Celta

De Wikipedia
(Redirixío dende Celtes)
Saltar a: navegación, buscar
Pa otros usos d'esti términu, ver Celta (dixebra). Disambig.svg


Distribución de los pueblos celtes:

   Territoriu central Hallstatt, nel sieglu sestu e.C.

   Máxima espansión celta, nel sieglu terceru e.C.

   Área Lusitana d'Iberia, onde la presencia celta nun ta demostrada.

   Les seis "naciones celtes" que retuvieron les llingües celtes na edá moderna.

   Árees onde les llingües celtes tienen presencia xeneralizada anguaño.

Celta (pronunciao como /sɛlt/ o /ˈkɛlt/), ye un términu ampliamente emplegáu pa denomar a cualquier de los pueblos Europeos que falaron, o falen, una llingua celta, una de les rames de les llingües indoeuropees. Nesi sen, el términu nun ye nin étnicu nin arqueolóxicu, darréu que munchos de los pueblos que falaron llingües céltiques, como'l casu de los Goidelos d'Irlanda, enxamás participaron de les corrientes culturales materiales de Hallstatt o La Tène. Anguaño, el términu tamién s'emplega pa describir a los descendientes modernos d'estes xentes, sobremanera a aquellos con cultura celta.

Esiste un conceutu más restrinxíu del términu, referíu nesti casu a los denomaos celtes históricos, entendíos estos tradicionalmente como'l grupu de sociedaes tribales d'Europa, que compartieron una cultura material aniciada na primera Edá de Fierro (1200-400 e.C.) alredor de los Alpes (periodu Hallstatt) y dempués na Edá tardiega del Fierro (periodu La Tène), y que denomáronse asina por xeógrafos griegos y llatinos. Nesti grupu adscríbense los celtes continentales de la Galia, norte d'Italia, Alemaña y Bohemia, los celtíberos d'Iberia, los gálates d'Anatolia, este y centru de Rumanía y yá con mayores reticencies polos historiadores británicos ya irlandeses los celtes insulares.

Los Celtes foron un grupu estremáu ya independiente, con una sociedá indíxena y tribal. Magar qu'había semeyanza nel llinguax, ferramientes, relixón y cadarma social, cada cultura caltenía'l so propiu idioma y costumes.

Descripción[editar | editar la fonte]

En tiempos antiguos los celtes qu'aportaron a lo llargo del primer mileniu, hacia el 1200 e.C. n'Europa y según el puntu de vista tradicional, hacia'l 900 e.C. na Península ibérica, yeren un ciertu númberu de pueblos interrellacionaos ente ellos qu'habitaben n'Europa Central; toos estos pueblos falaben llingües indoeuropees indicativo d'un orixe común. Anguaño, el términu "celta" úsase davezu pa describir a la xente, les cultures y llingües de munchos grupos étnicos de les islles britániques, Francia na rexón de Bretaña, España, en Galicia y Asturies, y Portugal na rexón de Minho. Sicasí tribus o naciones, como los atrébates, Menapii, y Parisii, dende rexones celtes de tierra firme, incluyendo la Galia y Bélxica, sabemos que moviéronse hacia Gran Bretaña ya Irlanda y contribuyeron al crecimientu d'aquelles poblaciones. L'usu del términu celta pa referise a xente d'Irlanda y Gran Bretaña surde nel sieglu XVIII. Vivíen en pueblos amurallaos denomaos castros.

Dellos estudiosos alluguen la «patria celta» no que güei ye'l sur d'Alemaña y Austria. Güei considérase que los celtes formen parte de los pueblos indoeuropeos y piénsase que parte de los falantes d'esta familia llingüística, procedentes d'Anatolia o de les estepes ente'l mar Prietu y el mar Caspiu, emigraron rumbu a Europa, mentanto otres rames desplazáronse a Irán y la India..

Magar que caberamente restrinxíes a la costa atlántica d'Europa occidental, les llingües celtes foron predominantes na mayor parte d'Europa, pero foron cediendo territoriu a les tribus xermániques y al Imperiu Romanu. Arqueólogos y fontes hestóriques amuesen que, sobremanera nel sieglu III e.C, los pueblos celtes tamién tuvieron presentes en zones d'Europa oriental y d'Asia Menor.

  • 'Celticidá' xeneralmente refierse a los puntos culturales d'esos pueblos, como asemeyances nel idioma, materiales, organización social y los fautores mitolóxicos. Les cultures Celtes abultaron tener numberoses y estremaes carauterístiques, pero la coincidencia ente estos estremaos pueblos foi l'emplegu d'una llingua celta.
  • "Celta" describe una familia de les llingües y, d'un xeitu más xeneral, significa "relativu a los celtes", o "nel sen de los celtes". Tamién s'emplega pa referise a delles cultures arqueolóxiques definíes por un conxuntu únicu de les ferramientes. La rellación ente la llingua y la ferramienta tórnase más nidia pola presencia d'inscripciones. (Ver Celta (dixebra) pa otres aplicaciones de la espresión)

Güei, el términu "celta" emplégase de cutio pa describir les llingües y cultures respeutives, d'Irlanda, Escocia, Gales, Cornualles, Islla de Man y Bretaña, tamién conocíes como les Seis Naciones celtes. Estes son les rexones onde les cuatro llingües celtes entá se falen, en cierta midida, como llingües maternes: el gaélicu irlandés, gaélicu escocés, galés, bretón y más dos caberes recuperaciones, el cornuallés (ún de los idiomes Britónicos) y el manés (ún de los idiomes goidélicos). "Celta" tamién ye, a vegaes, usáu pa referise les rexones de la Europa continental que tienen patrimoniu celta, pero n'onde nun perviviera l'idioma celta; estes zones inclúin el norte de la Península Ibérica (el norte de Portugal, y y rexones hestóriques como Galicia, Asturies y Cantabria), Y, en menor midida, Francia. (Ver Celtes modernos)

Fálase de "Celtes continentales" a les persones de fala celta de la Europa continental. "Celtes insulares" son les persones de fala celta de les Islles Britániques y los sos descendientes. Los celtes de Bretaña tomen so llingua de la migración de los celtes de les islles britániques y asina aconcéyense en consecuencia.

Etimoloxía[editar | editar la fonte]

L'orixe de dellos nomes usaos dende l'antigüedá clásica pa la xente conocida güei como celta ye confusa y polémica. En particular, hai en realidá 19 rexistros del términu 'pictu' na conexón colos habitantes de la islla d'Irlanda y Gran Bretaña enantes del sieglu XVIII.

Los griegos, llamaron a los Celtes primeramente "hiperbóreos"; dempués denomáronlos Κέλτoι - keltoi (xente oculto). La primer referencia lliteraria a la xente celta, como Κελτοί (Κeltoi), ye del historiador griegu Hecataeus de Miletus en 517 e.C; él diz que la ciudá de los Massilia (Marsella) ta cerca los celtes y tamién menta otra ciudá celta de Nyrex (posiblemente Noreia n'Austria). Heródotu paez llocalizar a los "Keltoi" na fonte'l Danubiu o na Península Ibérica, pero la hipótesis ye confusa.

Tamién esiste la posibilidá de que los celtes foren llamaos polos Griegos y Romanos pol so pecuñar xeitu de llucha. La pallabra Kalia, nel Griegu modernu Kaliva quier dicir "chamizu"[ensin referencies]. Kalipto quier dicir "cubierta"[ensin referencies]. Akeltes [ensin referencies] sinificaría dir estapáu o esnudu. De xuru, el rasgu más sensible de los Keltes yera que lluchaben esnudos. Sigún l'hestoriador romanu Diodoru:

Pero la mayor parte d'ellos van a l'amarraza como la natura-yos dio al mundu: ellos van esnudos a la batalla ... [ú] tocaben cuernos estraños, discordantes, voces perfondes y grebies, ellos atendalen les sos espades melódicamente escontra los sos escudos.

¿Quienes yeren los antiguos celtes?

La pallabra celta del inglés modernu, atestiguáu de magar 1707 nes escritures de Eduardo Lhuyd , colos d'otros eruditos tardiegos del sieglu XVII, traxo l'atención académica a les llingües y la hestoria d'estos vieyos habitantes de Gran Bretaña.

"La Galia" asturiana y Gallus Galli llatina podríen ser, al entamu, d'un nome celta étnicu o tribal, quiciabes tomao en llatín demientres les incursiones celtes n'Italia alrodiu'l 400 e.C. El so raigañu pue ser *galno, queriendo dicir 'el poder' 'o la fuercia'. El Griegu "Galatai" parez tar basáu nel mesmu raigañu, tomada direutamente de la mesma fonte hipotéticamente celta que mos dio Galli (el sufixu -atai ye cenciellamente un indicador onomásticu).

No tocante al términu "Galia", apruz nel francés Gaule y Gaulois, que ye la interpretación tradicional de la Gallia llatina y Gallus,-icus respeutivamente. Ello ye, el diptongu au indica un orixe dixebráu, a saber una adautación llatina del *walha-Xermánicu. La pallabra inglesa 'Welsh' remana de la pallabra wælisc, la forma Anglosaxona de walhiska-, la pallabra Xermánica pa "foriatu".

Orixe[editar | editar la fonte]

Espansión de les cultures de l'Hallstatt y la Tène

La familia llingüística Celta ye d'una rama Indoeuropea, lo qu'aporta a dellos estudiosos a la hipótesis de que l'aniciu del proto-llinguaxe Celta pudiera tener surdío nos páramos del Pontu - Caspiu. Nun ye xeneralmente aceutada, sicasí, tornóse nuna familia mui estremada del Indo-Européu nuna fase abondo temprana. Pel momentu, los falantes de llingües celtes alrodiu'l 600 e.C, taben yá dixebraos en delles rames llingüístiques, y, repartíos en gran parte d'Europa Central, la Península Ibérica, Irlanda y Gran Bretaña.

Dellos estudiosos camienten que la cultura Urnfield del norte d'Alemaña y los Países Baxos representa un orixe de los celtes como una xamasca cultural de la familia indoeuropea. Esta cultura foi predominante nel centru d'Europa demientres les postreres etapes de la Edá de Bronce, de magar el 1200 e.C fasta'l 700 e.C. Na dómina d'Urnfield prodúxose un ablucante xorrecimientu de la población en la rexón, probablemente debío a los anovamientos na teunoloxía y les práutiques agrícoles. L'historiador griegu Eforu de Cuma, d'Asia Menor, escribía nel sieglu IV e.C, que los celtes vinieren de les islles frente a la desembocadura del Rin y que foren «espulsaos de los sos llares poles continues guerres y la violencia medrante del mar »[ensin referencies].

Diodoru Sículu y Estrabón proponen que'l coral de los celtes allugábase nel sur de Francia. El primeru diz que los galos asitiábense al norte de los celtes, pero que los romanos refiérense a dambos como galos. Enantes de los descubrimientos n'Hallstatt y La Tène, en xeneral considerábase que'l coral de los Celtes yera'l sur de Francia.

Pliniu'l Vieyu solliña llugares de la Céltica nel delta del ríu Guadalquivir nel sur d'Iberia, ye dicir, refiriéndose a la Celtiberia:

"...praeter haec in Celtica Acinippo, Arunda, Arunci, Turobriga, Lastigi, Salpesa, Saepone, Serippo. altera Baeturia, quam diximus Turdulorum et conventus Cordubensis, habet oppida non ignobilia Arsam, Mellariam, Mirobrigam Reginam, Sosintigi, Sisaponem."

Pruebes llingüístiques[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Llingua Proto-Celta

Hai pocos rexistros escritos Proto-Célticos de les antigües llingües celtes feches polos propios celtes. Xeneralmente estos son los nomes de les monedes y les inscripciones de piedra. Les más de les prebes son nomes de persones y nomes de llugares n'obres d'autores griegos y romanos. La data na que'l proto-celta se dixebra llingüísticamente del idioma indo-européu, ye cercana al añu 6000 e.C (l'arribada de los celtes a Gran Bretaña ya Irlanda data del 3200 e.C, según Forster y Toth). Sicasí, propónse una data posterior más probable pola mayoría de los estudiosos. Gray y Atkinson proponen la dixebra de les llingües celtes alrodiu'l 5000 e.C. , Mallory aboga por una data posterior al 4500 e.C. d'una rama xunificada'l Proto-Indo-Européu faciendo usu de la pallabra pueblu, a la fin de que la dixebra qu'inclúi al celta nun podría surdir en nengún momentu fasta más tarde.

Dellos estudios llevárense a cabu sobro toponimia Celta d'Europa. Ún reciente ye de Sims-Williams. El so mapa indica que la mayoría de los nomes celtes nun aprucen principalmente en Gran Bretaña y el norte de Francia, sinón qu'estiéndense dende Iberia fasta'l Danubiu. Esto empón que'l celta yera una llingua mariega y la so cultura espandióse per duana del comerciu a lo llargo'l Mediterraneu y la costa atlántica.

Un indiciu direutu de que los estremaos nomes emplegaos polos autores griegos (que normalmente nomaben a los celtes como Κελτοί Γαλᾶται) y llatinos (qu'anteferíen Galli) en realidá refiérense a los falantes de les mesmes o de llingües semeyantes dase por Hieronymos. Nel so comentariu sobro la epístola de San Pablu a los Gálates, sorraya que la llingua d'éstos n'Anatolia nel so día foi mui asemeyada a la llingua de Tríveri. San Xerónimu probablemente tenía conocencia de primera mano d'estes llingües celtes, pos yá tenía visitao Treverorum Augusta y Galacia.

Pruebes arqueolóxiques[editar | editar la fonte]

Pa más información ver: Edá del Fierro

Mapa'l territoriu la cultura de l'Hallstatt

Na Edá de Fierro les cultures Hallstatt (800-475 e.C) y La Tène (c. 500-50 e.C) tán típicamente venceyaes col Proto-celta y la cultura celta.

La Cultura de La Tène xorreció no postrero de la Edá de Fierro (de magar el 450 e.C a la conquista romana nel sieglu 1 e.C) nel este de Francia, Suiza, Austria, el suroeste d'Alemaña, la República Checa, Eslovaquia y Hungría. Desenrrollóse a partir de la Cultura d'Hallstatt ensin nengún francimientu cultural nidiu, baxo l'enfotu d'una considerable influyencia mediterranea griega, y más tarde baxo la civilización etrusca. Un cambéu de noyos d'asentamientu tevo llugar nel sieglu IV e.C.

L'oeste históricu de la Cultura de La Tène correspuede a la Galia celta. El fechu de que tola Cultura de La Tène seya a atribuyise únicamente al pueblu celta ye difícil d'evaluar, los arqueólogos aportaren a la conclusión de que, les más de les veces, l'idioma, la cultura material, y el venceyamientu políticu nun cuerren paralelos necesariamente. Frey sorraya que nel sieglu V, «los vezos d'enterramientu nel mundu celta nun son xuniformes, sinón que los estremaos grupos teníen les sos propies creyencies, que, en consecuencia, tamién dieren llugar a les estremaes espresiones artístiques». Poro, mientres que la cultura de La Tène ta, ensin dubia, arreyada colos galos, la presencia de ferramientes latenieses pue debese a los contautos culturales y nun implica la presencia de "xente" celta.

Caberamente, la Cultura de La Tène ye discutida como celta por Stephen Openheimer.

Pruebes históriques[editar | editar la fonte]

Polibiu asoleyó la «hestoria de Roma» alredor del 150 e.C nel que describe a los galos d'Italia y el so conflictu con Roma. Pausanias nel sieglu II e.C diz que los galos "orixinalmente nomaos celtes viven na más allonxada rexón d'Europa, na costa d'un océanu de marees descomanaes". Posidoniu describió los galos del sur alredor de 100 e.C. Anque la so obra orixinal se perdiera, emplegóse más sero por escritores como Estrabón. Esti últimu, escritu nos entamos del sieglu I d.C, refierse a Bretaña y a la Galia, asina como Hispania, Italia y Galacia. César escribió estensamente sobro la so Guerra de les Galies nel 58-51 e.C. Diodoru Sículu escribió sobro los celtes de les Galies y Bretaña nel so primer sieglu d'Hestoria.

Pruebes xenétiques[editar | editar la fonte]

Los más de los xenes humanos heriédense como una mestura del material xenético de dambos pas, pero hai dos esceiciones. L'ADN mitocondrial tresmítese poles madres a les fíes ensin cambeos. Del mesmu xeitu tolos neños herieden el cromosoma 'Y' del so pa y dao que les muyeres nun tienen un cromosoma Y, esto pue remontase del fíu al padre. Los estudios de los patrones nes pequeñes variaciones nesti ADN apurren información sobro'l movimientu de las poblaciones.

Nel so llibru «L'home de Neandertal», l'arqueólogu Douglas Palmer refierse a la investigación xenética fecha en toa Europa, entóncenes los grupos xenéticos orixinales arribaron a Europa hai 9000 y 5000 años atrás col enantu de l'agricultura, desplazando a les anteriores poblaciones de cazadores recoleutores.

Distribución[editar | editar la fonte]

Celtes continentales[editar | editar la fonte]

Galia[editar | editar la fonte]

La Galia escontra'l 59 e.C

Nos albores de la historia n'Europa, los celtes que vivíen no que güei ye Francia conocíos como galos pa los romanos. El territoriu d'estos pueblos probablemente incluyó los Países Baxos, los Alpes y lo que agora ye'l norte d'Italia. Los sos descendientes foron descritos por Xuliu César na so Guerra de les Galies. La Galia oriental yera'l centru del oeste de La Cultura Tene. Na Edá del Fierro más tarde la Galia, la organización social yera asemeyada a la romana, coles grandes ciudaes. Dende'l tercer sieglu e.C. los galos aceutaron la moneda, y los testos con caráuteres griegos son conocíos nel sur de la Galia a partir del segundu sieglu.

Los mercaderes griegos fundaron Massalia alredor del añu 600 e.C., col intercambiu hasta'l valle del Ródanu, pero el comerciu vióse interrumpíu darréu del 500 e.C. y reorientáu a lo llargo de los Alpes hasta'l valle del Po n'Italia. Los romanos aportaron al valle del Ródanu nel segundu sieglu e.C. y atopó que nuna gran parte de la Galia falábase celta. Roma necesita les comunicaciones per tierra coles provincies de la Península Ibérica y fexo una gran batalla dende Saluvii a Entremont nel 124-123 e.C. Adulces, el control romanu estendióse dende la provincia romana de Gallia Transalpina hasta tolo llargu de la costa mediterránea. El restu yera conocío como Gallia Comata "vellosa las Galias".

Nel 58 e.C, los Helvecios teníen previsto migrar pal oeste, pero viéronse obligaos de nueves por Xulio César. Darréu, metiéronse na llucha escontra delles tribus de la Galia, y nel 55 e.C, la mayoría de les Galies cayeron derrotaes. Nel 52 e.C, Vercinxetórix entamó una revuelta escontra la ocupación romana, pero cayó derrotáu nel asediu d'Alesia y entregóse.

Tres la Guerra de les Galies de 58-51 e.C, Celticia formó la parte principal de la Galia romana. L' anális del nome del llugar amuesa qu'utilizóse «Celtic» l'este del ríu Garona y al sur del ríu Sena y Marne. Ello ye, que les llingües celtes nun sobrevivieron ellí, dempués de sumir sustituyíes poles llingües romances o llatín vulgar: francu-provenzal, catalán,occitanu, francés xúntense a la llarga llista, pa convertise na principal llingua vernácula de la zona.

Iberia[editar | editar la fonte]

Iberia 300BC-en.svg

Artículu principal: Celtíberos

Ver tamién: Pueblos prerromanos de la Península Ibérica

Tradicionalmente, nos sieglos XVIII/XIX, los estudios alrodiu los celtes inoraben dafechu la Península Ibérica, yá que la cultura material venceyada a l'Hallstatt y La Tène que tanto pecuñarizaben a los celtes de la Edá del Fierro yera rala n'Iberia, y nun fornía un contestu cultural que pudiera arreyala fácilmente con Europa Central.

Los estudios modernos, sicasí, amosaron que la presencia ya influencies celtes foron, y son, mui importantes n'Iberia. Los celtes equí dixebraron en dos a los grupos arqueolóxicos y culturales, manque la tora nun ta mui nidia:

  • El grupu central de los Celtíberos y Carpetanos, qu'habitaben la meseta y la estaya cimera'l valle del Ebru. Esti grupu remanez de la emigración celta de la Galia, tomando carauterístiques ibériques.

Los oríxenes de los celtíberos podríen fornir una precisa llave pa esbloquiar el procesu de Celtización nel restu la Península. Esti procesu nel suroeste de la Céltica y del noroeste nun ye, sicasí, una cenciella y pesllada custión celtibérica. Les caberes investigaciones sobro los Galaicos Brácaros nel noroeste de Portugal ta aportando enfoques nuevos p'atalantar la cultura celta (llingua, arte y relixón) nel oeste d'Iberia.

Alpes y Valle'l Po[editar | editar la fonte]

L'artículu principal: La Galia

Más información ver: Hestoria de los Alpes

Hebo una cea presencia celta nel norte d'Italia, pos les inscripciones afayaes más vieyes daten del sieglu VI e.C. D'alcuerdu con Diodoru Sículu:

«Nel añu 391 e.C , los celtes, que teníen les sos cases más alló de los Alpes, fluyeron al traviés de los tesos y les cumes nuna gran fuercia y apoderáronse del territoriu asitiáu ente los montes Apeninos y los Alpes»

El Valle'l Po y el restu'l norte d'Italia (conocío polos romanos como la Galia) tuvo habitáu por tribus de fala celta, que fundaren ciudaes como Milán. Más tarde, l'exércitu romanu cayó derrotáu na batalla d'Allia y la tribu de los Senones saquió Roma nel añu 390 e.C.

Na batalla de Telemón, nel 225 e.C un gran exércitu celta perdió la batalla al quedar entartalláu ente dos fuerces romanes.

Los romanos vencieron a l'andecha "Samnita-Celta-Etrusca" na Tercer Guerra Samnita, y esto anunciaría l'entamu del fin de la dominación celta na Europa continental, pero nun sedría fasta'l 192 e.C cuando los exércitos romanos conquistaríen los caberos reinos celtes independientes d'Italia.

Los celtes allugárense muncho más al sur del ríu Po de los que munchos mapes amuesen. Les ruines de la ciudá de Doccia (http://aplaisancewithmossflower.blogspot.com.es/2009/04/who-were-celts-alps-and-po-valley.html), na provincia d'Emilia-Romaña, amuesen cases en mui bon estáu que daten del sieglu IV e.C.

Desplazamientu hacia l'Este[editar | editar la fonte]

Los celtes tamién s'estendieron pel ríu Danubiu y los sos afluentes. Una de les tribus más influyentes, los Escordiscos, asitiaren la so capital en Singidunum escontra'l sieglu III e.C, anguaño Beograd, Serbia. La concentración de castros y los cementerios amuesa una densidá importante de población nel valle de Tisza, güei Vojvodina, Serbia, Hungría y n'Ucraína. El desplazamientu hacia'l territoriu que güei ye Rumanía foi, sicasí, aparáu polos Dacios.

Más al sur, los celtes allugáronse en Tracia (Bulgaria), onde vivieren demientres más d'un sieglu, y n'Anatolia, onde s'afitaron los Gálates. Magüer del so aisllamientu xeográficu del restu'l la Céltica, los Gálates caltuvieren la so llingua, polo menos demientres setecientos años. San Xerónimu, que visitó Ancira (anguaño Ankara) nel añu 373, sentenció que la so llingua yera abondo semeyante a la de Tréveri, nel norte de la Galia.

La tribu de los Boios dio'l so nome a Bohemia y Bolonia, y descubriéronse oxetos d'arte celta y cementerios más hacia l'este, a lo que güei ye Polonia y Eslovaquia. Una moneda celta (Biatec) de Bratislava apruz na moneda eslovaca de 5 corones.

Dao que nun hai evidencies arqueolóxiques de les invasiones a gran escala en delles otres árees, esiste una teoría que caltién que la llingua y la cultura celta enantóse por contautu y non por invasión. Mas les invasiones celtes d'Italia, Grecia, y l'este d'Anatolia tan bien documentaes na hestoria griega y llatina.

Esisten rexistros de mercenarios celtes n'Exiptu al serviciu de los Ptolomeos. Milenta presones foron emplegaes escontra'l 283-246 e.C. ya inclusive nel 186 e.C., intentado derrocar a Ptoloméu II.

Celtes insulares[editar | editar la fonte]

Romanbritain.jpg
CymruLlwythi.PNG
Celtic dagger, scabbard and buckle.JPG

Artículu principal: la Edá de Fierro, Gran Bretaña, Gaels, los británicos y la historia xenética de les Islles Britániques

Una gran parte de les poblaciones llariegues de Gran Bretaña ya Irlanda d'anguaño puen ser en parte descendientes de los antiguos pueblos qu'abeyaná habitaren estes tierres, enantes de l'arribada de los celtes y más sero de la llingua y cultura de los pueblos xermánicos. Poco se sabe tocante a la cultura y de l'idioma anteriores. Caltiénense dalgunos topónimos ya hidrónomos como ye'l casu los ríos Clyde, Tamar y Thames, d'etimoloxía incierta, pero posiblemente remanen d'un sustratu pre-celta. Na dómina romana, sicasí, los más de los habitantes de les islles britániques falaben idiomes britónicos o goidélicos, a diferencia de les llingües celtes que falábense nel restu'l continente.

Los llingüistes alderiquen dende hai años sobre si una llingua celta aportó a Gran Bretaña ya Irlanda y llueu se separtaron, o si había dos "invasiones" separtaes. La idea anterior de los prehistoriadores yera que la influencia celta nes islles Britániques foi'l resultáu de socesives invasiones dende'l continente européu por dellos pueblos de fala celta a lo llargo de dellos sieglos, dando llugar a la isoglosa P-celta / Q-celta. Esti puntu de vista paez ser que pierde fuerza (discutío) y ta sustituyéndose pol d'un segundu modelu que fala d'un grupu celta insular filoxenéticu.

  • Tocante a la primer teoría, los hestoriadores despliquen qu'esti ye'l resultáu de socesives invasiones del continente européu por celtes d'estremaes fales alredor de dellos sieglos. El Llibru de Leinster, escritu nel sieglu XII, pero sobro una vieya base oral goidélica, afirma que la primer invasión n'arribar a Irlanda provenía d'Iberia. En 1946 l'estudiosu del tema celta O'Rahilly espublizó'l so modelu d'influencia de la hestoria temprana d'Irlanda, nél suxer qu'hebo cuatro foleaes d'invasiones celtes. Aínda nun se sabe qué llingües se falaben nos pueblos d'Irlanda y Gran Bretaña enantes de l'arribada los celtes.
  • Tocante a la segunda teoría, básase n'investigaciones nueves que suxeren que la cultura foi a desenrollase adulces y de siguío ente los celtes y los pueblos indíxenes de Britania. Del mesmo xeitu, n'Irlanda les poques prebes arqueolóxiques que s'afayaron de los grandes grupos d'inmigrantes suxerieron a dellos arqueólogos como Colin Renfrew que los nativos, a caberos de la Edá del Bronce, sorbieren gradualmente les influencies en llingua y cultura celtes. Anque les evidencies arqueolóxiques demostraron ser poco fiables nel pasáu. Asina mesmo, hai de sorrayar que les pruebes xenétiques demuestren que la mayoría de la xente celta de la costa y el norte d'Irlanda tienen pocos rastros de xenes R1b, lo qu'indica que de la que los celtes aportaren a Irlanda, la integración d'estos foi progresiva y del sur al centru.

Romanización[editar | editar la fonte]

Gracies a César los romanos conquistaron la Galia celta, y dende Claudiu p'alantre, l'Imperiu romanu conquista partes de Britania. El gobiernu romanu llocal d'estes rexones reflexa estrechamente les llendes "tribales" prerromanes, y los afayos arqueolóxicos faen pensar nuna participación nativa nel gobiernu llocal. El llatín pasa a ser l'idioma oficial d'estes rexones dempués de les conquistes.

Los pueblos baxo dominación romana taben dimpuestos a adoptar los medios romanos. L'arte celta yá cuntaba con influencies clásiques, y foi a sobrevivir como arte galo-romano, interpretando tamién pieces clásiques, o calteniendo les sos creencies coles vieyes tradiciones romanes, a pesar de la superposición.

La ocupación romana de la Galia, y en menor midida, de Britania, aportó al sincreísmu Romano-Celta (ver la Galia romana y la Britania romana). Nel casu de les Galies, esta última dio llugar a un camudamientu de llinguax, del galu al llatín vulgar (ver tamién cultura galo-romana). .

Dying gaul.jpg

Relixón[editar | editar la fonte]

Politeísmu[editar | editar la fonte]

Los celtes teníen lliteralmente cientos de deidaes. Dalgunes d'elles namái se conocíen dientro del ámbitu d'una sola familia o tribu, mentanto qu'otres yeren bastante populares, tanto, que cruzaron barreres llingüístiques y culturales. Por exemplu, el dios irlandés Lugh, asociáu a tormentes y xarazos, atópase en formes asemeyaes como Lugos na Galia, Lleu en Gales, y que yera'l mesmu dios de la tribu de los Luggones n'Asturies. Patrones asemeyaos danse tamién nel continente cola diosa celta del caballu, Epona, y lo que bien podríen ser los sos homólogos irlandeses y galeses, Macha y Rhiannon, respeutivamente.

Cristianismu célticu[editar | editar la fonte]

Una cruz celta

L'artículu prencipal ye; Cristianismu celta

Mientres que les rexones baxo'l dominiu romanu adoptaron el cristianismu xunto col restu del imperio romanu, delles estayes d'Irlanda y Escocia camudaron el politeísmu celta pol cristianismu celta nel sieglu V d.C.

Irlanda convirtióse gracies a los misioneros de Bretaña, como San Patriciu. Más tarde, los misioneros d'Irlanda foron una fonte importante de trabayu destinada a Escocia, Saxonia, partes de Bretaña y Europa central. Lo que fizo que'l primer renacimientu l'arte celta asocediera ente'l 390 y el 1200 d.C. El desenrrollu de munchos de los estilos de camientu típicamente celta, afáyense al traviés de gran parte d'Irlanda y Bretaña, incluyendo'l nordeste y el norte d'Escocia, Orkney y Shetland.

El desenrrollu'l cristianismu n'Irlanda y Bretaña llevó a un prontu renacimientu del arte celta ente'l 400 y 1200 d.C, y sólo finó cola conquista normanda d'Irlanda a caberos del sieglu XII. Ente les notables obres feches demientres esta dómina tán el Llibru de Kells y el Cáliz d'Ardagh. L'afoguín pol arte celta, dio llugar que nel sieglu XVII s'estendiera'l términu «celta», y arriendes, a que'l nacionalismu creciente prendiera nes zones au l'emplegu de les llingües celtes entá se caltenía.

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  • Alberro, Manuel and Arnold, Bettina (eds.), e-Keltoi: Journal of Interdisciplinary Celtic Studies, Volume 6: The Celts in the Iberian Peninsula, University of Wisconsin - Milwaukee, Center for Celtic Studies, 2005.
  • Collis, John. The Celts: Origins, Myths and Inventions. Stroud: Tempus Publishing, 2003. ISBN 0-7524-2913-2. Historiography of Celtic studies.
  • Coutinhas, José Manuel. "Callaeci Bracari - aproximação à identidade etno-cultural". Porto: Universidade Portucalense. 2006.
  • Cunliffe, Barry. The Ancient Celts. Oxford: Oxford University Press, 1997. ISBN 0-19-815010-5.
  • Cunliffe, Barry. Iron Age Britain. London: Batsford, 2004. ISBN 0-7134-8839-5
  • Cunliffe, Barry. The Celts: A Very Short Introduction. 2003
  • del Giorgio, J.F. The Oldest Europeans: Who are we? Where do we come from? What made European women different?. A.J.Place, 2006. ISBN 980-6898-00-1
  • Freeman, Philip Mitchell The earliest classical sources on the Celts: A linguistic and historical study. Diss. Harvard University, 1994. (link)
  • Gamito, Teresa J. The Celts in Portugal. In E-Keltoi, Journal of Interdisciplinary Celtic Studies, vol. 6. 2005.
  • Gelling, Margaret. Signposts to the Past,Phillimore 1988.
  • Green, Miranda. Celtic Goddesses British Museum Press 1998.
  • Haywood. Historical Atlas of the Celtic World. 2001.
  • James, Simon. Exploring the World of the Celts 1993.
  • James, Simon. The Atlantic Celts - Ancient People Or Modern Invention? Madison: University of Wisconsin Press, August 1999. ISBN 0-299-16674-0.
  • James, Simon & Rigby, Valerie. Britain and the Celtic Iron Age. London: British Museum Press, 1997. ISBN 0-7141-2306-4.
  • Kruta, V., O. Frey, Barry Raftery and M. Szabo. eds. The Celts. New York: Thames & Hudson, 1991. ISBN 0-8478-2193-5. A translation of Les Celtes: Histoire et Dictionnaire 2000.
  • Laing, Lloyd. The Archaeology of Late Celtic Britain and Ireland c. 400–1200 AD. London: Methuen, 1975. ISBN 0-416-82360-2
  • Laing, Lloyd and Jenifer Laing. Art of the Celts, London: Thames and Hudson, 1992 ISBN 0-500-20256-7
  • MacKillop, James. A Dictionary of Celtic Mythology. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-280120-1
  • McEvedy, Colin. The Penguin Atlas of Ancient History. New York: Penguin, 1985. ISBN 0-14-070832-4
  • Mallory, J. P. In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology and Myth. London: Thames and Hudson, 1991. ISBN 0-500-27616-1.
  • Morse, Michael. How the Celts came to Britain.
  • Oppenheimer Stephen. The Origins of the British.
  • O'Rahilly, T. F. Early Irish History Dublin Institute for Advanced Studies, 1946.
  • Palmer, Douglas. The Neanderthal Channel 4 Books, 2000.
  • Powell, T. G. E. The Celts. New York: Thames and Hudson, 1980. third ed. 1997. ISBN 0-500-27275-1.
  • Raftery, Barry. Pagan Celtic Ireland: The Enigma of the Irish Iron Age. London: Thames & Hudson, 1994. ISBN 0-500-27983-7.
  • Renfrew, Colin. Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. ISBN 0-521-38675-6.
  • Rosser, ZH et al. "Y-chromosomal diversity in Europe is clinal and influenced primarily by geography, rather than by language.", Am J Hum Genet. 2000 Dec;67(6):1376-81.
  • Sykes, Bryan. The Blood of the British.
  • Ward-Perkins, Bryan. "Why Did The Anglo-Saxons Not Become More British?" in English Historical Review, June 2000.
  • Weale, M., et al. "Y Chromosome Evidence For Anglo-Saxon Mass Migration." in Society For Molecular Biology And Evolution, 2002.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]