tresformamientu de les estructures polítiques, económiques y xurídiques del Estáu, camudándose de raigañu'l manexu de la industria henequenera, que yera por esi entós la exa de l'actividá económica de Yucatán y el pivós de la organización granible.[3]

Fachada del edificiu principal de la Universidá Autónoma de Yucatán.

En 1922 llegó al gobiernu del estáu, postuláu pol Partíu Socialista del Sureste Felipe Carriellu Puertu qu'habría de siguir la xera tresformadora de Salvador Alvarado, pero esti llogró caltenese nel poder solamente mientres 20 meses. En 1924 foi derrocáu y xuntu con trés de los sos hermanos, fusiláu, aprovechando la rebelión de Adolfo de la Güerta. Mientres el gobiernu de Carriellu Puertu, llamáu'l prócer del proletariáu yucateco, amás de que se consolidaron reformes pa menguar la esplotación indíxena, impulsóse'l tresformamientu social de Yucatán. Tamién, nuna reforma educativa de gran algame, creóse la Universidá del Sureste, antecedente directu de la Universidá Autónoma de Yucatán.[3]

Otru finxu del Yucatán del sieglu XX foi la llegada a Yucatán, el 3 d'agostu de 1937, del xeneral Lázaro Cárdenes del Ríu, entós presidente de Méxicu, col propósitu d'aplicar la reforma agraria na entidá. La so visita, que s'enllargaría por 23 díes, daría como resultáu la espropiación de les faciendes henequeneras con cuenta de que tresformales en ejidos.

Hasta mediaos del sieglu XX, el contactu que tenía Yucatán, na so condición de península —casi isla—, col restu de Méxicu yera per vía marítima. El comerciu con Estaos Xuníos y Cuba, al igual que con Europa y otres islles del mar Caribe yeren más significativos que con Méxicu.[3]

Nos años 30 túvose contacto vía aérea per mediu d'hidroaviones que desapegaben de la ciénaga del Puertu de Progresu, camín de L'Habana, Cuba y la Florida nos Estaos Xuníos. Na década siguiente cola inauguración de la terminal aérea pudo enllazase cola Ciudá de Méxicu, al traviés de la entós Compañía Mexicana d'Aviación.

Nun foi hasta 1951 cuando Yucatán xunir por ferrocarril al restu del país, anque con incompatibilidá de víes ferriales, yá que dende'l sur de Veracruz hasta la península prevaleció per dellos años el sistema de vía angosta, a diferencia de la vía ancha qu'esistía de Veracruz escontra l'altiplanu. Dempués, nos años 80, llegaría la carretera que finalmente conectó l'altiplanu cola península de Yucatán.

Na última década del sieglu XX conducióse exitosamente un procesu de reordenación económica y social que dexó a la entidá salir de la dependencia henequenera, que yá escosara la so capacidá pa ser la exa fundamental del desenvolvimientu económicu.[3]

Política[editar | editar la fonte]

Gobiernu[editar | editar la fonte]

La Constitución de Yucatán establez la división de poderes n'Executivu, Llexislativu y Xudicial.[39] El Poder Executivo ye exercíu pol gobernador del estáu de Yucatán, y el Llexislativu pol Congresu de Yucatán, que ye una llexislatura unicameral compuesta por 25 diputaos.[40] Tanto'l gobernador como los diputaos son escoyíos por sufraxu universal y secretu. El Poder Xudicial del Estáu exercer el Tribunal Cimeru de Xusticia del Estáu.

Según la mesma constitución, l'exerciciu del poder executivu d'esta entidá mexicana depositar nun solu individuu, denomináu Gobernador Constitucional del Estáu Llibre y Soberanu de Yucatán,[41] y que ye electu pa un períodu de 6 años qu'empieza'l 1 d'ochobre del añu de les eleiciones. Na actualidá, el períodu gubernativu empieza'l día 1 d'ochobre del añu de la eleición y termina el 30 de setiembre dempués de trescurrir seis años.[42]

División políticu-alministrativa[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Conceyos de Yucatán
Los 106 conceyos de Yucatán coles llendes fites pol INEGI.[43]

Les 3363 llocalidaes del estáu de Yucatán tán estremaes en 106 conceyos, entamaos en 13 distritos alministrativos,[44] 9 rexones xeográfiques, según l'Institutu Nacional pal Federalismu y el Desenvolvimientu Municipal (INAFED),[45] o 7 rexones económiques, según la Secretaría de Planeación y Presupuestu.[46]

Cada conceyu ye gobernáu por un presidente municipal, escoyíu por votación democrática cada trés años pa presidir los cabildo de los conceyos.

El presidente municipal ye la figura unipersonal más importante del conceyu. Cabeza de la planilla ganadora, responsable de l'alministración pública municipal, representante políticu del conceyu y presidente del cabildru, dicha figura concentra un conxuntu de facultaes formales ya informales que lo asitien nuna posición privilexada de la vida política municipal.[47]

La base constitucional de los conceyos atopar nel artículu 115 de la constitución mexicana, que señala:

"Los Estaos van adoptar, pal so réxime interior, la forma de gobiernu republicanu, representativu, popular, teniendo como base de la so división territorial y de la so organización político y alministrativo, el conceyu llibre conforme a les bases siguientes: a) Cada Conceyu va ser gobernáu por un Conceyu d'eleición popular directa, integráu por un Presidente Municipal y el númberu de rexidores y síndicos que la Llei determine. La Competencia qu'esta Constitución otorga al gobiernu municipal va exercer pol Conceyu de manera esclusiva y nun va haber autoridá entemedia dalguna ente ésti y el Gobiernu del Estáu."[48]

Conflictu estremeru ente los estaos peninsulares[editar | editar la fonte]

Zones de traslape ente los 3 estaos peninsulares.
Artículu principal: Puntu Put

Esiste un conflictu territorial vixente ente los trés estaos qu'integren la península de Yucatán. Tal conflictu tomó calce llegal el 12 de febreru de 1997, cuando l'estáu de Quintana Roo interpunxo un discutiniu constitucional contra l'estáu de Campeche por presunta invasión de territoriu al crear esti postreru en 1996 el conceyu de Calakmul, pa que la so creación invadir presuntamente (según l'estáu de Quintana Roo) 4810 km² del territoriu quintanarroense, superficie na que tán enclavaes más de 20 comunidaes rurales, que los sos habitantes, pocu más de 20 000, nun saben a qué estáu pertenecen. El 3 de mayu del mesmu añu'l mesmu estáu de Quintana Roo interpunxo otru discutiniu en contra del estáu de Yucatán.[49][50] El resolvimientu de la SCJN podría costa-y al estáu de Yucatán la perda de 5400 km².

Como alternativa preséntense les llendes geoestadísticos que fueron diseñaos pol INEGI pa enmarcar cuestiones estadístiques por cuenta de la imprecisión y falta de la información referente a les llendes políticu-alministrativos de cada estáu;[51] en dichos llendes preséntense les llendes municipales afitaos pol INEGI.[52][53][54]

Xeografía[editar | editar la fonte]

Mapa topográficu de Yucatán.

Localización[editar | editar la fonte]

L'estáu de Yucatán ta allugáu nel sureste de Méxicu, na península de Yucatán.

La superficie del estáu ye de 43 379 km²,[55] allugándolo nel llugar númberu 20 de los estaos de Méxicu por superficie y representa, aprosimao, el 2,21% de la superficie total del país. Tamién cunta con 340 km de mariña, lo que representa'l 3,1% del total nacional.[56]

Les llendes xeográfiques, en coordenaes xeográfiques, son 21° 36' norte, 19° 32' sur (de latitud norte); 87° 32' este, 90° 25' oeste (de longitud oeste). Llenda al este col estáu de Quintana Roo; al oeste col tao de Campeche y al norte col golfu de Méxicu.

Clima[editar | editar la fonte]

L'allugamientu xeográficu de la península de Yucatán, al sur del Trópicu de Cáncer, y la so escasa altitú, determinen el clima del estáu.[57]

Les elevaes temperatures, sumaes a la precipitación añal (cola so mayor intensidá en branu), dan como resultáu un dominiu mayoritariu del clima templáu subhúmedo con aprosimao'l 85% del territoriu estatal, onde la temperatura medio añal ye de 24°C a 28 °C.[58] Esti réxime de temperatures relativamente elevaes ye templáu polos vientos alisios que de normal apoderen na rexón, producíos por un sistema isobárico que dexa'l fluxu de vientu de les zones tropicales escontra'l ecuador terrestre. Gracies a estos vientos, na península de Yucatán ye posible enfrescar la xeografía mientres les dómines más templaes del añu, los meses branizos, sobremanera mientres les últimes hores de la tarde, cuando predominen tales vientos soplando del nordeste al sudoeste.[59]

El clima semiseco bien templáu y templáu distribuyir nuna franxa práuticamente paralela a la mariña, que va, aprosimao, dende'l oriente de Río Llagartos hasta Dzilam de Bravo, Hunucmá y Celestún; cubre una zona d'alredor del 13% del estáu y tien una temperatura medio añal que varia, polo xeneral, ente los 24 °C y 26 °C, anque en delles partes suel ser mayor a los 26 °C, y la precipitación total añal va de menos de 600 a 800 mm.[59]

El clima secu templáu ye predominante na zona cercana al golfu de Méxicu y espándese pel este de Telchac Puertu hasta l'oeste del puertu de Progresu, con aprosimao'l 2% de la superficie del estáu.

Climogramas de delles ciudaes de Yucatán
Izamal[60] Mérida[61] Progresu[62] Ticul[63] Tizimín[64] Valladolid[65]
Clima de Izamal.svg Clima de Mérida.svg Clima de Progreso.svg Clima de Ticul.svg Clima de Tizimín.svg Clima de Valladolid.svg
Fonte: Serviciu Meteorolóxicu Nacional.

Hidrografía[editar | editar la fonte]

Ver tamién: Cenote y Petén (paisaxe)
Cenote sagráu, en Chichén Itzá.

L'estáu escarez de cuerpos acuíferos superficiales (ríos, llagos) debíu al tipu de roques de la superficie;[66] per otru llau, dispon d'una rede de corrientes soterrañes que se manifiesten a lo llargo y anchu de la xeografía estatal en covaróns y aguades llamaes cenotes y que, a nivel del mantu freáticu, tán conectaos con otros fluxos llaminares soterraños que finalmente van dar al océanu; envalórase qu'esisten más de 3000 cenotes nel territoriu yucateco.[67]

Les mariñes de Yucatán sobre'l golfu de Méxicu, van dende conceyu de Celestún y hasta les llendes orientales de El Que'l so nel conceyu de Tizimín. Tienen un llargor averáu de 378 km, lo que representa'l 3,8% del total de mariñes en Méxicu.[3]

Ecología[editar | editar la fonte]

Árees naturales protexíes[editar | editar la fonte]

Árees naturales protexíes en Yucatán
Tipu d'área Superficie[n 1] %[n 2]
ANP federales 147 197.15 3.74
ANP estatales 182 521.62 4.64
ANP municipales 10 757.00 0.27
Territoriu estatal 3 927 138.00 100.00
Fonte: Centru d'Investigaciones Científiques de Yucatán.[68]

El 22 de payares de 1987, el congresu de la unión aprobó la llei federal d'equilibriu ecolóxicu y protección al mediu ambiente.[69] Les árees protexíes dientro del estáu suman 62 229 091.20 hectárees (incluyendo les 333 768.50 hectárees del arrecife Alacranes), de los cualos 60 347.82 hectárees pertenécen-y a la reserva de la biosfera de ría Llagartos y 61 706.83 hectárees a la reserva estatal de Dzilam.[70]

En Yucatán esisten dos parques nacionales, esto ye, Dzibilchantún y la Sablera axacente a la llocalidá denomada arrecife Alacranes; un sitiu de protección de flora y fauna, esto ye, Otoch ma´ax yetel kooh; y dos acutes de la biosfera, esto ye, ría Llagartos, ría Celestún.[71] y reserva Cuxtal que cunta con 10 757 hectárees, publicada nel diariu oficial el 14 de xunu de 1993 por decretu y pa contribuyir al caltenimientu d'ecosistemes de la rexón. [72]

Les árees naturales protexíes ayudaron a caltener la diversidá biolóxica de la entidá, anque la mayoría escarez de siguimientu y condiciones de trabayu afeches.[73]

Fauna[editar | editar la fonte]

L'estáu de Yucatán caltién una amplia diversidá de fauna. L'allugamientu, el clima templáu y les sos agües pel branu, faen del estáu un llugar aparente pal desenvolvimientu y cohabitación de bien diverses especies.

Nel estáu rexistráronse 457 especies de peces, 38 d'elles correspondientes a elasmobranquios y 419 a teleósteos;[74] a lo llargo del territoriu yucateco distribúyense 87 especies de reptiles, 36 d'elles en dalguna categoría de riesgu;[75] anque se tien pocos estudios relativos a los anfibius reconociéronse 18 especies, representaes en 2 ordes, 7 families y 13 xéneros;[76] los mamíferos de Yucatán tán incluyíos en 12 ordes, 30 families, 74 xéneros y 89 especies, que representen el 17% del total d'especies mamíferes en Méxicu,[77] per otra parte, los mamíferos acuáticos residentes nos ambientes hidrográficos del estáu distribuyir en cuatro grupos: cetáceos, sirénidos, pinnípedos y mustélidos, sumando alredor de 30 especies.[78] Esisten 548 especies d'aves rexistraes dientro de la península de Yucatán, de les cualos, l'estáu alluga 454 especies entamaes en 22 ordes, 68 families y 275 xéneros,[79] ente que 17 d'elles son reinales de la entidá,[80] lo cual representa un 50% de les especies qu'habiten en Méxicu; esto fai que Yucatán sía l'estáu con mayor diversidá n'aves del país.[81][82]

Flora[editar | editar la fonte]

Envalórase que la diversidá de plantes vasculares de la entidá ta representada por 1402 especies, lo que significa'l 5,84% del total nacional.[91] De les especies más representatives, tiense rexistru de 34 de la familia de pteridofitas,[92] 59 especies de cyperaceae,[93] 138 de poáceas,[94] 17 especies de bromelies,[95] 41 de orquídees,[96] 22 especies de boragináceas,[97] 104 especies de asteráceas,[98] 122 especies de lleguminoses,[99] 9 especies de palmeres,[100] y 14 especies de cactáceos de les que dos son reinales del estáu.[101]

Economía[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Economía de Yucatán
Delda pública en Yucatán.[102]
Aportación de los sectores económicos al PIB estatal en 2010.[103]

La economía de Yucatán atópase na actualidá más diversificada que mientres la mayor parte del sieglu XX. A partir de la década de los ochenta empecipió un procesu que dexó reorientar les distintes actividaes granibles, alloñar de la industria henequenera, que foi por casi 150 años la exa fundamental de la economía rexonal.

Según el INEGI, el productu internu brutu del estáu foi de $161 757 millones de pesos nel añu 2009,[104] siendo la vigésimocuarta economía nacional[105] —anque en 2006 fuera la ventiavu primer economía del país—.[106] Mientres el tercer trimestre de 2011, l'estáu foi la quinta entidá con mayor tasa de participación na actividá económica,[107] teniendo una ocupación el 66% de la so población n'edá llaboral.[108] Acordies con una publicación de Manpower, pal tercer trimestre de 2010 la ciudá de Mérida, xuntu cola ciudá de Guadalaxara, compartíen el tercer llugar nacional con mayores mires de contratación nel país.[109][110]

Sector primariu[editar | editar la fonte]

Nel sector primariu, l'estáu foi'l mayor productor nacional de carne de pavu en 2011 y el terceru a nivel nacional en producción porcícola.[111] Allugar nel quintu llugar nacional de producción de carne de pollu y novenu en güevu,[112] anque nun s'atopa ente les primeres entidaes por producción avícola.[113] La importante producción de miel fai del estáu'l primer llugar nacional en producción y esportación de dichu productu.[114][115]

Per otra parte, l'actividá ganadera distribuyir na zona oriental y el sur del estáu, destacando'l conceyu de Tizimín y el de conceyu de Tzucacab,[116] siendo'l primeru'l mayor productor de ganáu bovino de la entidá.[117][118]

La pesca ye la principal actividá económica nos conceyos de Progresu, Celestún y Dzilam de Bravo.[119] En 2010, les cifres al respective de la pesca nel estáu asitiar como'l primer llugar nacional en captura de pulpu (con 14 665 tonelaes);[120] otres captures pesqueres, tamién importantes, son el pixín (con 7932 tonelaes),[121] el pepinu de mar (2062 tonelaes),[122] y la roxa y villajalva (con 1350 tonelaes).[123]

Sector secundariu[editar | editar la fonte]

Industria en Yucatán
Tipu d'industria %
Alimentaria, bebíes y tabacu 60,2
Testiles, prendes y productos de cueru |

align=right | 14,3

Productos de minerales non metálicos 8,9
Derivaos de petróleu y carbón 7,4
Maquinaria y equipu 2,5
Otros 6,7
Fonte: Secretaría de Fomentu Económicu.[124]

Nel sector secundariu de la entidá, importante pola so contribución a la xeneración de empléu, la industria manufacturera y la industria de la construcción tienen un gran efeutu potenciador nos demás sectores económicos,[124] Contribúi a la producción estatal total pos, solo en 2011, la industria local xeneró más de 203 millones de dólares.[125]

La inversión estranxera contribuyó a la crecedera industrial yucateco: de 1999 a 2008, Yucatán recibió 99,3 millones de dólares de inversión estranxera directa nel sector testil y confección, del cual, el 63% provieno de los Estaos Xuníos, 14,9% de les Islles Caimán, 10% de China, 9,2% de les Islles Virxes y el restante 2,9% del Reinu Xuníu, Canadá, Nicaragua y Israel.[126] Nel sector testil, la entidá apurría'l 3,13 d'industries maquiladoras d'esportación en 2004, cuntando con 88 establecimientos.[127]

Sector terciariu[editar | editar la fonte]

Nel sector terciariu de la economía estatal, el más importante pola so contribución al productu internu del estáu, destaquen el turismu y el comerciu, qu'apurren el 63,2% del productu brutu.[128] Pa los primeros meses de 2006, les exportación dirixir na so mayoría a los Estaos Xuníos (79%), Irlanda (5,8%), Macáu (4,3%) y Islles Caimán (2,4%), ente que les importaciones provinieron principalmente de los Estaos Xuníos (68,2%), la India (13,6%), Canadá (4,7%), China (3,7%), Chile (1,1%) y Honduras (1%).[129]

Turismu[editar | editar la fonte]

Ver tamién: Turismu en Yucatán

La península de Yucatán nel so conxuntu, y l'estáu de Yucatán en particular, ye una rexón con vocación turística, d'ende que'l turismu convirtiérase nos postreros 25 años na actividá con mayor potencial económicu.[130][131][132] La entidá sobresal nel turismu cultural (arqueolóxicu, gastronómicu, hestóricu) y nel ecolóxicu, particularmente el espeleolóxicu.[133][134]

Envalórase qu'esisten más de 1600 sitios arqueolóxicos nel so territoriu.[135] Amás, la entidá cunta con más de 370 km de mariña, con puertos ente los que destaquen Celestún, Progresu, Telchac Puertu, Sisal, El Que'l so y Chicxulub,[136] esti últimu puertu ye'l pobláu más cercanu al epicentru del Cráter de Chicxulub,[137] dexáu por un asteroide fai 65 millones d'años y al que se-y atribúi la estinción de los dinosaurios.[138][139] De resultes del impactu en Chicxulub, creóse una rede de covarones que se conocen como cenotes alredor de lo que ye llamáu la petrina de cenotes.[140] Envalórase qu'hai más de 3000 cenotes nel territoriu yucateco;[67] en munchos d'ellos, ye posible bañase y nadar, como nel casu de los que s'atopen en Cuzamá.[141][142][143]

Les faciendes cobraron importancia turística dende la última década del sieglu XX, pos se tresformaron en sitios de descansu y, en dellos casos, estancies de luxu.[144] La cultura del estáu ye tamién un curiosu turísticu, la vestimienta, la música, les tradiciones y les artesaníes fueron referentes del turismu cultural mexicanu.[145] Son destacables les edificaciones coloniales que daten del sieglu XVI y XVII, nes poblaciones de Mérida,[146] Valladolid,[147] Izamal,[148] y a lo llargo del restu del estáu, no que se denomina la ruta de los conventos.[149]

Demografía[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Demografía de Yucatán
Evolución demográfica de Yucatán
Añu Población
1970 758 400
1980 1 063 700
1990 1 362 900
2000 1 658 200
2010 1 955 577
Yucatan-demography.svg
Fonte: INEGI.[150][151]

La población de Yucatán yera de 1 955 577 habitantes en 2010,[150] lo que lo convierte nel ventiavu primer estáu más pobláu de Méxicu. La ciudá de Mérida alluga al 42,5% de la población estatal, ente que la Zona Metropolitana de Mérida ocupa'l 49,3 %. L'estáu tien unu de los índices de desenvolvimientu humanu de nivel mediu-altu de Méxicu dende va una década.[n 3][152]

Acordies con el XII Censu Xeneral de Población y Vivienda 2000 lleváu a cabu pol INEGI, l'estáu de Yucatán cuntaba con una población de 1 658 200 habitantes. Según el Conteo Nacional de Población y Vivienda 2005, hasta esi añu, la población del estáu yera de 1 818 948 habitantes. Según el censu de 2010, contabilizáronse 1 955 577 habitantes na entidá. Les cifres anteriores representen aprosimao'l 1,7% del total nacional.

La tasa neta de migración interestatal mientres el 2008, según delles proyecciones de Conapo, xube a 0,12%, colo que la entidá asitiar na decimocuarta posición a nivel nacional. Esta tasa quier dicir que, en términos absolutos, fueron más les persones que inmigraron (6201 persones en 2008) dende distintes entidaes que les que emigraron dende Yucatán escontra otros estaos de la República (3981 persones pal mesmu añu).

Relixón[editar | editar la fonte]

Afiliación relixosa
Relixón Población
Católica 1 554 805
Protestantes y evanxéliques

Históriques
Pentecostés
Otres evanxéliques

211 109

55 628
53 283
102 198

Bíbliques non evanxéliques

Adventistas
Mormonos
Testigos de Jehová

62 673

16 175
10 547
35 951

Xudaísmu 651
Otres relixones 1125
Ensin relixón 93 358
align=right|31 856.


Fonte: INEGI (2010).[153]
El papa Xuan Pablo II ye recibíu nel aeropuertu pola gobernadora Duce María Sauri Riancho

La relixón tuvo un papel preponderante na hestoria de Yucatán. En concencia, nel procesu de la conquista española pola acción de los misioneros franciscanos; nel llargu períodu de colonización mientres el virreinatu en que'l poder público (alministrativu y militar) sofitar pa exercer control nes estructures eclesiástiques; y una vegada más, mientres la independencia de Yucatán, cuando munches de les idees lliberales fueron conducíes y espardíes polos apartaces (sanjuanistas) de la mesma ilesia. Por estos antecedentes históricos la población yucateca ye mayoritariamente católica, nun fenómenu paralelu al que se dio n'otres rexones de Méxicu.[3]

Nun ye ayenu a too esto el qu'el 11 d'agostu de 1993, el papa Xuan Pablo II visitara Yucatán, nel so tercer viaxe a Méxicu, y fuera recibíu multitudinariamente.[154] Un alcuentru con trés mil representantes de América Llatina, una entrevista col entós presidente Carlos Salinas de Gortari y una comida colos obispos de Méxicu, fueron dalgunes de les sos actividaes nel territoriu yucateco.[155]

Como yá se mentó enantes, la relixón predominante en Yucatán ye la relixón católica. Sicasí, los trés estaos de la península de Yucatán amuesen un porcentaxe de catolicismu menor a la media nacional;[156] amás, Yucatán ye una de los siete entidaes con mayor participación de creyentes non católicos y de non relixosos nel país.[153]

El rexistru censal identifica que la entidá tuvo unu de los porcentaxes de población católica más altu hasta 1910, teniendo un importante cayente en 1921 y un comportamientu irregular ente 1920 y 1960, añu dende'l cual l'amenorgamientu foi constante. Ente que nel ámbitu municipal reparar diversos escenarios, onde de 25 de los 106 conceyos más d'una cuarta parte de los sos habitantes difier de la relixón católica y n'otros 20 conceyos, más de 90% profesa esta doctrina. Cerca de 7% de la población protestante hestórica de Méxicu mora en Yucatán, particularmente presbiterianos y bautistes, estes postreres tien un mayor porcentaxe en Kaua, Yobaín y Sudzal,[157] toos estos son conceyos con menos de 2600 habitantes. La población pentecostal y adventista tamién tien un enclín a concentrase en conceyos con una población amenorgada.[153]

Per otru llau, les persones ensin relixón representen más del 10% en 9 conceyos y la mayor crecedera na década que va de 1990 al añu 2000 correspuende a la población atea,[158] con una tasa añal promediu de 3,5%, siguida de la población distinta a la católica con 3,1% añal y finalmente el menor ritmu ye'l de la población prauticante del catolicismu col 2% del promediu añal.[153]

Idioma[editar | editar la fonte]

Méxicu caltién en vixencia les llingües orixinaries del so propiu territoriu por aciu una política non yá de reconocencia, sinón de fomentu, espardimientu y educación.[159] El idioma maya ye la segunda llingua predominante na rexón, solamente superáu pol idioma español.[160]

La enseñanza del idioma español ye la exa del sistema educativu estatal entá nes escueles de los conceyos con mayor población indíxena de Yucatán, por cuenta de la estensión de dichu idioma nel territoriu nacional. La llingua maya enséñase y conserva nes instituciones d'altu nivel educativu y, tamién, nes escueles de educación básica,[161][162] col propósitu de caltener la cultura rexonal y evitar la so perda como llingua viva.[163]

Llingües indíxenes[editar | editar la fonte]

Llingües indíxenes en Yucatán
Nome Pob.[n 4] %[n 5]
Maya 527 107 97.91
Chol 618 0.11
Zapoteco 260 0.04
Nahuatl 202 0.03
Otres 10 168 1.88
Fonte: INEGI.[164]

Dempués del estáu de Oaxaca, Yucatán ye'l segundu tao con mayor porcentaxe de falantes de dalguna llingua indíxena de Méxicu; más d'un terciu de la población residente del estáu fala dalguna llingua indíxena.[165] Sicasí, del añu 1990 al 2000 la población mayahablante menguó nun 9,8%.[166]

Según datos del Conteo Nacional de Población y Vivienda 2005 del INEGI, la llingua maya ye la más falada en tol estáu, con 527 107 habitantes; esto asitia al estáu de Yucatán como'l de mayor población mayahablante en tou Méxicu.[165] La llingua maya na actualidá escribir con calteres llatinos,[167] anque en tiempos prehispánicos los mayes utilizaben un complicáu sistema de glifos o ideogrames silábicos pa la escritura, que fueron descifraos al traviés de los estudios del epigrafista rusu Yuri Knorozov.[168][169]

El fomentu y preservación de la llingua maya ye de gran importancia pal estáu; nél esisten medios de comunicación, particularmente radiofóniques billingües, dedicaes a les poblaciones falantes d'esti idioma del interior de la entidá.[170]

Español[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Español yucateco

L'español faláu en Yucatán ye fácilmente identificable como distintu con relación al del restu de la República mexicana. Esto debe principalmente a la influencia notable de la llingua maya, qu'inda ye falada por más d'un terciu de la población del estáu de Yucatán.[165] La llingua maya ye melódica, enllena de soníos de X (la "x" ye pronunciada como "sh" na llingua maya). El llinguaxe de los yucatecos estrémase tamién por emplegar munchos vocablos provenientes del maya y palabres del mesmu orixe que s'han hispanizado dende la dómina colonial. L'español del yucateco caracterízase pos por un acentu nidiu, dotáu d'una cadencia y un ritmu reconocibles y singulares, que la so entonación, entrepujada por cuenta de la glotización, ye peculiar y única nel contestu hispanoamericanu. Eses característiques, sumaes a les palabres importaes del maya y qu'han permeado les formes españoles, converten a la llingua rexonal nun peculiar y reconocible dialectu del español.[171][172]

Llocalidaes[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Llocalidaes de Yucatán

Plantía:Mapa de localización+ Les llocalidaes yucatecas clasifíquense d'alcuerdu a la so población en ciudáes, villes, pueblos y rancherías.

La Llei Orgánica de los Conceyos del Estáu de Yucatán, nel so Capítulu II, artículu 9, define a una ciudá como'l centru de población con una población mayor de 15 mil habitantes, a una villa como una llocalidá mayor a 8 mil habitantes, un pueblu como un centru de población mayor de 3 mil pobladores y a una ranchería como una llocalidá con más de 400 habitantes, amás d'establecer ciertos requisitos nel sector primariu, secundariu y terciariu.[173]

La Zona Metropolitana de Mérida ye la rexón urbana resultante de la fusión del conceyu de Mérida con otros cuatro conceyos colos que comparte una conurbación constante la cual suel denominase ciudá de Mérida. Esta zona metropolitana ye la doceava más poblada de Méxicu, dempués de la Zona Metropolitana de San Luis Potosí, según el Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía (INEGI) en 2005.[174]

Llocalidaes más poblaes[editar | editar la fonte]

Principales llocalidaes de Yucatán, localización y población

IGLESIA DE LA TERCERA ORDEN MERIDA 2.JPG
Mérida
Gfot0008.jpg
Kanasín
Valladolid (Yucatán), Parque principal.jpg
Valladolid

Localidá Conceyu Población Localidá Conceyu Población

Tizimin.JPG
Tizimín
Iglesia De San Francisco De Asís, Umán.jpg
Umán
Couché de Soleil, Progreso, Yucatan, Mexique.jpg
Progresu

1 Mérida Conceyu de Mérida 777 615   11 Oxkutzcab Conceyu de Oxkutzcab 23 096
2 Kanasín Conceyu de Kanasín 77 240   12 Petu Conceyu de Petu 19 821
3 Valladolid Conceyu de Valladolid 48 973   13 Izamal Conceyu de Izamal 16 195
4 Tizimín Conceyu de Tizimín 46 971   14 Chemax Conceyu de Chemax 14 885
5 Umán Conceyu de Umán 39 611   15 Maxcanú Conceyu de Maxcanú 12 621
6 Progresu Conceyu de Progresu 37 369   16 Dúcil Conceyu de Dúcil 11 551
7 Ticul Conceyu de Ticul 32 796   17 Muna Conceyu de Muna 11 469
8 Tekax Conceyu de Tekax 25 751   18 Tixkokob Conceyu de Tixkokob 10 968
9 Hunucmá Conceyu de Hunucmá 24 910   19 Acanceh Conceyu de Acanceh 10 968
10 Motul Conceyu de Motul 23 240   20 Akil Conceyu de Akil 10 176
Fonte: INEGI (2010).[150]

Servicios públicos[editar | editar la fonte]

Entender por servicios públicos aquellos que cumplen una función económica o social (o dambes) y satisfaen primordialmente les necesidaes de la comunidá o sociedá onde estos se lleven a cabu, estos pueden ser emprestaos de forma directa poles alministraciones públiques o bien de forma indirecta al traviés d'empreses públiques o privaes.

Abastecimiento[editar | editar la fonte]

Energía[editar | editar la fonte]

En Yucatán, al igual que nel restu Méxicu, la xeneración eléctrica ta al cargu de la Comisión Federal d'Lletricidá (CFE), monopoliu paraestatal qu'opera les plantes xeneradores d'eletricidá y distribuyir en tol territoriu. La entidá cunta con una capacidá de xeneración eléctrica total de 1581 megavatio,[175] distribuyida en 5 centrales xeneradores termoeléctriques. Trés d'estes centrales concentrar na capital, Mérida y les otres dos en Valladolid.[176]

La entidá ye considerada como una rexón con potencial pal usu de enerxíes anovables,[177][178] n'especial la enerxía solar, la eólica y el hidróxenu.[179] Estos tipos d'enerxíes alternatives atópense alcontraos en tola entidá, tal ye'l casu del usu de biodigestores en granxes porcícolas de Kanasín,[180] los plantíos de jatropha pa la producción de biodiésel en Tizimín,[181][182] el aerogenerador de Progresu,[183] y los paneles solares usaos en ranchos ganaderos del oriente del estáu.[184]

Educación[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Educación en Yucatán

Plantía:Barras En 2010, nel estáu, 141 753 persones mayores de 8 años nun sabíen lleer nin escribir.[185]

L'estáu cunta con alredor de 1332 escueles preescolares,[186] 1535 escueles primaries,[187] 625 escueles secundaries,[188] 119 bachilleratos afiliaos a la SEP,[189] xuntu con otres instituciones afiliaes a universidaes, estos últimos dos niveles conformen la educación media cimera.

La mayor parte de la ufierta educativa de nivel cimeru concentrar en Mérida.[190] La Universidá Autónoma de Yucatán ye considerada la máxima casa d'estudios del estáu[191] y una de los cinco meyores universidaes públiques de Méxicu,[192][193] amás de ser calificada como una de los meyores 100 de América Llatina.[194] Na capital destaquen tamién otres universidaes como'l Institutu Tecnolóxicu de Mérida, la Universidá Tecnolóxica Metropolitana, la Universidá Marista de Mérida, la Universidá Anáhuac Mayab, la Universidá Modelo y la Universidá Mesoamericana de San Agustín, ente que nel interior del estáu sobresalen el Institutu Tecnolóxicu de Conkal, la Universidá d'Oriente y el Institutu Tecnolóxicu de Tizimín, toes elles consideraes ente les 360 meyores universidaes del país.[195]

Hixene[editar | editar la fonte]

L'estáu cunta con 34 sitios pa la disposición final de borrafes sólides con infraestructura y un rellenu sanitariu nel conceyu de Progresu.[196][197] En 2010 produciéronse alredor de 575 970 tonelaes de borrafes sólides en Yucatán,[198] lo que llevó al congresu local a publicar la Llei pa la Xestión Integral de les Borrafes nel Estáu de Yucatán n'abril de 2011,[199] y consta de 111 artículos qu'establecen la clasificación de les borrafes de conformidá coles sos característiques; señala cuálos son les autoridaes competentes en materia de borrafes y les sos facultaes.[200]

Salú[editar | editar la fonte]

La esperanza de vida nel estáu yera de 75,4 años nel 2010,[201] siendo igual que'l promediu nacional.[202] La mortalidá infantil yera de 13,7 por cada 1000 nacíos vivos en 2011, mesma cifra llograda a nivel nacional.[203] Según datos del IMSS en 2010, el 60,2% de la población infantil de Yucatán carecía dalgún grau de sobrepesu o obesidá,[204] polo que la entidá ocupaba'l primer llugar a nivel nacional tocantes a obesidá infantil.[205] Yucatán presenta una prevalencia para diabetes mellitus del 11,8%, hipertensión arterial del 32,4%, y 29,9% pa la obesidá en tolos grupos d'edá de la población.[206]

La cobertoria del sistema de salú taba cerca de ser universal a principios de 2011, pos se tenía un 99,4% d'afiliación al Seguro Popular.[207] Anque, según una nota informativa de la Presidencia de la República, la cobertoria universal algamar na so totalidá en septiembre de 2011.[208]

Los Servicios de Salú de Yucatán (SSA) entamen a los centros de salú y les unidad médiques públiques en tres jurisdicción sanitaries:[209] La xurisdicción sanitaria n° 1 suma un total de 51 unidaes médiques y 6 unidaes móviles;[210] la xurisdicción sanitaria n° 2, suma un total de 63 unidaes médiques y 12 unidaes móviles[211] y la xurisdicción sanitaria n° 3 que suma un total de 28 unidaes médiques y 5 unidaes móviles.[212]

Seguridá[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Policía estatal de Yucatán

La Secretaría de Seguridá Pública del estáu de Yucatán ye l'organismu encargáu de la seguridá nel interior de la entidá.[213] La seguridá nel interior del estáu foi emponderada en múltiples ocasiones pol presidente Felipe Calderón Hinojosa,[214] empresarios locales y estranxeros,[215] según pola gobernadora Ivonne Ortega Pacheco.[216][217][218]

La entidá ocupa la primer posición a nivel nacional con menos delitos d'altu impactu o con problemes d'inseguridá,[219] foi calificada de tener "niveles europeos de seguridá" en documentos peneraos en Wikileaks,[220] de tener una seguridá asemeyada a la de Suiza,[221] Suecia o Finlandia,[222] y de ser "más seguru que los Estaos Xuníos".[223]

Na entidá cometiéronse 26 homicidios nel 2010,[224] ocupando asina l'últimu llugar nacional por índiz n'homicidios maldosos siendo ésti de 1,7 casos por 100 000 habitantes,[225] cifra cercana al promediu llográu per países d'Europa y Oceanía, que los sos índices bazcuyen ente dos y tres homicidios por cada 100 000 habitantes;[226][227] amás, la entidá caltién unu de los menores índices en secuestros a nivel nacional,[228][229] rexistrando solamente una denuncia de secuestru dende 2007.[230][231][232] La Fiscalía Xeneral del Estáu rexistró 122 vehículos robaos y 4125 robos a casa habitación en 2010, siendo unu de los índices más baxos del país.[233]

Tresportes[editar | editar la fonte]

Yucatán ye l'estáu con más carreteres nel sureste de Méxicu,[234] cuenta con una rede carretera de 12 338,8 km, de los cualos, 6160 km atópense pavimentados, 5886 km son víes de dos carriles, 274 km de cuatro carriles y 154,5 km correspuenden a víes de cuota.[235] Amás, la ciudá de Mérida cuenta con un periféricu, consistente nuna moderna vía rápida de 6 carriles que dexa arrodiala ya interconectar les salíes escontra otros puntos de la península de Yucatán.[236] La carretera que xune a Mérida y Progresu, ye un tramu del sistema carreteru de gran importancia yá que conecta la capital estatal col puertu más importante del estáu al traviés d'una amplia vía d'ocho carriles.[237]

El puertu d'altor de Progresu, ye pieza clave de la infraestructura estatal que dexa la operación comercial marina y turística de la entidá con Europa, los Estaos Xuníos, Centroamérica, Suramérica y les Antilles Mayores.[238]

Yucatán cunta con dos aeropuertos internacionales,[239] el aeropuertu internacional de la Ciudá de Mérida de la ciudá de Mérida y el Aeropuertu Internacional de Kaua nel conceyu de Kaua a unos kilómetros de Chichén Itzá, esti postreru atópase inactivu;[240] el principal aeropuertu ye'l que s'atopa allugáu na capital, sirviendo a más d'un millón de pasaxeros per añu, cuenta con una capacidá de pista pa 30 operaciones per hora,[241] y col suficiente llargu pa dexar la operación d'aviones como'l Boeing 747 y el Boeing 777.[242] Tamién esiste un tercer aeropuertu, el Aeropuertu Nacional Cupul allugáu na ciudá de Tizimín, utilizáu por aeronaves pequenes.[243]

Medios de comunicación[editar | editar la fonte]

En Yucatán, al igual qu'en tol país, esisten más de 500 canales de televisión, de los cualos la mayoría pertenecen a Televisa y TV Azteca, dos compañíes privaes de televisión qu'apoderen l'audiencia televisiva. Amás de les canales emitíes por estes empreses, coesisten canales de nivel estatal como'l Canal Trelce.[244] Nel estáu hai cinco sistemes de televisión per cable encargaos de la cobertoria rexonal, amás de los usaos en tol país.[245]

L'estáu cunta con siete periódicos de circulación estatal: Diariu de Yucatán, Por Esto!, Milenio Novedad, Diariu de la Tarde, De Pesu, Puntu Mediu, Al Chile, Síntesis Yucatán y La I.[246] Los más destacaos son el Diariu de Yucatán, que ye'l periódicu de mayor circulación na península de Yucatán y el Por Esto!, unu de los periódicos más enfocaos a la redolada política.[247]

La entidá cunta con 45 difusores de radio qu'emiten nel interior d'estáu, de les cualos 26 son de frecuencia modulada,[248] y 19 de amplitú modulada.[249]

Cultura[editar | editar la fonte]

Ver tamién: Cultura maya

Arquiteutura[editar | editar la fonte]

L'amiestu del orixe indíxena y l'influencia hispánica caractericen a les manifestaciones arquitectóniques de Yucatán, compartiendo l'espaciu urbanu coles influencies d'otres cultures como la mexicana, la francesa, la italiana y la estauxunidense.[250]

Dende la fundación de Mérida hasta la dómina contemporanea, identificáronse cinco periodos distintes de la arquiteutura rexonal: el periodu colonial, el periodu del porfiriato, el post-revolucionariu, el modernu y finalmente el periodu contemporaneu; toos ellos visibles nes distintes construcciones del territoriu yucateco.[251]

Gastronomía[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Gastronomía de Yucatán

La gastronomía yucateca tien característiques que la faen distinta a la del restu de Méxicu y foi calificada de tener una de les gastronomíes más completes. Los condimentos son un fundamentu característicu, l'agua de la rexón tamién inflúi y en concencia los ingredientes mesmos son determinantes nel gustu de los platillos de Yucatán. Estos tienen influencia de la cocina orixinal maya, sobremanera el venceyu col maíz que foi la base de l'alimentación del pueblu maya.[252]

Anque tamién esisten otres influencies na cocina de Yucatán, los estilos del Caribe, de Méxicu —sobremanera la cocina poblana y veracruzana—, d'Europa y de la cultura del Mediu Oriente.[253]


Lliteratura[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Lliteratura de Yucatán

La lliteratura en Yucatán data dende tiempos anteriores a la colonización europea, de los códices mayes anteriores a la llegada de los conquistadores pocos sobrevivieron: El códice de Dresde; el de Madrid, tamién conocíu como'l Códice Tro-Cortesiano; el códice de París, tamién conocíu como'l códice Peresiano y un fragmentu de códice llamáu códice de Grolier, tamién conocíu como'l Fragmentu de Grolier. D'aquella dómina la principal aportación a la que'l mundu contemporaneu tuvo accesu ta dada por grabaos en piedra y cerámica qu'hasta fai unes cuantes décades nun s'habíen principiado a descifrar.[3]

Dempués de la llegada de los españoles destaquen na producción lliteraria de Yucatán los llibros de Chilam Balam que fueron escritos en testos diversos (de los cualos el más conocíu ye'l de Chumayel) por distintos autores, y que siguen en principiu la tradición de los códices prehispánicos.[3]

Amás de la lliteratura puramente maya de la que s'estremen los periodos yá señalaos, d'antes y dempués de la conquista española, Yucatán tuvo una corriente lliteraria importante nel sieglu XIX y en sieglu XX, na que descollaron, ente otros:

Sieglu XIX
Juan Pío Pérez (autor del famosu Códice Pérez), Andrés Quintana Roo, Xusto Sierra Méndez, Xusto Sierra O'Reilly, Wenceslao Alpuche, Eligio Ancona, Crescencio Carriellu y Ancona, Rita Cetina Gutiérrez, Rodolfo Menéndez de la Peña, José Pion Contreras.
Sieglu XX
La influencia de la cultura maya volvió faese notar dando a la lliteratura de Yucatán un calter rexonal y propio, pero, coles mesmes, munchu autores tescendieron les fronteres xeográfiques de lo yucateco y consagráronse n'otros ámbitos. Fueron numberosos los escritores y poetes yucatecos que rellumaron nes lletres mexicanes nesi periodu, destacando ente otros: Carlos R. Menéndez, Antonio Mediz Bolio, Ermilo Abreu Gómez, Luis Rosado Vega, Miguel Ángel Menéndez, Oswaldo Baqueiro Anduze, Ricardo López Méndez, José Esquivel Pren, Clemente López Trujillo, Carlos Echánove Trujillo, Juan Duch Colell, Juan García Ponce, Fernando Espejo Méndez, por citar dalgunos.[3][254]

El gobiernu estatal otorga añalmente'l Premiu Estatal de Lliteratura Antonio Mediz Bolio al más destacáu escritor yucateco en español. Tamién ye otorgáu'l Premiu Estatal de Narrativa en Llingua Maya Domingo Dzul Poot al más destacáu escritor en llingua maya d'orixe yucateco o que morara en dichu tao mientres los últimos cinco años.

Música[editar | editar la fonte]

El baille de la jarana na Plaza de Santo Lucía, en Mérida.

No que fai a la música, la trova yucateca ye unu de los principales xéneros musicales en Yucatán que surdió nes primeres décades del sieglu XX.[255] Una distinción particular de la trova yucateca ye la so diversidá d'harmoníes de guitarra y voz, según polos sos ritmos, ente los que destaquen el boleru, bambuco, clave ente otros. Dalgunos d'estos ritmos reflexen les interacciones culturales del estáu con países caribeños, suramericanos y europeos, qu'han afechos los sos ritmos nuna forma particular identificándose como yucatecos.

La jarana yucateca ye un xéneru musical que dalgunos consideren adaptación local del fandangu y a la jota aragonesa, introducida mientres la dómina colonial,[256] que se bailló por xeneraciones nes fiestes populares llamaes vaquerías. Hai una gran variedá de bailladeres que s'acompañen cola música de la jarana; ente ellos destaquen la danza de les cintes[257] y la danza de la cabeza de cochino.[258]

L'estáu ye'l llar de la Orquesta Sinfónica de Yucatán, que ye sostenida tripartitamente ente'l gobiernu del estáu, el públicu concurrente y el patronatu de la institución.[259]

Pintura[editar | editar la fonte]

Detalle nel cuadru de la Intervención Francesa de Fernando Castro Pacheco.

La pintura ye una de les artes más antigües de Méxicu y de Yucatán. Nel períodu prehispánicu taba presente n'edificios, códices, cerámica y paxellos. La rexón con mayor concentración de pintures de la cultura maya na península de Yucatán ye la zona Puuc. La pictografía de la cueva de Loltún ye de les más antigües de la rexón anque esisten duldes de que fuera'l pueblu maya l'autor d'estes pintures rupestres.[260]

Yucatán tien tamién, biblioteques, teatros, sales d'arte y d'esposición, museos de toa índole y bien particularmente una galería de arte contemporaneo llamada Muséu d'Arte Contemporaneo Atenéu de Yucatán (MACAY), na que se presenten obres de los más connotados artistes locales y foranos.[261] El MACAY contién una esposición permanente de trés de los más destacaos pintores yucatecos, Fernando Castro Pacheco,[262] Fernando García Ponce,[263] y Gabriel Ramírez Aznar.[264] La obra pictórica de Fernando Castro Pacheco ta presente nos murales tresportables que cubren les parés del Palaciu de Gobiernu y bien particularmente del so Salón de la Hestoria, allugáu na Plaza Grande de Mérida.[265]

Vestimienta tradicional[editar | editar la fonte]

Yucatecas afatiaes col ternu del hipil, traxi típicu de Yucatán.

L'home utiliza la guayabera, prinda de vistir orixinaria de Cuba,[266] anque popularizada nel mundu gracies a les fábriques yucatecas, armando una destacable industria na entidá.[267]

N'ocasiones festives ye común que sía usada con un pantalón blancu y la filipina, tamién blanca. La filipina ye una variante de la guayabera que paez una chamarra de popelina blanca alforzada, de manga llarga y pescuezu altu; considérase-y la prenda típica del mestizu yucateco. Pa complementar la vestimienta usa un sombreru, alpargates y un paliacate coloráu qu'escolga del bolsu derechu del pantalón.[268]

Les muyeres utilicen el huipil, tamién denomináu hipil, como traxi típicu. Una versión más ellaborada del hipil ye'l ternu, que ye utilizáu n'ocasiones especiales y denota elegancia.[269] Compleméntase'l paxellu con un rebozo y con zapatos blancos, que xeneralmente s'utilicen bordaos cuando se lleva'l ternu.[270]

Ciencia y tecnoloxía[editar | editar la fonte]

La entidá foi'l décimu estáu de la federación tocantes a solicitú de patentes nel intre de la década de 2010, encabezando les solicitúes del sureste de Méxicu.[271][272]

De 2003 a 2009, la cantidá d'artículos publicaos en revistes indizadas asitió a la Universidá Autónoma de Yucatán como la decimosesta institución educativa a nivel nacional tocantes a producción científica.[273]

Na investigación científica yucateca destaquen instituciones como'l Centru d'Investigación Científica de Yucatán (CICY),[274] el Centru d'Investigaciones Rexonales Dr. Hideyo Noguchi de la UADY,[275] el Centru d'Investigación y Estudios Avanzaos (CINVESTAV),[276] el Centru Peninsular n'Humanidaes y en Ciencies Sociales (CEPHCIS) de la UNAM,[277] el Centru d'Investigación Rexonal Sureste de la SAGARPA,[278] la Unidá Peninsular del Centru d'Investigaciones y Estudios Cimeros n'Antropoloxía Social (CIESAS),[279] la Unidá Sureste del Centru d'Investigación y Asistencia en Tecnoloxía y Diseñu del Estáu de Jalisco (CIATEJ),[280] los Institutos Tecnolóxicos de los conceyos, ente otros.

El Parque Científicu Tecnolóxicu de Yucatán (PCTYUC) ye un complexu de centros d'investigación allugáu al noroeste del estáu, cercanu a Sierra Papacal. Foi inauguráu en 2008 y nel 2015 allugaba a más de 1100 investigadores pertenecientes a 68 instituciones d'educación cimera que se desempeñaben, principalmente, nos sectores de biotecnoloxía, tecnoloxíes de la información, tecnoloxíes pa la sustentabilidad y loxística.[281]

Deporte[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Deporte en Yucatán

Yucatán cunta con 48 asociaciones deportives que rixen el desempeñu de dalgunos deportes a nivel semiprofesional nel estáu.[282] L'organismu políticu encargáu del deporte ye'l IDEY.[283]

Na entidá dase especial importancia a la práutica del béisbol.[284] Representando al estáu na Lliga Mexicana de Béisbol (LMB) atópense los Lleones de Yucatán los cualos llograron 3 títulos y 3 subtítulos en 40 temporaes.[285]

El estadiu de fútbol más importante del estáu ye'l estadio Carlos Iturralde Rivero con see na capital del estáu.[286] Dichu estadiu ye la casa del Mérida FC, club fundáu en 2006 so una filial del club Monarques Morelia,[287] y trespasáu a una filial del Atlante FC en xineru de 2011[288][289] que tien como see la capital yucateca y milita na Lliga d'Ascensu de Méxicu.[290] Compartiendo'l mesmu estadiu atópase'l club Itzaes F. C. de la Tercer División de Méxicu.[291]

Los representantes del estáu en boxéu tamién algamaron gran importancia na última metá de sieglu.[292] Na década de 2000 los títulos mundiales de boxéu resurdieron como en dómines anteriores;[293] nel intre de 2010 coronáronse dos boxeadores como campeonos mundiales del CMB,[294] amás de llograse un títulu de la DIBA.[295]

Na Olimpiada Nacional celebrada añalmente, Yucatán llogró 248 medayes, lo que lo asitia nel octavu llugar nacional;[296] tamién tien el sestu llugar nacional por puntos,[297] novenu n'eficiencia y séptimu en participaciones.[298] L'estáu foi'l principal anfitrión de la Olimpiada Nacional mientres 2011,[299] siendo subsedes en delles disciplines el Estáu de Méxicu, Jalisco y Veracruz.[300]

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. Superficie del área natural protexía en hectárees.
  2. Porcentaxe con respectu al total del territoriu estatal.
  3. El IDH de Yucatán en 2003 foi de 0,7831 según el PNUD.
  4. Dimensión de la comunidá llingüística acordies con el númberu de falantes; namái inclúi a los mayores de cinco años d'edá.
  5. Porcentaxe con respetu al total de falantes de llingües indíxenes nel estáu.

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. de San Bonaventura, Joseph (1994). Histories de la conquista del Mayab, 1511-1697, 183. ISBN 9686843590.
  2. 2,0 2,1 Molina Solís, 1896, p. 33
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 3,21 3,22 3,23 3,24 3,25 3,26 3,27 3,28 3,29 3,30 Casares G. Cantón, Raúl; Duch Collel, Juan; Zavala Abarganáu, Slvio et al títulu= Yucatán nel tiempu (1998). {{{títulu}}}, 528.
  4. Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu (2005). «Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu - Estáu de Yucatán - Nomenclatura». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 27 de xineru de 2012.
  5. Martínez Baracs, Rodrigo. La perdida Relación de la Nueva España y la so conquista de Juan Cano. Méxicu, Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria, 2006, p. 40
  6. 6,0 6,1 6,2 Yucatán Today. «nome-yucatan Orixe del nome Yucatán». Consultáu'l 9 de xunetu de 2011.
  7. de Landa, 1984, p. 11.
  8. Díaz del Castillo, 2005, p. 22.
  9. New York Times. «Discovering How the Maya Fed the Multitude» (inglés). Consultáu'l 9 de xunetu de 2011.
  10. Diariu de Yucatán. «La Bandera». Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  11. Diariu de Yucatán (14 de xunetu de 1990). «La Bandera del Yucatán Independiente, una incógnita». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015.
  12. Diariu de Yucatán (15 de setiembre de 2000). «Simbolismu de la bandera yucateca». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  13. 13,0 13,1 Revista Yucatán (18 d'agostu de 2010). «Víctor Cervera Pacheco: ruta al poder». Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  14. Revista Llatina de Comunicación Social. «¿Por qué perdió'l PRI en Yucatán?». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  15. 15,0 15,1 Grupu SIPSE (15 de setiembre de 2009). «Cuando Yucatán suañó con ser una República». Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  16. Diariu de Yucatán (3 de setiembre de 2000). «El fenómenu yucateco». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  17. Diariu de Yucatán (14 de setiembre de 2000). «Les estrelles y la vixencia de la bandera de Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  18. José Adonay Cetina Sierra (avientu de 1989). «Yucatán, Méxicu». Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  19. José Adonay Cetina Sierra (avientu de 1989). «Escudo d'Armes del Estáu de Yucatán». Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  20. Gobierno del Estáu de Yucatán. «Escudo del Estáu de Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  21. Maldonado Editores del Mayab. «himnu_patriotico_yu.htm Historia del Himnu Patrióticu Yucateco». Archiváu dende l'himnu_patriotico_yu.htm orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  22. Dimensión Antropolóxica (xunu de 2009). «Les fiestes nacionales en Yucatán mientres el sieglu XIX». Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  23. 23,0 23,1 Diariu de Yucatán. «Himnu de Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  24. «Himnu Yucateco». Conceyu de Mérida. Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  25. López de Cogolludo, 2007, p. 249.
  26. Diariu de Yucatán (xineru de 2001). «La Ruta Puuc». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  27. Molina Solís, 1896, p. xxxv.
  28. EnamorateDeMéxico.com. «Zona arqueolóxica de Chichenitza». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  29. Conseyu Nacional d'Educación pa la Vida y el Trabayu. «El periodu posclásico (sieglu X d.C.-XIV d.C.)». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  30. Molina Solís, 1896, p. 10.
  31. Silva, 2006, p. 63.
  32. Peck, Douglas T. «Misconceptions and Myths Related to the Fountain of Youth and Juan Ponce de Leon's 1513 Exploration Voyage» (inglés). New World Explorers, Inc. Consultáu'l 5 de mayu de 2010.
  33. López de Cogolludo, 2007, p. 21.
  34. López de Cogolludo, 2007, p. 22.
  35. López de Cogolludo, 2007, p. 68.
  36. Ancona, 1878, p. 6.
  37. Robert S. Chamberlain (1982) Conquista y Colonización de Yucatán (1517-1550), Ed. Porrúa, ISBN 968-432-734-X
  38. Barrera Vásquez, Alfredo, Cordemex, ed., Diccionario maya - español, español - maya, Mérida, Yucatán, Méxicu. 
  39. «Artículu 16». Constitución Política del Estáu de Yucatán (H. Congresu del Estáu de Yucatán). 7 d'agostu de 2009. Archivado del original el 3 d'avientu de 2015. http://web.archive.org/web/http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf. Consultáu 'l 5 de mayu de 2010. 
  40. «Diputaos por distritu editorial=H. Congresu del Estáu de Yucatán».
  41. «Artículu 46». Constitución Política del Estáu de Yucatán (H. Congresu del Estáu de Yucatán). 7 d'agostu de 2009. Archivado del original el 3 d'avientu de 2015. http://web.archive.org/web/http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf. Consultáu 'l 5 de mayu de 2010. 
  42. «Artículu 48». Constitución Política del Estáu de Yucatán (H. Congresu del Estáu de Yucatán). 7 d'agostu de 2009. Archivado del original el 3 d'avientu de 2015. http://web.archive.org/web/http://www.congresoyucatan.gob.mx/pdf/CONSTITUCION.pdf. Consultáu 'l 5 de mayu de 2010. 
  43. INEGI (2010). «Mapa de los conceyos de Yucatán por población». Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  44. «Congresu/FORMATU%20YUCATAN%20.pdf Datos xenerales de Yucatán». ITAM. Consultáu'l 10 de mayu de 2010.
  45. «Rexonalización de Yucatán». Enciclopedia de los Conceyos de Méxicu. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 10 de mayu de 2010.
  46. Secretaría de Planeación y Presupuestu. «estáu-de-yucatan&id=94%3Aregionalizacion-del estáu-de-yucatan&format=pdf&option=com_content&lang=ye Regionalización del Estáu de Yucatán». Consultáu'l 18 d'agostu de 2010.
  47. Institutu Nacional pal Federalismu y el Desenvolvimientu Municipal. «Administración Pública Municipal». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  48. «Artículu 115». Constitución Política de los Estáu Xuníos Mexicanos. Lexislación Federal. (1 d'abril de 2010). Consultáu'l 5 de mayu de 2010.
  49. Comité Cívicu Prodefensa de los Límitess de Quintana Roo (3 de mayu de 1997). «Controversia Constitucional: Estáu de Quintana Roo vs. Estáu de Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015.
  50. INEGI. «Situación Actual de la División Políticu-Alministrativa Interestatal de Yucatán». Consultáu'l 10 d'agostu de 2010.
  51. INEGI. «Llendes políticu-alministrativos de les entidaes federatives de la República Mexicana» páx. 11. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 10 d'agostu de 2010.
  52. INEGI. «Mapa de Campeche». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 10 d'agostu de 2010.
  53. INEGI. «Mapa de Quintana Roo». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 10 d'agostu de 2010.
  54. INEGI. «Mapa de Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 10 d'agostu de 2010.
  55. Error de cita: Etiqueta <ref> non válida; nun se conseñó testu pa les referencies nomaes superficie
  56. INEGI. «Yucatán. Superficie». Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  57. Yucatán Meeting Point. «Yucatán». Consultáu'l 24 de febreru de 2012.
  58. «El nuesu estáu». Secretaría de Fomentu Turísticu. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 16 de mayu de 2010.
  59. 59,0 59,1 INEGI (2008). «Mapa de Climes». Consultáu'l 16 de mayu de 2010.
  60. Serviciu Meteorolóxicu Nacional. «Normales Climatolóxiques de Izamal». Consultáu'l 24 de xineru de 2012.
  61. Serviciu Meteorolóxicu Nacional. «Normales Climatolóxiques de Mérida». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 24 de xineru de 2012.
  62. Serviciu Meteorolóxicu Nacional. «Normales Climatolóxiques de Progresu». Consultáu'l 24 de xineru de 2012.
  63. Serviciu Meteorolóxicu Nacional. «Normales Climatolóxiques de Ticul». Consultáu'l 24 de xineru de 2012.
  64. Serviciu Meteorolóxicu Nacional. «Normales Climatolóxiques de Tizimín». Consultáu'l 24 de xineru de 2012.
  65. Serviciu Meteorolóxicu Nacional. «Normales Climatolóxiques de Valladolid». Consultáu'l 24 de xineru de 2012.
  66. INEGI. «Yucatán. Enagua». Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  67. 67,0 67,1 «Cenotes - Agües Máxiques». Secretaría de Fomentu Turísticu. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  68. Centro d'Investigaciones Científiques de Yucatán. «Árees Naturales Protexíes». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  69. [1]
  70. «información de www.ecoyuc.com». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  71. INEGI. «Yucatán. Flora y fauna». Consultáu'l 15 de xineru de 2012.
  72. Gobierno del Estáu de Yucatan (14 de xunu de 1993). «Declaratoria de la zona suxeta a Caltenimientu Ecolóxicu "Reserva Cuxtal"». Diariu oficial. Consultáu'l 19 de xineru de 2016.
  73. Centro d'Investigaciones Científiques de Yucatán. «Papel de les Árees Naturales Protexíes nel caltenimientu de la biodiversidá». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  74. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Peces». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  75. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Reptiles». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  76. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Anfibios». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  77. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Mamífero terrestres». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  78. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Mamífero acuáticos». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  79. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Aves». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  80. «Llistáu d'aves reinales de Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 14 d'avientu de 2009.
  81. «Aves de Yucatán». www.yucatanbirds.org.mx. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 14 d'avientu de 2009.
  82. «Llistáu d'aves residentes en Yucatán». Consultáu'l 14 d'avientu de 2009.
  83. Gobierno del Estáu de Yucatán. «Fauna representativa - Venado de cola blanca». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  84. Gobierno del Estáu de Yucatán. «Fauna representativa - Pavu de monte». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  85. Gobierno del Estáu de Yucatán. «Fauna representativa - Flamencu rosa». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  86. Gobierno del Estáu de Yucatán. «Fauna representativa - Tortúa carey». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  87. Gobierno del Estáu de Yucatán. «Fauna representativa - Xaguar». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  88. Gobierno del Estáu de Yucatán. «Fauna representativa - Puma». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  89. Secretaría de Desenvolvimientu Urbanu y Mediu Ambiente. «Pecarí de collar». Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  90. Secretaría de Desenvolvimientu Urbanu y Mediu Ambiente. «Boa constrictora». Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  91. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Diversidad de flora». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  92. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Helecho». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  93. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Ciperáceas». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  94. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Gramíneo». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  95. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Bromelias». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  96. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Orquídees». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  97. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Boragináceas». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  98. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Asteráceas». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  99. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Leguminosa». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  100. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Palmes». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  101. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «Cactáceas». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  102. Secretaría de Facienda y Creitu Públicu. «Deuda pública de los estaos de Méxicu». Consultáu'l 11 de xunetu de 2015.
  103. ProMéxico. «Yucatán». Secretaría d'Economía. Consultáu'l 7 de marzu de 2012.
  104. Error de cita: Etiqueta <ref> non válida; nun se conseñó testu pa les referencies nomaes PIB
  105. INEGI. «Aportación al Productu Internu Brutu (PIB) nacional». Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  106. INEGI. «Méxicu. PIB por entidaes 2006». Vector Económicu. Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  107. INEGI. «Cifres mientres el tercer trimestre de 2011». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  108. Grupu SIPSE. «El desempléu, so control en Yucatán: un estudiu». Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  109. Manpower. «Encuesta de Mires d'Empléu Manpower, Méxicu». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  110. Secretaría de Fomentu Económicu. «Cifres Segundu_Trimestre_2010.pdf Yucatán en cifres, xunu de 2010». Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  111. Secretaría d'Agricultura, Ganadería, Desenvolvimientu Rural, Pesca y Alimentación. «Yucatán, potencial productor de pavu».
  112. José Palacios Tépate/apro. «Yucatán: Alerta na industria avícola».
  113. INEGI. «Ganadería». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  114. Wílliam Casanova V.. «Yucatán: primer productor nacional de miel, pero menor sofito».
  115. Vanguardia (21 d'abril de 2011). «Yucatán, productor líder de miel».
  116. Tropical and Subtropical Agrosystems, Universidá Autónoma de Yucatán (21 d'abril de 2011). «Analís comparativu de la eficiencia económica de los sistemes de producción de ganáu bovino de ciclu completu de pequeños productores de les zones empobine y sur del estáu de Yucatán, Méxicu». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015.
  117. Universidad Autónoma de Yucatán. «Eficiencia Económica de los Sistemes de Producción de Carne Bovino nel Conceyu de Tizimín, Yucatán, Méxicu». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015.
  118. Laura Ramírez Cancino, Juan Antonio Rivera Lorca. «La ganadería nel contestu de la biodiversidá».
  119. Alfonso Munguía Gil. «El futuru económicu de pescar». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  120. Administración Portuaria Integral de Progresu. «Puertu Progreso esporta pulpu a la Unión Europea».
  121. Comunica carmen.com.mx. «Empecipia la veda de pixín y especies allegaes nes mariñes de la península de Yucatán». Consultáu'l 7 de marzu de 2012.
  122. Universia, Grupu Santander (29 de setiembre de 2010). «Yucatán avanza nel cultivu de pepinu de mar». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  123. INEGI. «Perspectiva estadística. Yucatán.». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  124. 124,0 124,1 Secretaría de Fomentu Económicu. «Sectores granibles». Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  125. Diariu de Yucatán (4 de xineru de 2012). «Industria en Yucatán xeneró más de 203 millones de dólares en 2011». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  126. Secretaría de Fomentu Económicu. «Caracterización de la industria testil y de confección de Yucatán». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  127. INEGI. «Industria manufacturera». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  128. INEGI. «Actividad económiques». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  129. Secretaría de Fomentu Económicu. «Comerciu Esterior en Yucatán». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  130. Gobierno del Estáu de Yucatán. «Programa Estatal de Turismu de Yucatán 2001-2007». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  131. Álvaro Sánchez Crispín. «Perspectiva xeográfica de la rexonalización turística de Méxicu». Institutu de Xeografía de la UNAM. Consultáu'l 23 de xineru de 2012.
  132. Secretaría de Fomentu Económicu. «La nuesa Cultura». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  133. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «El potencial de Yucatán pal ecoturismo». Consultáu'l 25 de xineru de 2012.
  134. Los cenotes de Yucatán con accesu 8 de setiembre de 2012
  135. «Turismu Arquelógico». Secretaría de Fomentu Turísticu. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 16 de mayu de 2010.
  136. «Turismu de Sol y Sablera». Secretaría de Fomentu Turísticu. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  137. «Impacto del meteoru» (inglés). Consultáu'l 16 de mayu de 2010.
  138. «El cráter de Chicxulub y la desapaición de los dinosaurios». Consultáu'l 16 de mayu de 2010.
  139. (2007) El Cráter de Chicxulub y l'estinción de los dinosaurios. ISBN 968-5011-78-8.
  140. «Turismu de la Naturaleza editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  141. Balneariosmexico.com. «Balnearios de Méxicu. Los cenotes de Cuzamá, Yucatán.». Consultáu'l 7 de marzu de 2012.
  142. Juan Schmitter. «Los cenotes de la Península de Yucatán». Colexu de la Frontera Sur.
  143. «Cenotes de Yucatán». Consultáu'l 7 de marzu de 2012.
  144. «Faciendes». Secretaría de Fomentu Turísticu. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 16 de mayu de 2010.
  145. «Artesaníes». Secretaría de Fomentu Turísticu. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  146. «Mérida». Secretaría de Fomentu Turísticu. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  147. «Valladolid». Secretaría de Fomentu Turísticu. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  148. «Izamal». Secretaría de Fomentu Turísticu. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  149. «conventos/ Ruta de los conventos editorial=Secretaría de Fomentu Turísticu». Archiváu dende l'conventos/ orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  150. 150,0 150,1 150,2 Error de cita: Etiqueta <ref> non válida; nun se conseñó testu pa les referencies nomaes ITER
  151. INEGI. «Perfil Sociodemográfico de Yucatán» páx. 3. Consultáu'l 20 de setiembre de 2010.
  152. «IDH de los estaos de Méxicu». SEDESOL. Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 2023 de setiembre de 06.
  153. 153,0 153,1 153,2 153,3 INEGI. «Población total por conceyu, sexu y relixón según grupos d'edad» páx. 94. Consultáu'l 5 de marzu de 2011.
  154. CNN. «Xuan Pablo II y Méxicu: 26 años d'una 'hestoria d'amor'». Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  155. CNN (14 de marzu de 2011). «Xuan Pablo II y Méxicu: 26 años d'una 'hestoria d'amor'». Consultáu'l 10 de xunu de 2011.
  156. Secretaría de Gobernación. «Distribución porcentual de católicos per estáu, 2000».
  157. INEGI. «Religión de Yucatán por conceyos». Consultáu'l 16 de setiembre de 2010.
  158. Laicismu.org (11 d'avientu de 2009). «En Yucatán hai menos católicos». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015.
  159. Cámara de Diputaos del H. Congresu de la Unión. «Ley Xeneral de Derechos Llingüísticos Indíxenes». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  160. Tabasco Güei. «Promueven preservación de llingua maya en Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  161. Comisión Nacional pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes. «Yucatán. Analicen retos y propuestes na enseñanza de la llingua maya». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  162. NotiSureste. «Enseñen a lleer y escribir en maya a 3 mil 500 neños de primaries indíxenas». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  163. Secretaría d'Educación del Gobiernu del Estáu de Yucatán. «Capaciten a profesores pa enseñar la Llingua Maya como asignatura regular». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  164. INEGI. «Población de 5 años y más que fala dalguna llingua indíxena por sexu y llingua indíxena según grupos decenales d'edá.». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  165. 165,0 165,1 165,2 INEGI. «Población de 5 años y más por entidá federativa, sexu y grupos quinquenales d'edá según condición de fala indíxena y fala española.». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  166. Universidad Autónoma de Yucatán. «Consideración sobre la llingua maya en Yucatán». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  167. Universidá Autónoma de Yucatán. «A la lletra un microanálisis de grafemes variantes nel maya yucateco actual». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  168. ICCC. «llinguaxe maya/ Yuri Valentinovich Knorozov, el descifrador del llinguaxe maya». Archiváu dende l'llinguaxe maya/ orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 19 d'avientu de 2010.
  169. L'Universal (15 d'ochobre de 2009). «Los retos de la escritura maya». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  170. Institutu pal Desenvolvimientu de la Cultura Maya del Estáu de Yucatán. «Informe trimestral de 2010». Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  171. Nós y los otros (Consultada'l 17 de febreru,2009)
  172. Maya parlantes en Yucatán. Universidá Autónoma de Yucatán Consultada'l 28 02 09
  173. H. Congresu del Estáu de Yucatán. «Ley Orgánica de los Conceyos del Estáu de Yucatán». Consultáu'l 5 d'avientu de 2013.
  174. «Población - Zones Metropolitanes más poblaes» (Presentación de PowerPoint [pps]). Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 3 de 17 de 2009.
  175. «Capacidá de xeneración d'enerxía eléctrica». Consultáu'l 10 d'agostu de 2010.
  176. CFE. «Llistáu de centrales xeneradores (termoeléctriques)». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  177. Diariu de Yucatán (27 de setiembre de 2011). «Impulso a la enerxía anovable». Consultáu'l 9 de marzu de 2012.
  178. Secretaría de Fomentu Económicu. «Energía Anovables». Consultáu'l 9 de marzu de 2012.
  179. Diariu de Yucatán (20 de xunetu de 2011). «Energía anovables, realidá en Yucatán». Consultáu'l 9 de marzu de 2012.
  180. Secretaría d'Enerxía (25 d'abril de 2011). «Con enerxíes anovables fortalecemos la nuesa seguridá enerxética y amontamos la competitividá de Méxicu». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 9 de marzu de 2012.
  181. Planeta Azul (15 de xunetu de 2011). «Va Producir Tizimín biodiésel». Consultáu'l 9 de marzu de 2012.
  182. Biodisol. «Yucatán: En ruta escontra'l biodiésel». Consultáu'l 9 de marzu de 2012.
  183. Yaaxtec. «primera_aerogenerador_interconectáu_a_la_cfe.html Inauguración del Primera Aerogenerador Interconectáu a la CFE en Yucatán». Archiváu dende l'primera_aerogenerador_interconectáu_a_la_cfe.html orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 9 de marzu de 2012.
  184. Diariu de Yucatán (10 de xineru de 2011). «Energía solar en sistemes de riego». Consultáu'l 9 de marzu de 2012.
  185. INEGI. «Población analfabeta mayor de 8 año». Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  186. Secretaría d'Educación del Estáu de Yucatán. «Escueles preescolares en Yucatán». Consultáu'l 20 d'avientu de 2011.
  187. Secretaría d'Educación del Estáu de Yucatán. «Escueles primaries en Yucatán». Consultáu'l 20 d'avientu de 2011.
  188. Secretaría d'Educación del Estáu de Yucatán. «Escueles secundaries en Yucatán». Consultáu'l 20 d'avientu de 2011.
  189. Secretaría d'Educación del Estáu de Yucatán. «Directoriu de Planteles». Consultáu'l 20 d'avientu de 2011.
  190. Altillo.com. «Universidad de Yucatán». Consultáu'l 20 d'avientu de 2011.
  191. Diariu de Yucatán (28 de setiembre de 2011). «violencia social-y-de-xenero-en-yucatan.htm Queda instaláu l'Observatoriu de la Violencia Social y de Xéneru en Yucatán». Consultáu'l 20 d'avientu de 2011.
  192. Yucatán Agora (25 de febreru de 2011). «UADY, ente les 5 meyores del país». Consultáu'l 20 d'avientu de 2011.
  193. Puntu Mediu (1 de xunetu de 2011). «cinco meyores-universidaes-publiques-del-pais-30938/ La UADY ente los cinco meyores universidaes públiques del país». Archiváu dende l'cinco meyores-universidaes-publiques-del-pais-30938/ orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 20 d'avientu de 2011.
  194. SCImago Research Group. «Ranking Iberoamericanu SIR 2010». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 20 d'avientu de 2011.
  195. 4 International Colleges & Universities. «Top Colleges & Universities in Mexico» (inglés). Consultáu'l 20 d'avientu de 2011.
  196. Secretaría de Desenvolvimientu Urbanu y Mediu Ambiente del Gobiernu del Estáu de Yucatán. «Sitio de disposición Final de Borrafes Sólides». Consultáu'l 18 d'avientu de 2011.
  197. La Xornada (2 de xineru de 2009). «El rellenu sanitariu, la meyor tecnoloxía pal tratamientu de basura en Méxicu». Consultáu'l 18 d'avientu de 2011.
  198. La Revista Peninsular. «borrafes-25639/ Congresu aprueba Llei de Xestión Integral de les borrafes». Consultáu'l 18 d'avientu de 2011.
  199. H. Congresu del Estáu de Yucatán (8 d'abril de 2011). «Ley pa la Xestión Integral de les Borrafes nel Estáu de Yucatán». Consultáu'l 18 d'avientu de 2011.
  200. Consejería Xurídica. Poder Executivu del Estáu.. «En Yucatán va sancionar a quien contamine». Consultáu'l 18 d'avientu de 2011.
  201. INEGI (2010). «Mujer y Homes en Méxicu». Consultáu'l 28 de payares de 2011.
  202. INEGI. «Dinámica. Yucatán». Consultáu'l 28 de payares de 2011.
  203. INEGI. «Tasa de mortalidá infantil por entidá federativa, 2000 a 2011». Consultáu'l 28 de payares de 2011.
  204. L'Universal (31 de xunetu de 2010). «Yucatán, líder n'obesidá infantil». Consultáu'l 28 de payares de 2011.
  205. Publímetro (17 de febreru de 2010). «infantil/njbq!P@IC2ULoT0WPYkRImvZxFA/ Ocupa Yucatán primer llugar nacional n'obesidá infantil». Consultáu'l 29 d'abril de 2012.
  206. Servicio de Salú de Yucatán (6 d'ochobre de 2007). «Campaña Estatal Contra la Obesidá y la Diabetes». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 28 de payares de 2011.
  207. Servicio de Salú de Yucatán (28 de xineru de 2011). «Empondera Secretariu de Salú Meyores de Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 28 de payares de 2011.
  208. Presidencia de la República (8 de setiembre de 2011). «Cobertura universal en salú en Yucatán, Quintana Roo y Campeche». Consultáu'l 28 de payares de 2011.
  209. Servicios de Salú de Yucatán. «Unidad Médiques». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  210. Servicio de Salú de Yucatán. «Jurisdicción Sanitaria Non. 1». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  211. Servicio de Salú de Yucatán. «Jurisdicción Sanitaria Non. 2». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  212. Servicio de Salú de Yucatán. «Jurisdicción Sanitaria Non. 3». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  213. Secretaría de Seguridá Pública del estáu de Yucatán. «Secretaría de Seguridá Pública :: Misión». Consultáu'l 11 de xunu de 2011.
  214. Diariu de Yucatán (21 de mayu de 2011). «presidente-calderon-la seguridá-en-yucatan.htm Resalta'l presidente Calderón la seguridá en Yucatán». Archiváu dende l'presidente-calderon-la seguridá-en-yucatan.htm orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  215. La Revista Peninsular. «Emponderen empresarios seguridá de Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  216. Organización Editorial Mexicana (5 de mayu de 2011). «Yucatán, l'estáu más seguru: Ivonne Ortega». Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  217. puntomedio.com.mx (17 de setiembre de 2010). «gobiernu-ivonne-ortega-15628/ Cultura, deporte y seguridá, pilastres del gobiernu de Ivonne Ortega». Archiváu dende l'gobiernu-ivonne-ortega-15628/ orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  218. L'Universal (28 d'ochobre de 2011). «Resalta Ivonne Ortega seguridá en Yucatán». Consultáu'l 28 de payares de 2011.
  219. Revista Yucatán (13 d'agostu de 2010). «seguridá-de-yucatan-iop/ Sobresal la seguridá de Yucatán: IOP». Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  220. Diariu de Yucatán (3 d'avientu de 2010). «cables-de-wikileaks.htm Mérida, nos cables de Wikileaks». Archiváu dende l'cables-de-wikileaks.htm orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  221. InfoLliteras (1 d'agostu de 2010). «estáu-y-ministerios-publicos-nueves-inversiones-en-sector-salú-&catid=113:estáu&Itemid=296 Seguridad en Yucatán, asemeyáu a Suiza, diz Ivonne Ortega Pacheco». Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  222. Vanguardia (3 d'agostu de 2011). «Yucatán ye l'estáu más seguru del país: CNSP». Consultáu'l 17 d'agostu de 2011.
  223. Grupu SIPSE (21 de mayu de 2011). «Yucatán, más seguru qu'EU: Calderón». Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  224. CNN (14 de xineru de 2011). «estaos-con-menos-homicidios-maldosos Yucatán, Tlaxcala y Campeche: los estaos con menos homicidios maldosos». Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  225. puntomedio.com.mx (17 de mayu de 2011). «Yucatán, col menor índiz a nivel nacional n'homicidios maldosos». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  226. L'Universal. «Méxicu, ente países con mayor tasa d'homicidios: ONU». Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  227. Infolatam (5 de xineru de 2010). «inseguridá-estender por-america-llatina/ La inseguridá estender por América llatina». Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  228. notisureste.com.mx (23 de xunetu de 2009). «Yucatán y Quintana Roo, entidaes con menos secuestros a nivel nacional». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 17 d'agostu de 2011.
  229. La Siella Rota (4 de mayu de 2011). «Yucatán tien cero secuestro: Ortega». Consultáu'l 17 d'agostu de 2011.
  230. Institutu Ciudadanu d'Estudios sobre la Inseguridá (29 de xunu de 2011). «Estudio sobre'l secuestru y l'estorsión en Méxicu». Consultáu'l 11 de xineru de 2012.
  231. Azteca Noticies (29 de xunu de 2011). «Yucatán, l'estáu con menos secuestros: ICESI». Consultáu'l 17 d'agostu de 2011.
  232. NotiSureste (23 de xunetu de 2009). «Yucatán y Quintana Roo, entidaes con menos secuestros a nivel nacional». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 11 de xineru de 2012.
  233. Informador (7 d'agostu de 2011). «Yucatán reporta índiz de criminalidad más baxu de país». Consultáu'l 11 de xineru de 2012.
  234. Grupu SIPSE. «Yucatán, tao con más carreteres nel sureste». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  235. Secretaría de Fomentu Económicu. «Carreteres». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  236. Presidencia de la República (12 de mayu de 2005). «Maratón Carreteru: Inaugura'l Presidente Fox l'Ampliación y Modernización del Periféricu de Mérida». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  237. Progreso Güei (1 de xineru de 2012). «La carretera Mérida-Progresu ye única en tol país: Ing. Raúl Ancona Riestra». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  238. Secretaría de Fomentu Económicu. «Puertu d'Altor de Progresu, Yucatán». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  239. Secretaría de Fomentu Económicu. «Aeropuertos de Yucatán». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  240. La Xornada (29 de setiembre de 2008). «L'aeropuertu de Chichén Itzá, un elefante blancu; busquen rescatalo». Consultáu'l 22 de xineru de 2012.
  241. Secretaría de Fomentu Económicu. «Empón del Inversionista Yucatán 2010». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  242. Secretaría de Relaciones Esteriores. «Yucatán». Consultáu'l 21 de xineru de 2012.
  243. «Aeropuertu de Méxicu». Consultáu'l 5 de marzu de 2012.
  244. Sistema Tele Yucatán, S.A. de C.V.. «Televisión Yucateca». Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  245. Comisión Bicamaral de la Canal de Televisión del Congresu Xeneral de los Estaos Xuníos Mexicanos. «Sistemes de Televisión per Cable». Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  246. «Periódicos diarios de Yucatán». Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  247. Centro Universitariu Felipe Carriellu Puertu. «Prensa». Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  248. Radio América Llatina.org. «Índiz de radios en FM pola rexón de Yucatán». Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  249. Radio América Llatina.org. «Índiz de radios en AM pola rexón de Yucatán». Consultáu'l 20 de xineru de 2012.
  250. Diariu de Yucatán. «L'Arquiteutura de Mérida». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  251. H. Conceyu de Mérida. «Historia de l'arquiteutura de la ciudá de Mérida». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  252. «Testu del Popol Vuh n'Español». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  253. César Lozano. «El colores y sabores de la cocina Yucateca». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  254. Pren Esquivel, José. «lliteratura-en-Yucata%CC%81n Historia de la Lliteratura en Yucatán». Méxicu: Universidá Autónoma de Yucatán. Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  255. Dzidzantun.com - Dan Sobrín. «trovadores_de_yucatan.htm El trovadores de Yucatán». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  256. Jaranas yucatecas.com. «Jaranas Yucatecas». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  257. H. Conceyu de Mérida. «Dancia de les Cintes». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  258. H. Conceyu de Mérida. «Dancia de la cabeza de cochino». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  259. «patronatu/ El Patronatu». Archiváu dende l'patronatu/ orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  260. Editorial Raigaños. «Cueves y pintures rupestres mayes». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  261. MACAY. «Muséu d'Arte Contemporaneo Atenéu de Yucatán». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  262. MACAY. «Fernando Capo Pacheco». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  263. MACAY. «Fernando García Ponce». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  264. MACAY. «Gabriel Ramírez Aznar». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  265. YucatanToday.com. «murales-de-castru-pacheco Los Murales de Castru Pacheco». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  266. dcubanos.com. «guayabera Orixe de la Guayabera». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  267. Diariu de Yucatán. «La Guayabera Yucateca». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  268. Dirección de Desenvolvimientu Económicu del Conceyu de Mérida. «Les nueses tradiciones / Traxi típicu». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  269. Cityview. «El Huipil de Yucatán». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  270. Diariu de Yucatán. Cityview (ed.): «Traxi rexonal de Yucatán». Consultáu'l 1 de febreru de 2015.
  271. Grupu SIPSE (22 d'ochobre de 2011). «sureste-ante-el-impi-127756.html Yucatán, líder nel sureste ante'l IMPI». Archiváu dende l'sureste-ante-el-impi-127756.html orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 d'abril de 2014.
  272. Grupu SIPSE (7 de payares de 2013). «sureste-cultura-de-protexer-marques-y-innovaciones-60196.html Crez nel Sureste cultura de protexer marques ya innovaciones». Consultáu'l 3 d'abril de 2014.
  273. Foru Consultivu Científicu y Tecnolóxicu. Ranking de Producción Científica Mexicana. ISBN 978-607-9217-01-3. http://www.foroconsultivo.org.mx/llibros_editaos/ranking_por_institucion_2011.pdf. Consultáu 'l 3 d'abril de 2014. 
  274. Centro d'Investigación Científica de Yucatán. «www.cicy.mx». Consultáu'l 3 d'abril de 2014.
  275. Centro d'Investigaciones Rexonales Dr. Hideyo Noguchi, Universidá Autónoma de Yucatán. «www.cir.uady.mx». Consultáu'l 3 d'abril de 2014.
  276. Centro d'Investigación y Estudios Avanzaos. «www.mda.cinvestav.mx». Consultáu'l 3 d'abril de 2014.
  277. Centro Peninsular n'Humanidaes y Ciencies Sociales. «Centro Peninsular n'Humanidaes y Ciencies Sociales». Consultáu'l 3 d'abril de 2014.
  278. Institutu Nacional de Investigacional Forestales, Agrícoles y Pecuaries. «Centro d'Investigación Rexonal Sureste». Consultáu'l 3 d'abril de 2014.
  279. Centro d'Investigaciones y Estudios Cimeros n'Antropoloxía Social. «www.ciesaspeninsular.mx». Consultáu'l 3 d'abril de 2014.
  280. Centro d'Investigación y Asistencia en Tecnoloxía y Diseñu del Estáu de Jalisco. «Unidad Sureste». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 3 d'abril de 2014.
  281. Parque Científicu Tecnolóxicu de Yucatán. «Parque Científicu Tecnolóxicu de Yucatán». Consultáu'l 29 de payares de 2015.
  282. Institutu del Deporte del Estáu de Yucatán. «Directoriu d'Asociaciones Deportives del Estáu». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  283. Institutu del Deporte del Estáu de Yucatán. «Misión y Visión». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  284. Carlos R. Castillo Barrio (2006). Historia del béisbol de Yucatán y Campeche ente los años 1892-1905. UADY. ISBN 9706981225.
  285. León de Yucatán. «Historia d'el lleones de Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  286. Orizaba en Rede. «Llutu na familia futbolística de Yucatán.». Consultáu'l 3 de marzu de 2012.
  287. Federación Mexicana de Fútbol. «Historia del Club Mérida». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  288. Récord. «Atlante presenta como nueva filial a Venados de Yucatán». Archiváu dende l'orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 26 de xineru de 2011.
  289. Radio Fórmula. «Presenta Atlante a la so nueva filial Venados de Yucatán». Consultáu'l 26 de xineru de 2011.
  290. Federación Mexicana de Fútbol. «Clubes de la Lliga d'Ascensu». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  291. Federación Mexicana de Fútbol. «Página de la Tercer División de Méxicu». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  292. cineforever.com. «Boxeadores Héroes de la Península de Yucatán». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  293. Puntu Mediu (10 de payares de 2010). «boxéu-yucatan-18381/ Nueva yera d'oru del boxéu en Yucatán». Archiváu dende l'boxéu-yucatan-18381/ orixinal, el 3 d'avientu de 2015. Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  294. Diariu de Yucatán (18 de payares de 2010). «Keb y Uicab, aclamaos». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  295. Península Deportiva (8 de mayu de 2010). «Devuelve Silverio Ortiz a Chicxulub Pueblo la fe nel deporte». Consultáu'l 13 d'avientu de 2010.
  296. Centro Nacional d'Información y Documentación de Cultura Física y Deporte. «Concentráu Xeneral de Medalla». Consultáu'l 14 d'avientu de 2010.
  297. Centro Nacional d'Información y Documentación de Cultura Física y Deporte. «Concentráu Xeneral de Punto». Consultáu'l 14 d'avientu de 2010.
  298. Centro Nacional d'Información y Documentación de Cultura Física y Deporte. «Tabla d'Eficiencies per Entidá». Consultáu'l 14 d'avientu de 2010.
  299. peninsuladeportiva.com (11 de marzu de 2010). «Confirmáu: Yucatán va entamar la Olimpiada Nacional 2011». Consultáu'l 9 de xunu de 2011.
  300. globalmedia.mx (4 de mayu de 2011). «Abanderen a delegación potosina camín d'Olimpiada Nacional». Consultáu'l 9 de xunu de 2011.

Bibliografía[editar | editar la fonte]

Historia *

(1878) en M. Heredia Argüelles: Historia de Yucatán: Dende la dómina más remota hasta los nuesos díes.

  • (2005) Historia verdadera de la conquista de la Nueva España: Manuscritu "Guatemala". UNAM. ISBN 9681211960.
  • (1984) Relación de les coses de Yucatán, 1ra., Conseyu Editorial de Yucatán.
  • (2007) Historia de Yucatán. Linkgua ediciones S. L.. ISBN 978-84-9816-640-8.
  • (1985) en George Baudot: Historia de los Indios de la Nueva España. Castalia. ISBN 84-7039-464-9.
  • (1896) Historia del Descubrimientu y Conquista de Yucatán. Impr. y lit. R. Caballero.
  • (2006) en Editor Universitariu: Civilizaciones prehispániques d'América, 8va.. ISBN 9561118572.
Política *

Lee Benson, Nettie (1994). La Diputación Provincial y El Federalismu Mexicanu. UNAM. ISBN 968-12-0586-3.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Wikimedia


Yucatán