Artículu bonu

Estáu d'Hidalgo

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Casa en Real del Monte, Hidalgo, México, 2013-10-10, DD 01.JPG
Escudo del Estado Libre y Soberano de Hidalgo.png
Alministración
PaísBandera de Méxicu Méxicu
ISO 3166-2 MX-HID
Capital Pachuca de Soto
Gobernadores de Hidalgo Omar Fayad
Xeografía
Coordenaes 20°28′42″N 98°51′49″W / 20.4783°N 98.8636°W / 20.4783; -98.8636Coordenaes: 20°28′42″N 98°51′49″W / 20.4783°N 98.8636°W / 20.4783; -98.8636
Hidalgo in Mexico (zoom).svg
Superficie 20813 km² (Puestu:26 °)
Llenda con Estáu de Méxicu, Querétaro, Veracruz, San Luis Potosí, Puebla y Tlaxcala
Puntu más altu Cerro la Peñuela
Puntu más baxu Municipio de Huejutla de Reyes
Altitú media 1918 m
Demografía
Densidá 137,34 hab/km²
Xentiliciu Hidalguense
Más información
Estaya horaria UTC−06:00
www.hidalgo.gob.mx/
Cambiar los datos en Wikidata

Hidalgo, oficialmente Estáu Llibre y Soberanu d'Hidalgo, ye unu de los trenta y un estaos que, xuntu cola Ciudá de Méxicu, conformen Méxicu. La so capital y ciudá más poblada ye Pachuca de Sotu.

Ta allugáu na rexón esti del país, llindando al norte con San Luis Potosí y Veracruz, al este con Puebla, al sur con Tlaxcala y el estáu de Méxicu, y al oeste con Querétaro.[1] Con 20 813 km², representando'l 1.06 % de la superficie de Méxicu,[1][2] ye'l sestu estáu menos estensu —per delantre de Querétaro, Colima, Aguascalientes, Morelos y Tlaxcala, el menos estensu—.

Atópase allugáu ente les coordenaes: al norte, 21° 23’ 55’’; al sur, 19° 35’ 52’’ de la llatitú norte; al esti, 97° 59’ 06’’; al oeste, 99° 51’ 34’’ de la llargor oeste.[. 1] Ta conformáu por ochenta y cuatro conceyos.[3]

Según l'últimu censu disponible (INEGI, 2015) l'estáu tien una población total de 2 858 359; esto ye, el 2.3 % del total del país.[4] D'esos habitantes, 1 489 334 son muyeres, y 1 369 025 son hombre.[4] Los pueblos indíxenes con mayor guarda dientro del estáu son los otomíes, nahuas y tepehuas.[5] La información más recién alluga a Hidalgo con un Índiz de desenvolvimientu humanu estatal de 0.723 Mediu (2015).[6] El Productu Internu Brutu d'Hidalgo foi de 264 242 millones de pesos;[nota 1][7][8] y apurre el 1.7 % al PIB nacional.[9][10]

El rexistru arqueolóxicu más antiguu atopáu n'Hidalgo ye un hachu, topada en Huapalcalco.[. 2][. 3][11][12] Nel actual territoriu d'Hidalgo habitaron numberosos grupos indíxenes, principalmente los tolteques, quien fundaron Tulancingo y Tula.[13] Nel SIEGLU|XIV||s|1}} los mexicas estableciéronse y por cuenta de la cercanía d'esta rexón al respective de la gran Tenochtitlán, la conquista española llegó llueu a suelu hidalguense.[13]

Mientres la Nueva España afayar en 1552 les mines de plata de Mineral del Monte y Pachuca.[13] Mientres la Independencia de Méxicu, el primer llevantamientu insurxente ye producíu por Julián Villagrán en Huichapan; en 1821, mientres la consumación, los xenerales insurxentes Nicolás Bravo y Guadalupe Victoria llegaron a Tulancingo.[13]

El 16 de xineru de 1869, el Congresu de la Unión emitió'l Decreto d'Ereición del Estáu d'Hidalgo, pol presidente Benitu Juárez, designando como capital del estáu a la ciudá de Pachuca,[14] a la cual foi-y amestada la denominación «de Sotu» en reconocencia de Manuel Fernando Sotu, orixinariu de la ciudá de Tulancingo y quien ye consideráu'l más importante impulsor na creación del estáu.[14]

El Porfiriato foi un periodu d'estabilidá y enforma progresu económicu nel territoriu hidalguense especialmente nel desenvolvimientu de les obres públiques pal saneamientu de les ciudaes como Tula, Tulancingo y Pachuca.[13] Pero tamién con severes desigualdaes sociales lo que desencadeno la Revolución mexicana, llabradores inconformes del Valle del Mezquital y el Valle de Apan participaron nesti conflictu.[13]

Índiz

Toponimia[editar | editar la fonte]

L'estáu lleva como nome oficial el de Estáu Llibre y Soberanu d'Hidalgo,[15] pero conózse-y comúnmente como tao d'Hidalgo o a cencielles como Hidalgo.[16] El nome foi designáu'l 16 de xineru de 1869, cuando'l Congresu de la Unión de Méxicu emitió'l Decreto d'ereición del estáu d'Hidalgo.[17] Asignóse-y el nome Hidalgo n'honor al consideráu padre de la patria y iniciador de la Independencia de Méxicu: Miguel Hidalgo y Costiella.[17] El so abreviatura oficialmente aceptada ye Hgo.;[17] y a los sos habitantes dáse-yos el xentiliciu de hidalguenses.[18]

Símbolos[editar | editar la fonte]

Escudu[editar | editar la fonte]

Escudu oficial del Estáu Llibre y Soberanu d'Hidalgo.
Artículu principal: Escudu del estáu d'Hidalgo

Reconozse como oficial el escudu diseñáu por Diego Rivera y escurríu por José Vasconcelos nel añu de 1922; y adoptáu el día 14 d'avientu de 1979, pol decretu oficial publicáu nel Periódicu Oficial del Estáu d'Hidalgo'l 24 de xineru de 1980.[19][20] La descripción d'alcuerdu al Decretu del escudu pal estáu d'Hidalgo, ye la siguiente:[19]

Como ornamientos esteriores, dos banderes cruciaes, la del llau diestru, en color azul, conteniendo al centru la imaxe de la Virxe de Guadalupe n'encarnáu y con rellumada d'oru cola que se simboliza la nacencia de la Independencia, yá que con una bandera d'esta naturaleza, el padre Hidalgo empecipió'l movimientu insurxente. Del llau siniestru, va atopase la Bandera Nacional colos sos colores y símbolos oficiales.

L'escudu consta de dos campos horizontales. Nel superior, d'azul, un monte de sinople, al centru. Esto representa la serranía hidalguense, según la crestería de les sos mines. Nel mesmu campu cimeru, del llau diestru, una campana de bronce pindiu d'un maderu, símbolu de la de Dolores, a que'l so llamáu proclamóse la independencia. Na siniestra, un gorru frigio de gules, afatáu con tres rama de lloréu, símbolos ambos de llibertá y la victoria, llograes en 1821.

Nel campu inferior, n'igualdá, una caxa de guerra, al centru, símbolu de los trés grandes movimientos sociales del país: Independencia, Reforma y Revolución. A diestra, centru y siniestra, trés horadaciones nel campu, que simbolicen les boques de mina, representando con ello la principal actividá económica del estáu, que ye la minería.

Decretu del escudu pal estáu d'Hidalgo

Himnu[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Himnu al estáu de Fidalgu

Plantía:Multimedia esterna

El himnu oficial denominar oficialmente como «Cantar de paz, d'unión y d'esperanza», consta de trés estrofas y un coru.[21] Foi escritu por Genaro Guzmán Mayer; y la composición musical tuvo al cargu de Roberto Oropeza Licona.[21]

En 1968 con motivu del Centenariu de la ereición del estáu d'Hidalgo, convocar a un concursu pa la creación d'un himnu pa la entidá.[22] El 7 d'avientu de 1968 el xuráu calificador otorgó primer llugar al himnu «Canto de paz, unión y esperanza», robláu por Guzmán Mayer col seudónimu Prometeo Encadenáu.[23] El xuráu tuvo integráu por Juan Castañeda, subdireutor del Institutu Hidalguense de Belles Artes; y polos profesores Raúl Osorio, Salvador Salgado y Raúl Guerrero Guerrero.[23]

El himnu tien dos versiones distintos, una apurrida al xuráu calificador col seudónimu de Prometeo Encadenáu, xuntu con otros venticinco composiciones de distintes poetes.[23] Y otra modificada en partes, atribuyida a Guzmán Mayer, que foi distribuyida'l 5 de febreru de 1969 y entonada por alumnos d'escueles primaries na ceremonia conmemorativa de la promulgación de la Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos, con música de Roberto Oropeza Licona.[23]

Historia[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Hestoria del estáu d'Hidalgo

Dómina prehispánica[editar | editar la fonte]

Muertes de la prehistoria n'Hidalgo fueron topaos nes rexones de Tepeapulco, Tulancingo, Actopan y Huichapan; la so antigüedá bazcuya ente los 14 000 y los 2500 a.C.[25][26] Huapalcalco en Tulancingo, onde los restos más antiguos de muertes humanes en territoriu hidalguense atopáronse.[11][12] Los primeres en fundar colonies nestos territorios, fueron grupos olmeques, qu'aprovecharon los bancos de jade y serpentina.[27] Mientres el Periodu Preclásicu desenvuélvese la esplotación de la obsidiana cobró relieve, como nos xacimientos de la Sierra de les Navayes.[25][26] Les primeres evidencies d'estratificación social n'Hidalgo atopáronse en La Llomba nel conceyu de Tepeji del Ríu de Ocampo.[. 4]

Mientres el Períodu Clásicu los teotihuacanestendiéronvos el so territoriu escontra les poblaciones allugaes n'Hidalgo, particularmente a Chingú, alcontrada ente Atitalaquia y Tlaxcoapan, Pahñú en Tecozautla, Xihuingo en Tepeapulco, Zazacuala en Santiago Tulantepec de Llugo Guerrero y Huapalcalco en Tulancingo de Bravo.[. 5] Xihuingo ye por onde pasaba una de les rutes d'intercambiu comercial que diba de la Mesa del Centru escontra l'oriente.[24][28] Nel Períodu Epiclásico la cultura xajay, que se desenvolvió aprosimao, de 450 a 950 d.C., cuntando con cinco sitio mayores n'Hidalgo: Zethé, Pahñú, Zidada, El Cerrito y Taxangú.[29][30][31] Dende Pahñú nel conceyu de Tecozautla reparar el cuetu de Hualtepec o l'Estelleru, qu'acordies con diverses investigaciones, ye'l míticu Cuetu Coatepec llugar onde nació Huitzilopochtli.[32][33]

La cultura huasteca establecer nel norte y nordés del territoriu hidalguense.[. 6] La área de la Huasteca hidalguense, yera conocida d'antiguo col nome de Cuextlán, anque tamién se-y conocía como Tonacatlalpan, “la tierra de los sustentos”, o bien Xochitlalpan, “el llugar de les flores”.[34] Delles muertes arqueolóxiques atopar nos conceyos de Chapulhuacán, La Misión, Huejutla de Reyes, Yahualica, Jaltocán, y Tepehuacán de Guerrero.[34]

Nel Períodu Posclásico los tolteques empecipien la so pelegrinación dende un sitiu que llamen Huehuetlapallan; llegaron a Xochicoatlán y Molango, a principios el SIEGLU|VII||s|1}} pa esvalixase por distintos llugares;[13] un grupu escontra Huejutla y el más numberosu escontra Tulancingo, para d'ende volver al oeste y llegar a Tula de Allende.[13] La zona de Tollan-Xicocotitlan la so posición estratéxica dexó-y controlar productos como la turquesa, proveniente del norte de Mesoamérica.[35]

Nun se sabe la fecha esacta que llegaron al Valle del Mezquital, dellos autores afirmen que mientres la hexemonía de Tula los otomíes xugaben un papel importante na sociedá.[. 7] Dempués del colapsu de Tula, los otomíes y nahuas esvalixar hasta ocupar amplies zones de la Cuenca de Méxicu.[. 7] El Señoríu de Jilotepec entendía la rexón la porción oeste del estáu d'Hidalgo, que los sos llendes podríen trazase de norte a sur dende Zimapán, hasta Chapantongo, ya incluyía Tecozautla, Huichapan, Tepetitlán y Nopala.[. 8] Tamién Predominó'l Señoríu de Xaltocan, qu'apoderó la mayor parte de les poblaciones alcontraes al sur del territoriu hidalguense.[. 9]

Escontra l'añu 1168, la tribu mexica emigró de Aztlán aldu al centru de Méxicu. Nel so percorríu pasó por distintos llugares del estáu d'Hidalgo, por Tollan-Xicocotitlan (Tula de Allende), onde permaneció dos décades; nel intre llegó a Atlitlalacyan (Atitalaquia) y ende establecióse por una década.[. 10] Depués treslladóse a Tlemaco (San Jerónimo Tlamaco) y Atotonilli (Atotonilco de Tula), y tuvo cinco año en cada llugar; a lo último, los mexicas fundaron la so ciudá que se llamó Tenochtitlán.[. 10] Años dempués, los mexicas y los sos aliaos apoderaron a los pueblos asitiaos nel actual territoriu hidalguense, solu dos señoríos nun fueron sometíos: el Señoríu de Metztitlán y el Señoríu de Tutotepec.[. 10]

Nel añu de 1395, el rei de Azcapotzalco, Tezozómoc, destruyó Xaltocan.[36][37] Por esta razón, gran númberu de otomíes migraron a Metztitlán y Tutotepec; dempués de la cayida de Xaltocan, el rei de Metztitlán foi reconocíu d'equí p'arriba como l'herederu de Xólotl.[36] D'esta manera consolídase, la independencia del Señoríu de Metztitlán.[36][37] Mientres les incursiones béliques de Ahuízotl el Señoríu de Tutotepec foi abarganáu y separáu de Metztitlán, pos al paecer antes d'esto constituyíen una sola entidá.[. 11] Alredor del añu 1400, los otomíes de Tutotepec entraron en contactu colos tepehuas.[. 9] Tamién se sabe que la población pame transitó pol noroeste del territoriu hidalguense.[. 9]

Vista panorámica de Tollan-Xicocotitlan, tien dos significaos provenientes del náhuatl, nel primeru equivaldría a “llugar de tules o xuncos”, y nel segundu sería “ciudá o metrópoli”.[35]

Conquista de Méxicu[editar | editar la fonte]

Pintura del Llenzu de Tlaxcala onde s'amuesa la derrota de Señoríu de Metztitlán frente a los conquistadores españoles y los sos aliaos tlaxcaltecas.

Cola cayida de Tenochtitlán, el territoriu del actual estáu d'Hidalgo, que taba sometíu entós polos mexicas, pasó a ser controláu pola autoridá española.[. 12] Ante esta opresión, los señoríos de Metztitlán y Tutotepec remontar pa recuperar la so independencia.[. 12]

En 1522 Hernan Cortés unvió guerreros tlaxcaltecas, al mandu d'unu d'el so capitanes españoles, par conquistar el Señoríu de Metztitlán.[. 12] Pola presencia de la espedición de Francisco de Garay que causó grandes desordes y violencia na Rexón Huasteca, n'ochobre de 1522 Hernán Cortés parte escontra la Huasteca llegando hasta'l norte de Veracruz.[38] Escontra'l fin del mesmu añu y tres 25 díes de combates sangrientos, Cortés llogró torar la resistencia y torna a Méxicu.[38] En 1523 tres el so tornó de la Huasteca, Cortés emponer a Tutotepec, ordenó aforcar al gobernante y castigó severamente a esti señoríu.[. 12]

En 1528 Francisco Téllez moteyáu "El Tuertu", y venticinco conquistadores españoles invadieron Pachuca y mataron al so xefe Ixcóatl.[. 13][39] Apoderar del cuetu El Cuixi, y ante esti acontecimientu Izcóatl, xefe de los indíxenas preparó a la so xente, pero Téllez, burlló los movimientos del enemigu y dexar pasar de llargu.[39] Entós, el españoles entraron a la población desarimada y atacaron a les muyeres y neños que quedaren nella.[39] Itzcóatl, reculó a defender el so pueblu pero'l so exércitu foi aniquiláu y la ciudá amburada.[39]

Virreinatu de Nueva España[editar | editar la fonte]

Pedro Romero de Terreros, I conde de Riegla. Fundador del Nacional Monte de Piedá y dueñu de distintes vetes nel estáu.

Ente los primeros españoles que llegaron a Pachuca tuvieron Francisco Téllez y Gonzalo Rodríguez, quien construyeron les primeres cases, pa 1529-1530, la población taba yá trazada, pos se cuntaba con cais, cárcel y plaza.[40] Los primeres xacimientos de plata nel territoriu empezaron a esplotase a partir de 1534 en El Cardonal.[. 14] El virreinatu de Nueva España foi creáu oficialmente'l 8 de marzu de 1535.

Nel añu de 1537, el Valle del Mezquital poblar d'oveyes, ente que nos llanos de Apan empezar a criar gochos.[13] Nel SIEGLU|XVI||s|1}} apaecieron faciendes principalmente nes planicies del sur. Los sos estensos territorios conformar por donaciones del virrei, negociaciones, amás de los réfugos a los pueblos indíxenes de les tierres comunales.[13][41] En 1552 atopáronse otros en Mineral del Monte, Mineral del Mozu y Zimapán.[. 14] El descubrimientu de les mines en Pachuca foi realizáu'l 25 d'abril de 1552 por Alonso Rodríguez de Salgado.[42][43] En 1554 llegó a les mines de Pachuca Bartolomé de Medina, dedicóse por entero a ensayar la separación de la plata y afayaría con ésitu'l Beneficiu de patiu.[44]

A pesar de les meyores de la colonización n'otres partes de la Nueva España, na Sierra Gorda habitáu polos jonaces, pame y ximpeces, esta rexón siguía ensin control.[. 15] Dempués de delles batalles llogra'l control de la zona constrúyense distintes misiones dalgunes per parte del Colexu de Franciscanos de Pachuca.[. 15] En 1677 sublévense los indios de Ixmiquilpan, y asesinen al Gobernador del llugar porque los obligaba a trabayar nes mines de Pachuca.[. 16] En 1700 rexístrase un fuerte hinchente na Mina del Jacal nel Distritu mineru de Pachuca.[. 17]

Nel SIEGLU|XVIII||s|1}}, Pedro Romero de Terreros fixo resurdir el mineral de Mineral del Monte, al atopar nueves y riques vetas que dieron a Pachuca una puxanza estraordinaria.[13] En 1766 Pedro Romero de Terreros pretendió suprimir el partíu y los jornales y aumentar al doble les cargues de trabayu.[45] El 28 de xunetu los mineros de la veta Vizcaina presentaron, ante'l oficiales reales de la Real Caxa de Pachuca, un pliegu petitoriu que la so primer y mayor demanda yera la restitución íntegra d'estos pagos.[46][47]

El 15 d'agostu de 1766 se llanzaron a la fuelga, nel que dempués de lliberar a los presos en Pachuca, onde dan muerte al alcalde mayor de Pachuca, José Ramón de Coca; en cuantes que Romero de Terreros salva la so vida al llograr fuxir a les sos faciendes de Huasca de Ocampo.[48][49] Los barreteros aseláronse cuando'l sacerdote José Rodríguez Díaz, ordenó que saliera'l Santísimu” en pelegrinación poles mines, p'apangar la balasma.[13]

Escontra 1780 los indíxenas de dellos pueblos cercanos a Zempoala protestaron porque la Real Facienda quería cobra-yos l'impuestu al pulque.[13] El 15 de mayu de 1803 Alexander von Humboldt llega a Pachuca y visita les mines de Mineral del Monte.[50] Amás de los Prismes basálticos de Santa María Regla en Huasca de Ocampo, el 21 de mayu parte para Atotonilco el Grande.[50] El 22 de mayu pernocta na localidá de Baños de Atotonilco cerca de la Villa de Madalena y la Ponte de la Madre de Dios.[50] Mientres el 23 y 24 de mayu percorrería la zona de Actopan, pa dempués partir el 25 de mayu camín de la Ciudá de Méxicu.[50] En 1807 en Tulancingo, l'autoridá española encarceló al gobernador indíxena y a los sos oficiales porque se negaron a pagar un impuestu extra pa reparar la ilesia.[13]

Independencia de Méxicu[editar | editar la fonte]

El primer llevantamientu armáu independentista de la rexón tuvo llugar en Huichapan, [. 18] El 13 de setiembre de 1812 Ignacio López Rayón, conmemora equí per primer vegada'l “Berru de Dolores”.[51]

El primera llevantamientu armáu independentista de la rexón foi protagonizáu por Miguel Sánchez y Julián Villagrán na zona de Huichapan, quien asaltaben convóies realistes nel camín de Méxicu a Querétaro.[. 18][52] Villagrán y el so fíu José María, escorríos polos realistes, operaron na rexón dende 1810 hasta 1813, añu en que fueron prindaos y fusilaos.[13]

Los insurxentes atacaron Pachuca el 5 d'ochobre de 1810 y, nuevamente'l 23 d'abril de 1812, al mandu de Miguel Serrano, Vicente Beristáin y Pedro Espinosa.[53][54][. 19] D'esta batalla tomóse como botín 310 barras plata uno parte foi unviada a Ignacio López Rayón, otra apurrióse a José María Morelos el 14 d'ochobre de 1813.[. 20] El 10 de mayu de 1813 el comandante realista Domingo Claverino, a quien se xunieren les fuerces de Rafael Casasola, entra en Pachuca y restablez la normalidá nel trabayu de les mines.[. 21]

El 24 de mayu de 1812, José Francisco Osorno empecipia l'ataque de Tulancingo, qu'aguanta mientres seis díes hasta la llega de Domingo Claverino causando la fuxida de los insurxentes.[. 22] Finalmente, en Huejutla sublévense diversos grupos indíxenes comandados por Rafael Vizuet y Pedro Franco.[. 23] Na sierra surdieron los llamaos "Molangueros", grupos de rebeldes qu'operaben dende Molango hasta Huejutla, que la so principal acción foi la de confundise ente'l vendedores de mercaos con cuenta d'arrobinar les idees de la independencia.[55]

El 25 de febreru de 1814 vuelve dase un enfrentamientu en Tulancingo.[. 24] El 27 de payares de 1814 les fuerces de Osorno ataquen la plaza de Apan, pero nun consiguen vencer la resistencia realista, polo que se retiren pa tornar nuevamente'l 4 d'avientu, con igual resultáu.[. 25] Pa finales de 1816 y principios de 1817 el territoriu del estáu d'Hidalgo taba práuticamente en manos de los realistes.[. 26]

Servando Teresa de Mier foi encarceláu'l 13 de xunu de 1817 en Sotu la Marina, d'onde foi conducíu a la ciudá de Méxicu, en que'l so trayectu crució por Huejutla, Zacualtipán, Tulancingo, y Pachuca.[56] El 29 d'abril de 1821 Nicolas Bravo avanzó escontra Tulancingo, ocupada pol comandante español Manuel de la Concha; quien decidió abandonar la ciudá, Bravo partió na so busca y atopóse con Guadalupe Victoria.[. 27] De la Concha foi algamáu en San Cristóbal Ecatepec, dempués d'esti sucesu Bravo y Victoria tornaron a Tizayuca, onde pernoctaron y a otru día el 9 de xunu dirixir a Pachuca, onde entraron proclamando'l Plan d'Iguala.[. 27] Equí dixebráronse Bravo y Victoria; el primeru tornó a Tulancingo, y el segundu siguió a San Juan del Ríu p'atopase con Agustín de Iturbide.[. 27]

Primeros años del Méxicu independiente[editar | editar la fonte]

1}}.

Dempués de terminada la independencia formó'l Primer Imperiu Mexicanu, en 1823 Pedro Espinosa, gobernante de Pachuca, xuntar al Plan de Casa Mata y pronúnciase pola Primer República Federal de Méxicu.[. 28] Na so salida de Méxicu Agustín de Iturbide permanez en Tulancingo del 3 al 20 d'abril de 1823, escoltáu poles fuerces del xeneral Nicolás Bravo.[57] En 1828 les diferencies ideolóxiques enfrentaron a Nicolás Bravo y Guadalupe Victoria.[52] Bravo fíxose fuerte en Tulancingo y ente'l 6 y 7 de xineru foi atacáu por Vicente Guerrero.[52]

Mientres la Guerra d'Estaos Xuníos-Méxicu en mayu de 1847 fueron treslladaos 200 prisioneros estadounidenes a Huejutla.[. 29] El 10 de xunu les fuerces estauxunidenses avancen sobre Huejutla pa llibertar a los prisioneros, el Comandante Militar, Gral. Francisco Garay sale al so alcuentru con tropes de Huejutla, Molango y Zacualtipán ganándolos.[. 30] El 29 d'avientu de 1847, fai la so entrada en Pachuca el segundu reximientu de voluntarios de Kentucky con cerca de 600 homes, comandado pol coronel William T. Withers, quien establez el so cuartel nel Conventu de San Francisco, ensin atopar dalgún tipu d'oposición.[58] Celedonio Dómeco de Jarauta, que al empecipiase la invasión por Veracruz, llevantó una pequena guerrilla, tomó participación na defensa de la Ciudá de Méxicu y dempués retiróse a Tulancingo, Joseph Lane ye ordenáu a dir tres l'el 17 de febreru de 1848, quien el 19 del mesmu mes retirárase a Zacualtipán. El 25 de febreru lleguen les tropes y tomaron la población dempués d'una heroica defensa.[. 30]

La Revolución de Ayutla foi un movimientu insurxente nel añu de 1854. En 1856 los primeros díes de febreru, pronunciar en Tulancingo Manuel Andrade, y polos mesmos díes Ignacio Solís pronunciar en Pachuca, dempués d'escribir tres díes antes una carta a Ignacio Comonfort en que-y protestaba'l so adhesión.[. 31] El 20 d'ochobre de 1856 el Coronel José Ignacio Gutiérrez entra a Pachuca al mandu de 200 homes, retiróse dempués d'apurrise dellos recursos.[. 31] En 1857 José Ignacio Gutiérrez unviáu pol Gral. Tomás Mejía pa operar no que güei ye l'estáu d'Hidalgo, y apodérase por sorpresa de Tulancingo y dempués de Pachuca.[. 32]

El 18 de febreru de 1856 lliberales de Jacala encabezaos por Gabriel Mayorga redactaron la llamada Acta de Jacala cola que sofitaben la llibertá de cultu, igualdad ante la llei, y separación de la Ilesia y el Estáu.[. 33][59][60] Mientres la Guerra de Reforma el 23 d'abril de 1860, el Coronel lliberal Campos gana a la guarnición reaccionaria de Pachuca y fai prisioneru al xefe d'esta, Coronel Aguilar.[. 34] El 26 de mayu de 1860 Antonio Carbajal entra a Pachuca y lleva a cabu la exclaustración de los flaires del Colexu de San Francisco,[. 34] El 5 de setiembre de 1860 el Gral. Pedro Ampudia, ocupa a Pachuca y lleva a cabu una segunda exclaustración de los flaires del Colexu de San Francisco que volviera axuntar se.[. 34] La postrera batalla d'esti conflictu desenvolver en Pachuca y Mineral del Monte, onde'l conservadores; Félix María Zuloaga y Leonardo Márquez fueron vencíos pol lliberal Santiago Tapia y el coronel Porfirio Díaz el 20 d'ochobre de 1861.[61][62]

Por cuenta de la Intervención francesa en Méxicu, uando l'emperador Maximiliano I tomó posesión de la corona de Méxicu, el presidente Benitu Juárez tuvo que treslladar la capital de la república a distintes rexones; mientres esti percorríu'l 31 de mayu de 1863 aldu al norte del país, la so primer parada asocedió nel pueblu de Tepeji del Ríu.[63] Maximiliano de Habsburgo visitó Pachuca de Sotu, Mineral del Monte y Huasca de Ocampo del 26 d'agostu al 2 de setiembre de 1865.[64]

Les tropes de la Lexón belga llegaron a Tula de Allende el 24 de setiembre de 1866.[65][66] Equí'l Coronel Alfred Baron Van der Smissen, recibió información de que'l xeneral republicanu Joaquín Martínez apoderárase de Ixmiquilpan, el comandante belga decide dirixise a la población esa mesma nueche, la so idea yera atacar a l'amanecida y tomar al enemigu por sorpresa.[65][66] La Batalla de Ixmiquilpan asocede'l 25 de setiembre de 1865 ente 350 soldaos de la lexón belga y fuerces juaristas, terminando la batalla cola victoria d'estos postreros.[65][66] De vuelta en Tula, Smissen recibe la orde de partir a Tulancingo llegando'l 13 de payares de 1866, en Tulancingo el 19 d'avientu de 1866 recibieron les noticies de qu'el 6 d'avientu un decretu imperial esllee les tropes estranxeres nel serviciu de Maximiliano.[65][66]

Ereición del estáu d'Hidalgo[editar | editar la fonte]

Decretu d'ereición del estáu d'Hidalgo.
Primer mapa del estáu d'Hidalgo realizáu por Ramón Almaraz por encargu de Juan C. Doria.
Artículu principal: Ereición del estáu d'Hidalgo

Concluyíu'l Segundu Imperiu Mexicanu y restaurada la República, el 15 de xunetu de 1867, los diputaos: Manuel Fernando Sotu, Antonino Tagle, Manuel T. Andrade, Cipriano Robert, Protasio Tagle, Gabriel Mancera, José Luis Revilla y Justino Fernández empecipiaron el procesu de creación del nuevu estáu.[14][67] Los conceyos que deseyaben formar parte de la nueva entidá, manifestaron al Congresu de la Unión, ente'l 2 de xunetu y el 19 d'agostu de 1867, la so resistencia a siguir como parte del estáu de Méxicu.[14][67]

El 17 de marzu de 1868 en sesión del Congresu de la Unión aprobó crear l'estáu d'Hidalgo colos distritos de Actopan, Apan, Huejutla, Huichapan, Huascazaloya, Ixmiquilpan, Tula, Pachuca, Tulancingo, Zacualtipán y Zimapán.[68] El 16 de xineru de 1869, emitióse'l Decreto d'Ereición del Estáu d'Hidalgo, pol presidente Benitu Juárez.[69] El 21 de xineru de 1869, foi nomáu Juan Crisóstomo Doria González, como gobernador provisional d'Hidalgo.[16][67][69]

La Revolución de Tuxtepec foi un movimientu armáu en Méxicu basáu nel Plan de Tuxtepec, que s'empecipió cuando'l presidente constitucional Sebastián Lerdo de Tejada anunció'l so postulación a la reelección, en xineru de 1876 el xeneral Porfirio Díaz alzar n'armes. El 16 de xunu de 1876 Pachuca ye atacada por tropes porfiristas al mandu de los coroneles Sóstenes Vega, Tito Flores, Rafael Rubio y Juan Fuentes; la defensa foi fecha pol xefe políticu y pol gobernador, viéndose obligaos aquellos a retirase;[. 35] y el 23 de xunu lleguen a Pachuca abondes tropes federales a les ordes del Xeneral Alonso.[. 35]

El 20 de payares de 1876 el Congresu del Estáu d'Hidalgo desconoz a Sebastián Lerdo de Tejada y Justino Fernández Mondoño como Presidente de Méxicu y Gobernador d'Hidalgo respectivamente, reconociendo la Rebelión de Tuxtepec;[. 36]quedando Joaquín Claro Tapia como gobernador interín.[. 36] Pal 25 de payares entren a Pachuca victorioses les fuerces revolucionaries de Rafael Cravioto, quien ye designáu como gobernador.[. 37]

Porfiriato[editar | editar la fonte]

1}}.[57]

Denominar Porfiriato al periodu mientres el cual gobernó'l país el xeneral Porfirio Díaz dende 1876 hasta mayu de 1911. Foi un periodu d'estabilidá y enforma progresu económicu nel país, pero tamién con severes desigualdaes sociales. Nel estáu d'Hidalgo'l gobiernu tuvo remanáu mientres la mayor parte del Porfiriato pola Familia Cravioto.[13][70]

En 1876 Rafael Cravioto foi escoyíu gobernador mientres el períodu 1877-1881; el so hermanu Simón Cravioto, ocupó'l cargu de 1881 a 1885; y siguió-y el so hermanu Francisco Cravioto de 1885 hasta 1889, cuando torna Rafael pa los períodos 1889-1893 y 1893-1897.[70] El 2 d'abril de 1894, el periodista Emilio Ordóñez sumió de la cárcel de Pachuca,[71] onde permanecía por haber sío acusáu d'asesinar xuntu col so hermanu Francisco a Manuel Escamilla.[72] Unu de los rumores de la desapaición foi qu'Ordóñez fuera asesináu por ordes del gobernador y depués encenráu.[72][71]

Rafael Cravioto foi reelexíu nuevamente pa los años 1897-1901, el so gobiernu solo dura d'abril de 1897 a payares del mesmu añu.[71] El so arrenunciu deber a habese enemistado con Porfirio Díaz, dempués de la misteriosa muerte del periodista Emilio Ordóñez, la presunta axudicación pa la Familia Cravioto de los montes del Mineral del Mozu, y l'imposición de funcionarios ensin l'aprobación presidencial.[72][71] Al arrenunciar Rafael Cravioto, nómase como gobernador interín a Pedro L. Rodríguez, pa dempués gobernar de manera constitucional del 1 d'abril de 1901 al 16 de mayu de 1911, reelixéndose en dos causes (1905 y 1909).[13][70][71]

Gabriel Mancera funda en 1881 el Ferrocarril Hidalgo y del Nordeste.[73][74][75] El porfiriato marcó un significativu desenvolvimientu de les obres públiques pal saneamientu de les ciudaes. En 1901 instálase la primera sala cinematográfica de Pachuca,[76] y el 1 d'ochobre de 1902 llegó'l primera automóvil a esa ciudá.[77] En 1908 dase unu de los primeros vuelos del país nos llanos Vienta Prieta en Pachuca, onde l'inxenieru aeronáuticu Juan Guillermo Villasana probó unu de los sos primeros modelos.[78]

Tres el descontentu del Porfiriato surde'l Club Lliberal de Tulancingo; el Club Manuel Dobláu en Huasca; la Corporación Patriótica Lliberal en Atotonilco el Grande; la Xunta Patriótica Privada de Zacualtipán; el Club Ignacio Ramírez en Calnali; el Club Patrióticu Lliberal en Tezontepec; el Club Lliberal Ignacio Zaragoza en Zimapán y la Sociedá Lliberal Ignacio Ramírez en Tula.[71]

El 16 de xineru de 1910 fúndase'l Club Antireeleccionista Benitu Juárez en Pachuca.[71] Convidáu por esti partíu políticu, Francisco I. Maderu visita Pachuca el 29 de mayu de 1910.[. 38] El 13 de payares de 1910, siete díes antes del españíu de la revolución, Ramón Rosales foi sosprendíu y aprehendido na Ciudá de Méxicu confiscándole armes y dineru.[71] El so compañeru Jesús Silva Espinoza quien se comprometiera a llevantar n'armes a 25 conceyos, foi escorríu y deteníu el 29 de payares de 1910.[71]

Revolución mexicana[editar | editar la fonte]

Francisco I. Maderu llegando a Pachuca. Maderu visitaría en dos causes la ciudá'l 29 de mayu de 1910 y el 28 de xunu de 1912.

N'Hidalgo los primeros acontecimientos revolucionarios llevar al cabu en Huejutla, en xineru de 1911 encabezadures por Francisco de P. Mariel.[. 39] El xeneral maderista Gabriel Hernández avanzó dende la Sierra Norte de Puebla y el 15 de mayu de 1911 entró a Tulancingo;[. 40] y a otru día entró en Pachuca.[. 41][. 42]

Llabradores inconformes del Valle del Mezquital siguieron l'exemplu de Francisco Villa y Emiliano Zapata, dexaron los cultivos pa sumase al movimientu armáu que, nesta rexón, encabezó'l villista Roberto Martínez y Martínez.[. 43] Na Huasteca hidalguense a Francisco de P. Mariel sumáronse los hermanos Amáu y Antonio Azuara y Daniel Cerecedo Estrada. Na Sierra Gorda, Nicolás Flores encabezó la llucha. En Pachuca participaron viviegamente Jesús Silva y Ramón M. Rosales.

El gobernador Pedro L. Rodríguez arrenunció y el 21 de mayu de 1911, foi nomáu como gobernador el Joaquín González, quien arrenunciaría'l 21 de xunu, designándose nel so llugar a Emilio Asiain pa meses dempués nomar a Jesús Silva Espinoza.[71] El 7 de xunetu'l gobernador Xibla y diversos acompañantes viaxaron en ferrocarril de Pachuca a Tula, pa recibir al so pasu na estación de Tula, a Francisco I. Maderu.[. 44] El 23 de xunetu de 1912, el presidente Maderu realiza una xira de trabayu nel Estáu d'Hidalgo, asitia la primer piedra pa la presa €œLa Llibertá en Huichapan;.[79] el 28 de xunu visita Pachuca, y visita Tulancingo el 24 de xunu.[. 45]

Jesús Silva Espinoza, quien pal 4 de payares apurriría la gubernatura a Ramón Rosales, quien pal 16 d'ochobre de 1912 arrenunciu al cargu pa llanzar el so candidatura oficial, quedando como sustitutu Miguel Lara.[71] Una vegada realizaes les eleiciones pal periodu que tomaría del 1 d'abril de 1913 al 31 de marzu de 1917, trunfa Ramón M. Rosales; la inestabilidá gubernamental nun dexó que rematara'l so periodu.[71] Dempués de tomar el poder Victoriano Güerta unvió a Agustín Sanginés al estáu d'Hidalgo, y este ocupa interinamente la gubernatura en distintes ocasiones.[80]

El 4 d'agostu de 1914, Agustín Sanginés arrenuncia'l cargu de gobernador interín y sale de Pachuca; la llexislatura noma a Froylán Jiménez.[. 46] Esi mesmu día entren les tropes constitucionalistas de Nicolás Flores Rubio quien asume'l mandu col calter de gobernador y comandante militar.[. 46] El 29 de payares de 1914, lleguen a Pachuca los villistas mandaos por Medina Veytia, y los carrancistas mandaos por Flores y otros, salen de la ciudá tomando distintos aldos.[. 47]

Álvaro Obregón acampó en Irolo, Tepeapulco el 23 de xineru de 1915 mientres combatía a los zapatistas.[81] Nos primeros meses del añu de 1915 danse dos sucesos significativos, el primeru cola entrada del Xeneral Villista Roberto Martínez y Martínez, el 24 de xineru dempués de trabar combate coles fuerces del Xeneral Salazar nes cercaníes de Mineral del Monte; y el segundu, la llegada del Xeneral Martínez y Martínez, el día 9 de febreru.[13]

En 1915, el gobernadores de los distintos bandos, asoceder con rapidez n'Hidalgo: Manuel Medina Veytia (villista), Daniel Cerecedo Estrada y Vicente Salazar (convencionistas), Roberto Martínez y Martínez (villista), Fortunato Maycotte y Alfredo Machuca(carrancistas).[82] Munches otres persones ocuparon el cargu solu per delles selmanes o dellos díes, hasta que, n'agostu de 1915, volvió Nicolás Flores.[82] Gobernó sofitáu polos trunfos carrancistas hasta 1917, añu nel que, promúlgase la Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos.[82]

El 30 de payares de 1919 llega a Pachuca el Xeneral Álvaro Obregón na so propaganda pa Presidente de Méxicu, el mesmu día pasó al Mineral del Monte.[. 48] El 11 de payares de 1923 Adolfo de la Güerta visitó Pachuca.[83] Mientres la Rebelión delahuertista, el 2 de xineru de 1924 les fuerces del Xeneral Marcial Cavazos tomen Pachuca y el 10 de xineru de 1924, nuevamente les fuerces de Marcial Cavazos enfusen na ciudá, coles fuerces al mandu de los xenerales Nicolás Flores y Otilio Villegas defendiendo la ciudá.[84]

Dómina contemporanea[editar | editar la fonte]

Años 1930 a 1970

De 1929 a 1933 el gobernador Bartolomé Vargas Llugo empecipió la construcción de la carretera Pachuca-Huejutla;[85] y construyéronse 130 escueles cola cooperación d'el llabradores en distintos puntos del territoriu hidalguense.[85] De 1933 a 1937 el gobernador Ernesto Viveros creóse la Biblioteca pública del estáu d'Hidalgo y la Policía Xudicial del Estáu d'Hidalgo.[13]

De 1938 a 1941 el gobernador Javier Colorado Gómez ampliáronse los tramos de la carretera Actopan-Mixquiahuala, Xochicoatlán-Molango, el entronque Pachuca-Tulancingo.[85] Construyéronse los mercaos de Zacualtipán, Cuautepec, Tepatepec, y el rastru de Huejutla.[85] De 1941 a 1945 el gobernador José Llugo Guerrero trabayó nes carreteres Pachuca-Huejutla, Actopan-Tula y Tulancingo- Tenango de Doria.[13] Introdució agua potable a Ixmiquilpan y construyó la presa Endhó sobre'l ríu Tula.[13]

Mientres el periodu del gobernador Vicente Aguirre de 1945 a 1951; decretóse l'autonomía del Institutu Científicu y Lliterariu.[85] Mientres el periodu del gobernador Quintín Rueda Villagrán de 1951 a 1957; la mayor parte de la construcción d'infraestructura concentrar en Pachuca, y construyóse amás el complexu industrial en Ciudá Sahagún.[85] De 1957 a 1963 el gobernador Alfonso Corona de la Rosal avanzáronse les carreteres a Metepec y a Mineral del Mozu.[85]

Nos años de 1963 a 1969 mientres el periodu del gobernador Carlos Ramírez Guerrero, construyéronse los mercaos de Actopan y Ixmiquilpan y l'edificiu de la Cruz Roxa en Pachuca.[13] Nos años 1969-1975 mientres el periodu del gobernador Manuel Sánchez Vite empecipiáronse les construcciones de les carreteres Pachuca-Méxicu, y Pachuca-Ciudá Sahagún.[13]

Años 1970 a 2000

El 1 d'abril de 1975 Otoniel Miranda Andrade toma'l cargu de gobernador, escasos díes del entamu del so gobiernu, la situación nel estáu complicóse se sucintan distintes protestes na so contra y acúsase-y de represión.[86] El Senáu de Méxicu que tres presuntamente comprobar les acusaciones decretó la desapaición de poderes nel estáu, quedando destituyíu como gobernador.[87] El 29 d'abril Raúl Lozano Ramírez ye nomáu gobernador y convoca a nueves eleiciones.[88]

El gobernador Jorge Colorado Llugo de 1975 a 1981 en Pachuca, construyóse la Plaza de toro Vicente Segura, la central d'autobuses y la central de abastos.[13] Guillermo Rossell del Lama ocupó la gubernatura nos años 1981-1987, marcó'l desenvolvimientu urbanu en munches localidaes; en Pachuca y Tulancingo principalmente; y construyéronse los palacios municipales de Huautla, Tizayuca, Tula, y Atotonilco el Grande.[85]

Adolfo Llugo Verduzco ocupó la gubernatura nos años 1987 a 1993 construyir en Pachuca el bulevar de salida a Actopan, y entamóse una campaña de letrinización y el rescate de la imaxe urbana de Huichapan.[85] Jesús Murillo Karam desempeña'l cargu de gobernador de 1993 hasta 1998; mientres esi periodu creóse'l Institutu Hidalguense d'Educación Media Cimera y Cimera (IHEMSYS) y construyéronse cuatro universidad teunolóxiques.[13] Humberto A. Llugo Gil foi designáu como gobernador interín, ocupando'l cargu d'ochobre de 1998 a marzu de 1999, al solicitar llicencia para dixebrara del so cargu Jesús Murillo Karam.[13]

Años 2000 a 2020

De 1999 a 2005 Manuel Ángel Núñez Sotu, desempeña'l cargu de gobernador.[13] La Escuela Normal Rural Luis Villarreal na localidá de El Mexe nel conceyu de Francisco I. Maderu foi ocupada'l 5 de xineru de 2000 polos sos estudiantes en respuesta al zarru de la escuela.[89][90] El 19 de febreru, alredor de les 6:30 a.m., unos 800 policías entraron pa recuperar el plantel, onde estudiantes y habitantes de la de la localidá prindaron a un grupu de policías y llevar a la plaza principal de Tepatepec, onde amenaciaron con acoradalos en represalia.[89][90] Alredor de les 11:00 p.m., ordenóse lliberar a los alumnos deteníos, quien fueron unviaos n'autobuses hasta Tepatepec, onde se lliberar a los policías.[89][90]

El 4 de xunetu de 2010 lleváronse acabó eleiciones estatales onde Francisco Olvera Ruiz resultó electu gobernador;[91] ocuparia el cargu del 1 d'abril de 2011 al 4 de setiembre de 2016. De 2009 a 2012, la delincuencia entamada marcó la so presencia nel estáu; en respuesta a la guerra contra'l narcotráficu en Méxicu.[92] En xineru de 2017 rexistráronse protestes, bloquéu de carreteres y saqueos pol aumentu del preciu de la gasolina, principalmente na zona del Valle del Mezquital nos conceyos de Ixmiquilpan, Actopan, Tlahuelilpan, Tezontepec de Aldama, San Agustín Tlaxiaca, Francisco I. Maderu, Mixquiahuala de Juárez y Tula de Allende.[93][94]

En 2017 el terremotu del 19 de setiembre en Méxicu sentir na entidá, nun hubo daños personales.[95] Sicasí, fueron reportaes cuarteaduras y fisuras en Pachuca, Mineral de la Reforma, Tulancingo, Mixquiahuala y Tizayuca.[96]

Xeografía[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Xeografía del estáu d'Hidalgo

Allugamientu y estensión[editar | editar la fonte]

L'estáu d'Hidalgo allugar na rexón centro-oriental de Méxicu, ente les coordenaes: al norte, 21° 23’ 55’’; al sur, 19° 35’ 52’’ de la llatitú norte; al esti, 97° 59’ 06’’; al oeste, 99° 51’ 34’’ de la llargor oeste.[. 1] Colinda al norte colos estaos de San Luis Potosí y Veracruz, al este col estáu de Puebla, al sur colos estaos de Tlaxcala y Méxicu y al oeste col estáu de Querétaro.[. 1][1] D'alcuerdu al INEGI, tien una superficie de 20 813.57 km², y representa el 1.06 % de la superficie del país.[nota 2][2][98]

El conceyu más estensu ye Zimapán con una superficie de 872.24 km² representando'l 4.19 % de la superficie estatal;[nota 3] y el conceyu menos estensu ye Tlahuelilpan con una superficie de 28.18 km² representando'l 0.14 % de la superficie estatal.[nota 4][98][103]

Rexones xeográfiques[editar | editar la fonte]

Rexones xeográfiques del estáu d'Hidalgo

N'Hidalgo, de norte a sur, hai trés clares rexones: la primera ye la Enllanada Costera del Golfu del Norte, y la de menor altitú; la segunda ta compuesta pola Sierra Madre Oriental, con altitú media, y la tercera ye'l Exa Neovolcánico, cola mayor altitú nel estáu.[104] Por cuenta de esto, l'estáu estremar en diez región xeográfiques, que nun tienen calter políticu-alministrativu, pero sí social y cultural; estes son:[104]

Relieve[editar | editar la fonte]

El territoriu qu'ocupa l'estáu d'Hidalgo ye d'una vasta complexidá xeolóxica, pola so posición xeográfica atopar ente tres provincies fisiográficas: Sierra Madre Oriental, Exa Neovolcánico y Enllanada Costera del Golfu del Norte.[105][. 49]

En partir nordés del estáu la Enllanada Costera del Golfu Norte ocupa una pequena porción que representa'l 1.33 % del territoriu estatal.[106] Esta apurre un suelu baxu y planu, onde s'atopa la altitú más baxa del estáu'l ríu Tecoluco con 100 msnm, alcontráu nel conceyu de Huejutla de Reyes.[107]

La Sierra Madre Oriental ocupa'l 45.21 % de la superficie, na parte centro, norte y noroeste de la entidá.[106][. 49] Ta conformada por una rexón plana y baxa al norte denominada la Huasteca y otra montascosa al centru onde s'atopen les rexones de la Sierra Alta, la Sierra Baxa, la Sierra Gorda y la Sierra de Tenango.[106] La Sierra Madre Oriental toma los nomes locales de Sierra de Zacualtipan, Sierra de Jacala, y Sierra de Zimapán.[. 50] En toa esta rexón atopen elevaciones con un promediu de 2000 msnm;[107] Na parte central del estáu, de noroeste a sureste atopa'l cañón de Metztitlán.[107]

El Exa Neovolcánico ocupa'l 53.46 % del territoriu estatal, cubriendo la parte centro sur de la entidá.[106][. 49] Ta conformáu por dos subprovincias, la subprovincia "Enllanaes y Sierres de Querétaro ya Hidalgo" qu'ocupa'l 36.15 % del territoriu, y la subprovincia "Llagos y volcanes de Anáhuac" qu'ocupa'l 17.31 % del territoriu estatal.[106][. 49] Al suroeste atopa'l Valle del Mezquital conformáu polos valles de Actopan, Ixmiquilpan, y Tasquillo; y los llanos de Tula, y Alfajayucan.[104]

Tamién s'atopa la Contorna Minera al sur centro de la entidá, onde s'atopa la Sierra de Pachuca con una estribación d'esta postrera la Sierra de Actopan.[106] La Sierra de Tezontlalpan sirvi como frontera ente'l Valle del Mezquital y el Valle de Pachuca-Tizayuca, esti valle forma parte de la Cuenca de Méxicu.[108] El Valle de Pachuca-Tizayuca tien como llendes la Sierra de Chichicuautla que lo estrema cola Altiplanicie pulquera tamién conocíu como los Llanos de Apan.[109] La Sierra de les Navayes atopar na Contorna Minera y el Valle de Tulancingo y al pie de la Sierra de Tepozan sirve como frontera colos Llanos de Apan.[. 50] La provincia del Exa Neovolcánico n'Hidalgo esta conformada pelos picos más altos de la entidá, con altores percima de los 3000 msnm.[106] Nel conceyu de Almoloya atópase'l Cuetu la Peñuela, la mayor elevación del estáu con 3380 msnm.[110]

Al tar na llende de la Exa Neovolcánico y la Sierra Madre Oriental, confier-y característiques xeolóxiques y tectóniques particulares, polo que na rexón esisten falles, provocando una actividá sísmica.[111] Nos conceyos de San Salvador, Tasquillo, Progresu de Obregón, Actopan y Ixmiquilpan diéronse esti tipu de fenómenos.[111] La rexón del centru del estáu ye de baxa sismisidad, acordies con el Sistema Estatal de Protección Civil, sobremanera la rexón de pachuca.[112]

Hidrografía[editar | editar la fonte]

L'estáu d'Hidalgo atópase entendíu casi na so totalidá dientro de la rexón hidrolóxica Pánuco con una superficie de 94.95 % del territoriu estatal.[. 51][113] Esta rexón hidrolóxica atópase dafechu la cuenca del ríu Moctezuma.[. 51][113] Solo una pequena estensión de la porción oriental forma parte de la rexón hidrolóxica Tuxpan-Nautla, acoveciendo la Sierra de Tenango y l'estremu este, en redoma del estáu de Puebla.[. 51][113] Les cuenques d'esta rexón hidrolóxica y la porción del territoriu estatal son: ríu Tecolutla (0.4 %), río Cazones (1.05 %) y ríu Tuxpan (3.6 %); con un total de tan solo'l 5.05 % del territoriu estatal.[. 51][113]

Ente les principales corrientes d'agua, destaquen los ríos Tula, Amajac y Metztitlán.[1][113] El ríu Tula tien como principales afluentes, el ríu Roses, Cuautitlán, Guadalupe y Saláu; al xunise col río San Juan toma'l nome de ríu Moctezuma, que sirve de llendes con Querétaro, enfusando darréu a San Luis Potosí pa formar el ríu Pánuco.[1][113] El ríu Metztitlán, aniciar nes llendes con Puebla colos escurrimientos del cuetu Tlachaloya.[1][113] Nel so trayectu recibe primero'l nome de ríu Chicu de Tulancingo, depués ríu Grande de Tulancingo, dempués ríu Venados y finalmente ríu Metztitlán, que la so arribación da orixe a la llaguna de Metztitlán.[1][113]

El ríu Amajac naz na Sierra de Pachuca, y sirve de llendes ente Atotonilco el Grande y Actopan.[1][113] Col nome de ríu de San Juan, pasa polos distritos de Jacala de Ledezma y Molango de Escamilla, recibe les agües de la llaguna de Metztitlán y xúnese al ríu Moctezuma fuera de les llendes de la entidá.[1][113] Con 317 km de llargor ye la principal corriente d'agua de la entidá.[110] Les preses más importantes son: Presa Zimapán onde conflúin los río San Juan y Tula; Requena y Endhó, sobre'l ríu Tula; El Tejocotal, onde arramen les sos agües los ríos Huitzilin y Rincón, y Omiltémetl, alimentada pol río San Marcos; El Cedral, en Mineral del Mozu; y San Antonio en Huasca de Ocampo.[. 52][114]

En referencia a les agües soterrañes la CONAGUA tien delimitados ventiún acuíferos na entidá: Zimapán, Orizatlán, Atotonilco-Jaltocán, Xochitlán–Huejutla, Atlapexco-Candelaria, Cuartón, Huichapan-Tecozautla, L'Estelleru, Chapantongo-Alfajayucan, Valle del Mezquital, Ajacuba, Ixmiquilpan, Actopan-Santiago de Anaya, Metiztitlán, Huasca-Zoquital, Tepeji del Ríu, Valle de Tulancingo, Acaxochitlán, Tecocomulco, Apan y Amajac.[115] Tamién en parte del territoriu d'Hidalgo atopen los acuíferos, Álamu-Tuxpan perteneciente al estáu de Veracruz,[116] y el Cuautitlán-Pachuca perteneciente al estáu de Méxicu.[117] D'estos solu dos tán sobreexplotados, los acuíferos Huichapan-Tecozautla y Valle de Tulancingo; según el Cuautitlán-Pachuca ente los estaos d'Hidalgo y Méxicu.[118][119]

Les principales llagunes del estáu son Tecocomulco ente los conceyos de Tepeapulco, Apan y Cuautepec de Hinojosa;[120] Metztitlán ente los conceyos de Eloxochitlán y Metztitlán;[121] y Atezca nel conceyu de Molango de Escamilla.[113] La llaguna de Tecocomulco ye'l cuerpu d'agua más estenso de la entidá.[110] Nel estáu destaquen los covarones de Xoxafi en Santiago de Anaya, Tolantongo en Cardonal, Texcatete en Zacualtipán d'Ánxeles, Texcapa en Tepehuacán de Guerrero y Mecapala, Tecamachal y Villacastla en Molango de Escamilla.[104] Los prismes basálticos de Santa María Regla son una formación predresa de basaltu sobre la que cai un pequenu saltu d'agua, son la resultancia del enfriamientu de la lava fai dellos millones d'años.[122]

Clima[editar | editar la fonte]

Nel territoriu estatal el clima tropical [A] ocupa'l 23.03 %.[. 53] En términos xenerales los sublimas tropicales son: el templáu húmedu con agües too l'añu [Af] col 0.20 %; el templáu subhúmedo con agües pel branu [A(w)] col 0.84 %; el semicálido húmedu con agües too l'añu [ACf] col 13.31 %; el semicálido húmedu con abondoses agües pel branu [ACm] col 2.92 %; y el semicálido subhúmedo con agües pel branu [ACw] col 5.76 %.[. 53] Estos atópense principalmente na Huasteca Hidalguense.[114]

El clima secu [B] ocupa'l 38.57 % del territoriu estatal.[. 53] En términos xenerales los subclimas secos son: el semiseco bien templáu y templáu [BS1(h')] col 0.17 %; el semiseco semicálido [BS1h] col 4.92 %; el semiseco templáu [BS1k] col 29.65 %; y el secu semicálido [BSh] col 3.83 %.[. 53] Atopaos principalmente nel Valle del Mezquital.[114]

El clima templáu [C] ocupa'l 38.40 % del territoriu estatal.[. 53] En términos xenerales los subclimas templaos son: el templáu húmedu con agües too l'añu [C(f)] col 3.35 %; el templáu húmedu con abondoses agües pel branu [C(m)] col 2.70 %; el templáu subhúmedo con agües pel branu [C(w)] col 31.42 %; y el semifrío subhúmedo con agües pel branu [C(Y)(w)] col 0.93 %.[. 53] Atopaos principalmente nes árees de la Sierra Madre Oriental y Exa Neovolcánico que s'alluguen n'Hidalgo.[114]

L'estáu de fidalgu cuenta con una temperatura medio añal ye de 16 °C.[123] La temperatura mínimo del mes más fríu, xineru, ye alredor de 4 °C y la máxima presentar n'abril y mayu qu'en promediu ye de 27 °C.[123] N'Hidalgo'l climes templáu, rexistró temperatures d'hasta 44 °C mientres abril y mayu;[1] y na zona del monte, con una temperatura de -5 °C mientres el día y hasta -15 °Cdurante la nueche, mientres los meses de avientu y xineru..[1]

Les aguas presentar en branu, nos meses de xunu a setiembre, la precipitación media del estáu ye de 800 mm añales.[123] Al nordés de la entidá, na rexón de la Huasteca hidalguense y la Sierra de Tenango, les agües presentar mientres tol añu.[124] Tien rexones con agua de 2800 mm al añu, qu'oldeen cola resequedad de delles zones, onde se rexistren escasos 250 mm.[1]

Por cuenta de les sos característiques xeografíes les nevaes son bien pocu frecuentes nel estáu,[125] sicasí, nes zones montascoses rexistráronse nevaes, cayida de xarazu, según xelaes en diversos años.[126] Nel estáu d'Hidalgo cuntar con cuarenta y cuatro municipio consideraos como vulnerables pal fríu.[127] Dellos conceyos onde se presentaron estos fenómenos meteorolóxicos son Acaxochitlan, Cardonal, Huejutla de Reyes, Jacala de Ledezma, Lolotla, La Misión, Mineral de la Reforma, Mineral del Monte, Mineral del Mozu, Molango de Escamilla, Pachuca de Sotu, Singuilucan, Tlanchinol, Tlahuiltepa, Tianguistengo, Tulancingo de Bravo, Xochicoatlán, Zacualtipán d'Ánxeles, y Zimapán.[126][128]

Parámetros climáticos añales promediu d'Hidalgo (1951-2010).
Clave Estación Conceyu Altitú
(msnm)
Temperatura (C°) Precipitación
(mm)
Mínima
(media)
Media
Máxima
(media)
00013011 Huejutla de Reyes 150.0 17.3 23.7 30.1 1469.7
00013038 Tlanchinol 1365.0 13.4 17.6 21.8 2416.2
00013034 Tenango de Doria 1666.0 11.6 17.0 22.5 1733.7
00013074 Ixmiquilpan 1700.0 8.8 17.7 26.6 342.4
00013050 Zacualtipán d'Ánxeles 1980.0 8.5 13.6 18.8 1287.3
00013056 Pachuca de Sotu 2368.0 6.6 14.0 21.4 411.9
00013115 Mineral del Monte 2812.0 7.5 13.0 18.5 870.7
Fonte: Serviciu Meteorolóxicu Nacional.[129][130][131][132][133][134][135]

Ecoloxía y mediu ambiente[editar | editar la fonte]

Flora y fauna[editar | editar la fonte]

L'Estáu d'Hidalgo esta zonificado en cinco Unidad de Manexu Forestal (UMAFOR): UMAFOR 1301. Sierra y Huasteca, UMAFOR 1302. Zacualtipán-Molango, UMAFOR 1303. Pachuca-Tulancingo, UMAFOR 1304. Valle del Mezquital, y UMAFOR 1305. Jacala-Tlahuiltepa.[136] La flora esistente ye de mediu millón d'hectárees de carbaes de tipu desértico, pinus y encinos de la sierra. Tamién tien vexetación de selva con 50 hectárees con árboles cimeros a los 25 m d'altor.[1]

La vexetación que puede atopase nes sierres d'Hidalgo ta representada por abetu, pinu, encino, oyamel y enebro; tamién hai copal, caoba, palu de rosa, ébanu, framboyán, mezquite, cafeto, nopal, agave, lechuguilla y damiana.[137] Nel valle de Tulancingo atópense árboles frutales de tejocote, pera, marmiellu y pumar.[137] Na contorna Minera crecen, ente otres plantes, cactus, mezquite, maguey y nopal. Nos llanos de Apan y la Cuenca de Méxicu esisten nopales, yuca, mezquite y pirul.[137] La vexetación del Valle del Mezquital ta formada por huizache, ahuehuete, nozal, biznaga, pirul, cardón, garambullo y otres plantes de clima secu.[137]

Ente la fauna más abondosa de la zona destaquen les siguientes aves, mamíferos y reptiles: garzas, cotorras, colibríes, tordos, búhos, zopilotes, gatos monteses, coyotes, zorrillos, coneyus, llebres, llagarteses y serpiente de cascabel.[137] Escontra'l centru y en toa partir norte y esti del estáu esisten venados cola blanca, tomes y xaguares.[1] Na Sierra de la Huasteca la fauna típica ta compuesta de tlacuaches, puercoespín, tigrillos, melandros, codorniz y guajolotes.[137] La esistencia d'un suelu grebu y les escases agües d'envernada que se presenten nel Valle del Mezquital, favorez que se dea la presencia de coralillos, llagarteses, camaleones, arañas, ciempiés, alacranes, grillus, chapulines, formigas y pinacates.[138]

Árees naturales protexíes[editar | editar la fonte]

Llaguna de Tecocomulco sitiu decretáu como Ramsar.

L'estáu d'Hidalgo cunta con cuarenta y ocho árees naturales protexíes de competencia federal, estatal y/o municipal; les cualos cubren 144 297.27 hectárees, ye dicir el 6.9 % de la estensión territorial.[136]

Les árees naturales protexíes de competencia federal cubren 131 522.57 hectárees y representen el 21.42 % de la superficie estatal prioritaria de caltenimientu.[136] D'esta superficie protexida, el 19.76 % correspuende a trés Parques nacionales; el 73.02 % correspuende a una Reserva de la Biosfera; y el restu 7.23 % correspuende a una área de protección de recursos naturales que se comparte col estáu de Puebla.[139]

Pela so parte, cuntar con seis parques estatales con 3085.17 hectárees; y treinta y siete árees municipales con 9689.53 hectárees.[136] Amás de cuarenta y cuatro árees protexíes de competencia municipal.

Nel estáu d'Hidalgo cuntar con tres sitio decretaos dientro del Conveniu de Ramsar: la Llaguna de Tecocomulco, Llaguna de Metztitlán y el Sistema de Represas y Corredores biolóxicos de la Cuenca Hidrográfica del Ríu Necaxa compartíu col estáu de Puebla.[140] El 5 de mayu de 2017 la Unesco designó a la Contorna Minera dientro de la Rede global de geoparques.[141]

Principales árees naturales protexíes y árees decretaes nel estáu d'Hidalgo.
Área natural Fecha de designación Superficie
(hai)
Conceyos Categoría
Fuécara de Metztitlán 27 de payares de 2000 96 042.90 Acatlán, Atotonilco el Grande, Eloxochitlán, Huasca de Ocampo, Metepec, Metztitlán, San Agustín Metzquititlán y Zacualtipán d'Ánxeles Acuta de la Biósfera
Ríu Necaxa[nota 5] 2 de febreru de 2008 1541.4 Acaxochitlán Sitio Ramsar
Llaguna de Tecocomulco 27 de payares de 2003 1769 Apan, Cuautepec de Hinojosa y Tepeapulco Sitio Ramsar
Llaguna de Metztitlán 2 de febreru de 2004 2937.2 Eloxochitlán y Metztitlán Sitio Ramsar
Ríu Necaxa[nota 6] 9 de setiembre de 2002 9491.15 Acaxochitlán, Cuautepec de Hinojosa y Tulancingo de Bravo Área de Protección de Recursos Naturales
Tula 27 de mayu de 1981 99.50 Tula de Allende Parque Nacional
El Mozu 6 de xunetu de 1982 2739.02 Mineral del Mozu y Pachuca de Sotu Parque Nacional
Los Mármoles 8 de setiembre de 1936 23 150 Jacala de Ledezma, Nicolás Flores, Pacula y Zimapán Parque Nacional
Contorna Minera 5 de mayu de 2017 184 800 Atotonilco el Grande, Epazoyucan, Huasca de Ocampo, Mineral del Mozu, Mineral del Monte, Omitlán de Juárez, Pachuca de Sotu, Mineral de la Reforma y Singuilucan Geoparque
Fonte: Comisión Nacional d'Árees Naturales Protexíes.[139][140]

Contaminación[editar | editar la fonte]

Ríu Tula unu de los más contaminaos de la entidá, una y bones la carga contaminante ta compuesta por material orgánico, metales, bacteries y deterxentes.[142]

La contaminación de l'agua ye bien alta por cuenta de les zones densamente poblaes y altamente industrializaes poles que pasen los ríos.[114] La cuenca del ríu Tula ye la más afectada por ser receptora de les agües residuales provenientes de la Zona Metropolitana del Valle de Méxicu, de les cualos casi'l 60 % ye agua residual cruda y el 40 % restante ye d'agua pluvial.[114] Los principales ríos que s'atopen contaminaos son: Tula, Tepeji, Saláu, El Saltu y Alfajayucan.[114]

Les plagues forestales representen un problema fitosanitariu que se concentra básicamente nos montes templaos de pinu y oyamel, principalmente pola falta de manexu d'estes árees forestales.[143] Tiense la presencia d'escorteyador de coníferes afectando montes de pinu piñonero na rexón del Valle del Mezquital.[114] Envalórase que solo'l 9.46 % de la superficie total de vocación forestal ta baxu manexu técnicu de dalgún tipu.[114]

La esplotación de los fundos mineros de Pachuca de Sotu y Mineral del Monte xeneró mientres 500 años más d'ochenta millones de tonelaes de folles conocíes como jales la presencia de metales pesaos reflexen la posible infiltración escontra los mantos acuíferos aniciando la so contaminación y xeneren en delles zones l'arrastre de partícules per mediu del vientu.[144]

Les emisiones del estáu d'Hidalgo son, onde la contribución porcentual ye de fontes móviles col 55 %, siguíu de les fontes d'área col 20 % de les emisiones, les fontes fixes con un 17 % y les fontes naturales (emisiones biogénicas) col 8 %.[136] El sector industrial ye la fonte principal xeneradora de dióxidu d'azufre (SO2), contribuyendo col 99 % de les emisiones.[136] El sector tresporte contribúi col 90 % de les emisiones del monóxidu de carbonu.[136] Tocantes a óxidos de nitróxenu son emitíos principalmente pol sector tresporte col 49 % siguíu del sector industrial col 42 %.[136]

D'alcuerdu al Inventariu Estatal d'Emisiones les emisiones totales de Gas d'efectu invernaderu (GEI) del estáu d'Hidalgo calcular por aciu la metodoloxía del ICCP 1996, resultando un total d'emisiones de 32 783.38 Gg de CO2eq y una captura de 1134.20 Gg de CO2, polo cual envalórase una emisión neta de 31 373.05 Gg CO2eq.[. 54] El CO2 emitíu pola quema de combustibles na categoría enerxía ye la emisión más sobresaliente de tolos GEI.[. 55] La fonte de mayor emisión ye la termoeléctrica de Tula. La categoría enerxía tamién ye responsable de la mayor emisión de SO2, debíu principalmente a la quema de combustóleo de munches industries.[. 55] La categoría procesos industriales ocupa'l segundu llugar.[. 55] En parte poles altes emisiones de COVDM y amás pol CO2, debida principalmente a la fabricación de cementu, cal y mineral de manganesu.[. 55] La categoría refugayes ocupa'l tercer llugar, debíu especialmente a la emisión de metanu.[. 55]

Esisten diez municipio n'Hidalgo con problemes de contaminación ambiental: Pachuca de Sotu, Mineral de la Reforma, Tizayuca, Tulancingo de Bravo, Tula de Allende, Tepeji del Ríu de Ocampo, Ixmiquilpan, Zimapán y Huejutla de Reyes.[136]

Política[editar | editar la fonte]

Gobiernu[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Gobiernu del estáu d'Hidalgo
Palaciu de gobiernu del estáu d'Hidalgo.

La ciudá de Pachuca de Sotu ye la see de los poderes llexislativu, executivu y xudicial polo tanto ye la capital del estáu.[15]

El poder executivu ta representáu pol Gobernador constitucional del estáu d'Hidalgo, quien dura nel so encargu seis año y nunca va poder ser reelecto.[15] La elección del gobernador ye directa, secreta, uninominal y por mayoría en tol territoriu del estáu.[15] El primer gobernador nel cargu foi Juan Crisóstomo Doria,[69] y el gobernador actual nel cargu ye Omar Fayad; que'l so periodu empecipio'l 5 de setiembre de 2016, y va concluyir el 5 de setiembre de 2022.[145]

El poder llexislativu, depositar nun órganu denomináu Congresu del Estáu Llibre y Soberanu d'Hidalgo.[146] El Congresu componer de por 18 Diputaos electos por votación directa y 12 Diputaos electos por representación proporcional.[146] La I Llexislatura del Congresu d'Hidalgo foi conformada del 16 de mayu de 1869 al 28 de febreru de 1870.[147][148] L'actual llexislatura denominada LXIII Llexislatura del Congresu d'Hidalgo entró en fusiones pal periodu del 5 de setiembre de 2016 al 4 de setiembre de 2018.[149]

El poder xudicial integrar polos siguientes órganos a) Xurisdiccionales: el Tribunal Cimeru de Xusticia y Xulgaos del Fueru Común; el Tribunal de Xusticia Alministrativa; el Tribunal Llaboral; y los funcionarios y auxiliares de la impartición de xusticia. b) Alministrativu: Un Conseyu de la Judicatura. c) Non Xurisdiccional: El Centru Estatal de Xusticia Alternativa, con autonomía técnica y venceyáu administrativamente al Conseyu de la Judicatura.[150]

El Tribunal Cimeru de Xusticia va integrase cuandoquier por catorce Maxistraos o Maxistraes, aprobaos pol Congresu del estáu d'Hidalgo.[150] El Tribunal de Xusticia Alministrativa del Estáu d'Hidalgo, ye un órganu de control de llegalidá, con plena autonomía pa dictar los sos resolvimientos ya imperiu pa faeles cumplir.[150] Los xulgaos de primera Instancia del Tribunal Cimeru de Xusticia del Estáu d'Hidalgo son sesenta y nueve: catorce en materia penal, ocho mistos, dos en materia mercantil, trés en materia familiar, cuatro en materia civil, quince xulgaos civiles y familiares, unu especializáu en xusticia p'adolescentes, cinco xulgaos d'execución y diecisiete xulgaos penales acusatorios.[151]

Amás d'un Centru Estatal de Xusticia Alternativa creáu'l 23 d'abril de 2007, nesti llevar a cabo proceso de mediación y conciliación, onde un terceru neutral ya imparcial, sirve de ponte de comunicación ente los comenenciudos.[151][152] Cuenta con cinco rexonales allugaos nos distritos xudiciales de Tulancingo de Bravo, Tula de Allende Huejutla de Reyes, Tenango de Doria y Ixmiquilpan.[151][152]

División políticu-alministrativa[editar | editar la fonte]

Conceyos[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Conceyos del estáu d'Hidalgo
División municipal
Mapa del estáu d'Hidalgo estremáu nos ochenta y cuatro conceyos.

La hestoria de la división territorial, aniciar nel periodu de dominación española, el que de la mesma atopa'l so antecedente nes concentraciones poblacionales del Méxicu prehispánicu.[153] Con cuenta de premiar a'l españoles que participaron na conquista, establecióse un sistema de repartu de beneficios que se llamó encomienda. La encomienda foi oxetu de crítiques, lo mesmo que de socesives normes que reglamentaban y llindaben la so esistencia. Entró en decadencia a partir de les Lleis Nueves de 1542, anque subsistió por dalgún tiempu en delles rexones.

Dientro de la organización territorial n'Hidalgo correspuénden-y les Provincies menores de Metztitlan, Pánuco, Texcoco, y Jiotepec dientro del marcu de la Provincia mayor de Méxicu.[154] Hidalgo quedó estremáu en nueve Alcaldíes Mayores: Zimapán, Huichapan, Ixmiquilpan, Tula, Actopan, Pachuca, Zempoala, Metztitlán y Yahualica, y cinco Corregimiento que yeren los de Tepeapulco, Atitalaquia, Tulancingo, Mixquiahuala y Huejutla.[153]

Esta división nun constituyó la base de l'alministración rexonal.[154] Aprovéchose la estructura de los pueblos indíxenes, asina en cada pueblu o señoríu foise afaciendo un "Cabildru d'Indios", el cacique indiu convertir nun gobernador y créose la figura d'un xuez o alcalde indíxena.[. 56] Les bases d'esta organización fueron les "cabeces" y los "suxetos". La "Cabeza" yera'l llugar de residencia del gobernador indíxena y el so cabildru, y el "Suxetu" a les poblaciones que taben alloñaes pero taben amestaes a ella.[. 56] Ente los pueblu d'indios atópense Zimapán, Actopan, Huichapan, Tula, Tulancingo, Pachuca, y Zempoala.

La primera Constitución mexicana de 1824, a partir de la que, álcense los primeros estaos estremaos de la mesma en municipalidaes gobernaes por un conceyu. Esta categoría foi respetada na Constitución de 1857.[153] Mientres la Intervención francesa en Méxicu pa entamar al exércitu mexicanu el 7 de xunu de 1862 el presidente de Méxicu Benitu Juárez decreta la división del estáu de Méxicu en tres distrito militares, el segundu formáu polos territorios qu'integren al estáu d'Hidalgo, pal que designó como capital a Actopan.[14]

La falta d'infraestructura p'agospiar a les autoridaes d'esa localidá, obligó a camudar la see a Pachuca.[14] La estructura de los Distritos Militares, operó hasta'l 3 de marzu de 1865, fecha na que l'emperador Maximiliano de Habsburgo decretó una nueva organización territorial, estableciéronse cincuenta departamento, dos d'ellos, entendieron l'estáu d'Hidalgo, los de Tula y Tulancingo.[14]

Concluyíu'l Segundu Imperiu Mexicanu y restaurada la República, tres la ereición del estáu en 1869, quedó entendíu nos distritos de Actopan, Apan, Huejutla, Huichapan, Pachuca, Tula, Tulancingo, Ixmiquilpan, Zacualtipán y Zimapán.[16] Ye la Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1917, la qu'otorga al conceyu plena llibertá xurídica.[153] El 8 de xineru de 1970 álzase'l conceyu de Progresu de Obregón, l'últimu conceyu en ser creáu.[16][155]

Na hestoria del tao dos conceyos fueron suprimíos. El 8 d'agostu de 1865 conséñase Achiotepec como conceyu, suprimíu'l 4 de mayu de 1902 integrándose a Tulancingo de Bravo.[16] El 13 de mayu de 1924 álzase'l conceyu de Santa María Nativitas, suprimíu'l 9 de marzu de 1925 integrándose a Tenango de Doria.[16]

Gobiernu municipal

El 5 de xunu de 2016 realizáronse eleiciones estatales, y nelles anovaron los 84 conceyos. Les resultaos fueron dieciséis pal PAN; quince pal PRI; quince pa la coalición "Un Hidalgo con aldu" (PRI, PVEM, SETU); dolce pal PRD; siete pal PES; cinco pal PVEM; cuatro pal SETU; cuatro pal PT; trés pal MC; unu pal MORICA y unu pa un candidatu independiente.[156][157]

Dempués d'estes eleiciones la resultancia del conceyu de Omitlán de Juárez foi anuláu, por cuenta de que utilizárense símbolos relixosos na campaña, lo que ta prohibíu na llei.[158] Tres les eleiciones estraordinaries realizaes el 4 d'avientu de 2016, el ganador del Conceyu foi'l PRI.[159]

Distritos y Rexones alministratives[editar | editar la fonte]

A nivel estatal atópase estremáu en distintes Rexones alministratives.[160] La rexonalización vixente foi publicada'l 25 d'avientu de 2017 nel Periódicu Oficial del Estáu d'Hidalgo.[160] La rexonalización esta definida pola agrupación de los conceyos en trés niveles: I. Nivel Macrorregional; II. Nivel Operativu; ya III. Nivel Microrregional.[160]

Nel estáu d'Hidalgo tiénense siete distritos electorales federales. La distritacción vixente foi l'aprobada'l 15 de marzu de 2017 pol Institutu Nacional Electoral.[161][162] Los Distritos electorales federales d'Hidalgo son: Distritu 1 Huejutla, Distritu 2 Ixmiquilpan, Distritu 3 Actopan, Distritu 4 Tulancingo, Distritu 5 Tula, Distritu 6 Pachuca, y el Distritu 7 Tepeapulco.[161][162][163]

Nel estáu d'Hidalgo tiénense dieciocho distritos electorales locales, aprobaos el 3 de setiembre de 2015 pol Conseyu Xeneral del Institutu Nacional Electoral (INE).[164] Los Distritos electorales locales d'Hidalgo son: Distritu 1 Zimapán, Distritu 2 Zacualtipán, Distritu 3 Orizatlán, Distritu 4 Huejutla, Distritu 5 Ixmiquilpan, Distritu 6 Huichapan, Distritu 7 Mixquiahuala, Distritu 8 Actopan, Distritu 9 Metepec, Distritu 10 Apan, Distritu 11 Tulancingo, Distritu 12 Pachuca Oriente, Distritu 13 Pachuca Poniente, Distritu 14 Tula, Distritu 15 Tepeji, Distritu 16 Tizayuca, Distritu 17 Villes del Álamu, Distritu 18 Tepeapulco.[165]

L'estáu d'Hidalgo estremar en diecisiete distrito xudiciales: Distritu 1 Actopan, Distritu 2 Apan, Distritu 3 Atotonilco el Grande, Distritu 4 Huejutla de Reyes, Distritu 5 Huichapan, Distritu 6 Ixmiquilpan, Distritu 7 Jacala de Ledezma, Distritu 8 Metztitlán, Distritu 9 Molango de Escamilla, Distritu 10 Mixquiahula de Juárez, Distritu 11 Pachuca de Sotu, Distritu 12 Tenango de Doria, Distritu 13 Tizayuca, Distritu 14 Tula de Allende, Distritu 15 Tulancingo de Bravo, Distritu 16 Zacualtipán, y el Distritu 17 Zimapán.[166][150]

Col propósitu del fayadizu funcionamientu de los órganos xurisdicciones, namá pa efectos alministrativos los distritos xudiciales integren cinco circuito xudiciales: Primer circuitu Pachuca de Sotu, Segundu circuitu Tulancingo de Bravo, Tercer circuitu Tula de Allende, Cuartu circuitu Ixmiquilpan, y el Quintu circuitu Huejutla de Reyes.[150]

Participación políticu-electoral[editar | editar la fonte]

Artículu principal:

Les primeres eleiciones efectuaes nel estáu d'Hidalgo realizaron el 2 de mayu de 1869, resultando trunfador para gobernador Antonio Tagle.[14] El Institutu Estatal Electoral d'Hidalgo, ye l'organismu encargáu de realizar y entamar los procesos electorales estatales, foi creáu'l 15 de payares de 1995.[167] Ye un organismu públicu ciudadanu, de calter permanente ya independiente nes sos decisiones y autónomu nel so funcionamientu.[167]

Nes eleiciones estatales de 2016 instaláronse 3649 caxellos pa un total de 1702 secciones electorales allugaes nos siete distritos electorales federales.[168] Nel distritu Huejutla fueron 266 secciones; en Ixmiquilpan cuntáronse 365, pa la rexón de Actopan 31, en Tulancingo consideráronse 196, pa Tula de Allende 213, ente que en Pachuca 205 y Tepeapulco 229.[169] Según 170 caxellos estraordinarios en 80 secciones de 38 conceyos.[169] Y participaron 25543 ciudadanos como funcionarios de caxellu.[168]

D'a cuerdu al Institutu Nacional Electoral al 23 de marzu de 2018, l'estáu d'Hidalgo cunta con un padrón electoral de 2 141 492 persones y una llista nominal de 2 121 965.[170]

Relaciones internacionales[editar | editar la fonte]

L'estáu d'Hidalgo tien un hermanamiento, cola provincia de Henan, na República Popular China; robláu en Zhengzhou, el 26 de setiembre de 2006; con una vixencia de 5 años (Alcuerdu).[171] El 18 de xunu de 2012 en Pachuca, funcionarios de gobiernu recibieron, a una delegación china encabezada pol vicegobernador de la provincia de Henan, Xu Jichao, y llevóse la firma de renovación del Alcuerdu de Hermanamiento ente Hidalgo y Henan.[172]

Demografía[editar | editar la fonte]

Dinámica poblacional[editar | editar la fonte]

Dinámica poblacional del estáu d'Hidalgo.
Midida Valor
Población 2 858 359 hab.[. 57]
Densidá 137 hab/km².[. 57]
Tasa de crecedera 1.5 %.[. 58]
Natalidá[nota 7] 19.28.[173]
Fecundidá[nota 8] 2.27.[173]
Mortalidá[nota 9] 6.8.[173]
Mortalidá infantil[nota 10] 13.04.[173]
Esperanza de vida 74.43 años.[173]
Fonte: INEGI, CONAPO (2015).[173][174]

Acordies con la Encuesta Intercensal INEGI 2015, l'estáu d'Hidalgo, presenta una población total de 2 858 359; lo que representa 2.4 % de la población de Méxicu.[4][. 57] D'esos habitantes, 1 489 334 son muyeres, y 1 369 025 son hombre;[4] La distribución de población ye: 52 % urbana y 48 % rural,[175] tien una densidá de población de 137.3 persones por km2.[176][. 57]

La población menor de 15 años representa 28.2 % del total;[. 59] ente que la que s'atopa n'edá llaboral 15 a 64 años, constitúi 64.2 %, y la población n'edá avanzada representa 7.6 %.[. 59] De cada 100 persones de 12 años y más d'edá: 35 tán casaes, 33 solteres, 22 n'unión llibre, y 10 separaes, divorciaes y/o vilbes.[110] De cada 100 llares: 89 son families, 10 por una sola persona y 1 por persones ensin nengún parentescu.[110]

Nel añu 2015, la tasa de natalidá pal estáu d'Hidalgo ye de 19.28 nacíos vivos por cada 1000 habitantes.[173] La tasa global de fecundidá nel estáu d'Hidalgo ye de 2.27 por númberu de nacencies nacíes vivos por cada 1000 muyeres.[173] N'Hidalgo la tasa bruta de mortalidá foi de 6.08 por númberu de fallecimientos por cada 1000 persones;[174] y la mortalidá infantil ye l'indicador demográficu que señala'l númberu de fallecimientos de neños nuna población de cada 1000 nacencies vives rexistraos, mientres el primer añu de la so vida n'Hidalgo mientres 2015 foi de 13.04.[174]

Tocantes a la evolución demográfica cuando se alzó l'estáu d'Hidalgo rexistróse un total de 404 207 habitantes para dichu añu;[177] nel Primer Censu de Población en 1895 contabilizáronse 558 769 hidalguenses;[177] doblándose pal añu de 1970 cuando s'algamar la cifra de 1 193 845 moradores y pal 2010 volvió doblase'l númberu de residentes a 2 665 018 persones.[177]

Gráfica d'evolución de Estáu d'Hidalgo ente 1869 y 2015
EasyTimeline 1.90


Timeline generation failed: 1 error found
Line 17: text:1869

- BarData attribute missing. Specify either 'bar' of 'barset'.

 



Fonte: INEGI

Localidaes más poblaes[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Localidaes del estáu d'Hidalgo

El términu localidá nel ámbitu xeográficu de Méxicu, fai referencia al menor de los trés niveles de división subnacional reconocíes pola entidá gubernamental encargada pola llei de la definición del marcu geoestadístico nacional, el Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía (INEGI). La localidá, d'alcuerdu a'l costume o a les lleis de cada estáu, puede tener títulos como ciudá, villa, pueblu, ranchería, congregación o inclusive ejido; la so población y condiciones polítiques o económiques pueden ser descomanadamente variables, ya inclusive puede atopase dafechu despoblada.

D'alcuerdu a la Llei orgánica municipal del estáu d'Hidalgo considérase ciudá, más de 25 000 habitantes; pueblu, más de 10 000 habitantes; villa, les que tengan más de 5000 habitantes; comunidá o congregación, más de 500 habitantes y ranchería, les que tengan menos de 500 habitantes.[178] Al añu 2015 l'estáu d'Hidalgo cunta con 5361 localidaes urbanes y rurales.[110]

Localidaes más poblaos del estáu d'Hidalgo.

RelojPachucaAtardecer.jpg
Pachuca
Tulancingo3.jpg
Tulancingo
Tizayuca (6).jpg
Tizayuca

N.º Localidá Conceyu Habitantes[nota 11] Porcentaxe respecto al total municipal

Catedralr Huejutla.jpg
Huejutla
ZocaloIxmiq.jpg
Ixmiquilpan
Tepeji del Río, Hidalgo (México). 01.jpg
Tepeji

1 Pachuca Pachuca de Sotu 256 584 95.8 %
2 Tulancingo Tulancingo de Bravo 102 406 67.6 %
3 Tizayuca Tizayuca 43 250 44.4 %
4 Huejutla Huejutla de Reyes 40 015 32.6 %
5 Ixmiquilpan Ixmiquilpan 34 814 40.3 %
6 Tepeji Tepeji del Ríu de Ocampo 34 151 42.4 %
7 Actopan Actopan 29 223 53.8 %
8 Tula Tula de Allende 28 577 27.5 %
9 Ciudá Sahagún Tepeapulco 28 556 55.3 %
10 Apan Apan 26 642 62.6 %
Fonte: INEGI (2010)

Conceyos más poblaos[editar | editar la fonte]

El conceyu más pobláu ye'l conceyu de Pachuca de Sotu con 277 375 habitantes lo que representa'l 9.70 % de la población estatal, ente que el conceyu de Eloxochitlán ye'l menos pobláu con 2667 habitantes el 0.09 % de la población estatal.[174]

Conceyos más poblaos del estáu d'Hidalgo.

Pachuca, Hgo., Mexico - panoramio (2).jpg
Pachuca de Sotu
ValleTulancingo01.jpg
Tulancingo de Bravo
Pachuquilla-1.jpg
Mineral de la Reforma

N.º Conceyu Habitantes N.º Conceyu Habitantes

Huejutla de Reyes, Hidalgo 1.jpg
Huejutla de Reyes
Tizayuca (29).jpg
Tizayuca
TulaTown.JPG
Tula de Allende

1 Pachuca de Sotu 277 375 11 Tepeapulco 54 373
2 Tulancingo de Bravo 161 069 12 Tezontepec de Aldama 53 009
3 Mineral de la Reforma 150 176 13 Mixquiahuala de Juárez 46 224
4 Huejutla de Reyes 129 919 14 Huichapan 45 959
5 Tizayuca 119 442 15 Zempoala 45 382
6 Tula de Allende 109 093 16 Apan 44 576
7 Ixmiquilpan 93 502 17 Acaxochitlán 43 774
8 Tepeji del Ríu de Ocampo 87 442 18 Zimapán 40 201
9 Cuautepec de Hinojosa 58 301 19 Tlanchinol 39 772
10 Actopan 56 429 20 San Felipe Orizatlán 38 952
Fonte: INEGI (2015)

Zones metropolitanes[editar | editar la fonte]

Los trés zones metropolitas d'Hidalgo formen parte de la Corona rexonal del centru de Méxicu.[179]

Pal estáu d'Hidalgo concéntrense trés zones metropolitanes, con base nos criterios establecíos pol Grupu Técnicu pa delimitar les zones metropolitanes del país, siendo la ZM de Pachuca, ZM Tulancingo y la ZM de Tula. El conceyu de Tizayuca considérase dientro de los conceyos metropolitanos de la Zona Metropolitana del Valle de Méxicu.[180]

La zona metropolitana de Pachuca ta integrada polos conceyos de Pachuca de Sotu, Mineral del Monte, Mineral de la Reforma, San Agustín Tlaxiaca, Epazoyucan, Zapotlán de Juárez y Zempoala. Siendo Pachuca de Sotu y Mineral de la Reforma los conceyos centrales.[180]

La zona metropolitana de Tulancingo ta integrada polos conceyos de Tulancingo de Bravo, Cuautepec de Hinojosa y Santiago Tulantepec de Llugo Guerrero, siendo estos trés conceyos centrales.[180] La zona metropolitana de Tula ta integrada polos conceyos de Tula de Allende, Atitalaquia, Atotonilco de Tula, Tlahuelilpan y Tlaxcoapan, siendo Tula de Allende el conceyu central.[180]

Etnicidad[editar | editar la fonte]

Comunidá nahua en Huejutla de Reyes.

Nel estáu d'Hidalgo esiste una población que se considera indíxena de 1 035 059 persones; de les cualos 497 884 son homes y 537 175 muyeres.[. 60] Nel estáu d'Hidalgo de cada 100 habitantes, 36 considérense indíxenes.[. 61] Los grupos más significativos son el pueblu nahua y el otomí; tamién s'atopen en menor midida'l grupu tepehua.[181]

La población indíxena alcontrar en tres región bien definíes: la del Valle del Mezquital, habitada polos otomíes;[. 62] la segunda ye la Huasteca habitada principalmente polos nahuas;[. 62] y la tercer rexón ye l'asitiada na franxa oriental que colinda con Puebla y Veracruz, que se conoz como otomí-tepehua o Sierra de Tenango, la población ye mayoritariamente otomí y una minoría tepehua.[. 62]

Los conceyos onde más del 90 % de la población se autoadscribe indíxena son: Jaltocán, Xochiatipan, Yahualica, Cardonal, Huazalingo, Nicolás Flores y Huautla.[. 61] En contraste los conceyos onde menos del 10 % de la población se autoadscribe indíxena son: Tlanalapa, Almoloya, Cuautepec de Hinojosa, Pisaflores y Singuilucan.[. 61]

Nel estáu d'Hidalgo 2067 persones considérase afromexicano, alredor del 0.07 % de la población total del estáu d'Hidalgo.[182] De lo cualos 1020 son homes y 1047 son muyeres.[182] El conceyu con más población afromexicana ye Chilcuautla onde la población algama'l 0.30 % del total municipal.[183] Sígen-y los conceyos de Tizayuca col 0.28 % de la población; Santiago Tulantepec de Llugo Guerrero, Atotonilco de Tula y Atitalaquia los trés conceyos col 0.19 % de la población total municipal; siguíu de Zacualtipán d'Ánxeles col 0.18 % de la población total municipal.[183]

Llingües indíxenes[editar | editar la fonte]

Anunciu en Ixmiquilpan, con una lleenda en idioma otomí que diz Hogä ehe Nts'<o>o</o>tk'ani ("Bienveníos a Ixmiquilpan").
Llingües indíxenes nel estáu d'Hidalgo.
Nome Porcentaxe [nota 12]
Náhuatl 66.2
Otomí 31.5
Tepehua 0.4
Totonaco 0.2
Zapoteco 0.2
Mixteco 0.1
Maya 0.1
Huasteco 0.1
Mazahua 0.1
Otres llingües 1.1
Fonte: INEGI (2015).[. 63]

Nel estáu d'Hidalgo 378 029 persones falen una llingua indíxena,[nota 13][. 64] nel estáu d'Hidalgo falar hasta 48 llingües indíxenes.[184][185] Na so mayoría náhuatl, otomí y tepehua.[5][186] Les proporciones más altes de falantes de llingua indíxena correspuenden a los conceyos de Xochiatipan, Jaltocán, Yahualica y Atlapexco, onde práuticamente tola so población fala llingua indíxena.[. 65]

Los falantes del idioma náhuatl concéntrense principalmente en dierais conceyos d'estos, catorce formen un conglomeráu al nororiente del estáu nes rexones Huasteca y na Sierra Alta.[. 66] Los conceyos de Huejutla de Reyes y San Felipe Orizatlán, que destaquen pol so númberu de falantes.[. 66]

El idioma otomí tien mayor diversidá y puede arrexuntase nes subregiones de les sierres Alto y Gordo y nel Valle del Mezquital, onde se forma un bloque de doce municipio, anque tamién s'atopa na Sierra de Tenango (zona otomí-tepehua).[. 66] Siendo Ixmiquilpan ye'l conceyu cola mayor cantidá de falantes d'esta llingua.[. 66] Los hidalguenses que falen el idioma tepehua concéntrense principalmente nel conceyu de Huehuetla, que s'alcuentra na zona otomí-tepehua, nel estremu oriente d'Hidalgo.[. 66]

Los idiomes que siguen con una presencia menor, la concentración de población que les fala ye de dellos cientos, mixteco, zapoteco, totonaco, mazahua, maya, huasteco, chinanteco, tlapaneco, tseltal, y purépecha.[184][185][187] Nuna guarden enforma menor, con concentración de población que les fala menor a 100 persones en dellos casos inclusive menor a 10 persones son el ch'ol, tsotsil, popoloca, amuzgo, triqui, mam, cuicateco, zoque, huave, huichol, tarahumara, cora, mayu, yaqui, matlatzinca, tojolabal, chontal de Oaxaca, chontal de Tabasco, chochu, chatino y tlahuica.[187] Munches d'estes presuponse que se trata de poblaciones inmigrantes nel estáu d'Hidalgo.[188]

Vivienda[editar | editar la fonte]

Les resultaos de la Encuesta Intercensal INEGI 2015 dexen envalorar en 757 300 viviendes particulares habitaes de la entidá.[. 67] N'Hidalgo, el númberu d'ocupantes per cada vivienda particular habitada ye de 3.8 en promediu.[. 67] Los conceyos col mayor númberu de viviendes particulares habitaes son: Pachuca de Sotu (78 571), Mineral de la Reforma (43 539), Tulancingo de Bravo (41 997) y Tizayuca (32 358), que concentren 196 465, que representen 25.9 % del total de les viviendes de la entidá.[. 68]

N'Hidalgo 66.9 % de les viviendes tien pisu de cementu o firme y 29.5 % pisu de madera, mosaicu o otru recubrimientu; lo qu'en xunto representa 96.4 puntos porcentuales.[. 69] La disponibilidad del serviciu de enerxía eléctrica nes viviendes particulares habitaes ye de 98.5 %.[. 70] N'Hidalgo 95.3 % de les viviendes particulares habitaes disponen de agua entubada[. 71] y 90.9 % de les viviendes particulares habitaes disponen de drenaxe.[. 72]

En 91 de cada 100 viviendes d'Hidalgo cuntar con televisión; en 77.3 % tienen refrixerador, en 73.9 % teléfonu celular, en 72.2 % la radio y en 53.3 % llavadora.[. 73] En solu 40 de cada 100 tiense automóvil y en 23.7 % llinia telefónica fixa.[. 73] En 40.1 % disponer de serviciu de televisión de paga y en 31.4 % de fornu de microondes.[. 73] A lo último, los porcentaxes de viviendes con computadora, televisión de pantalla plana y internet son 22.9 %, 40.2 % y 19.2 %, respectivamente.[. 73]

Probeza y marxinación social[editar | editar la fonte]

Huehuetla unu de los conceyos con mayor marxinación social.

Acordies con el Conseyu Nacional d'Evaluación de la Política de Desenvolvimientu Social en 2014, el 54.3 % del total de la población atopar en probeza, de los cualos el 42.0 % presentaben probeza moderada y el 12.3 % taben en probeza estrema.[189] Acordies con les midíes en 2008 el 55.0 % de la población atopar en probeza pa 2010 menguo a 54.8 %, pa 2012 menguo a 52.8 % y pa 2014 el porcentaxe volvió aumentar a 54.3 %.[189][190]

Los conceyos con mayor porcentaxe de población en probeza estrema fueron: Xochiatipan, Yahualica, Huehuetla, Tepehuacán de Guerrero y San Felipe Orizatlán.[190] Los conceyos que menor porcentaxe de la so población en probeza estrema fueron: Mineral de la Reforma, Pachuca de Sotu, Tizayuca, Atotonilco de Tula y Tepeapulco.[190]

El 19.1 % de la población atopar n'arrezago educativu; el 17.3 % ye carente d'accesu al servicios de salú; 68.9 % fálta-y accesu a la seguridá social;[191] 9.2 % tien falta d'accesu a la vivienda; el 27.0 % escarez de servicios básicos na so vivienda y el 31.7 % presenta falta per accesu a l'alimentación.[191]

Los cinco conceyos con mayor un grau de marxinación alto nel estáu son: Huehuetla, Yahualica y Xochiatipan.[192] Los cinco conceyos con menor un grau de marxinación nel estáu son: Pachuca de Sotu, Mineral de la Reforma, Tepeapulco, Tizayuca y Atitalaquia.[192]

Relixón[editar | editar la fonte]

La principal relixón ye la Ilesia católica col 87 % de la población;[nota 14][5] y nel restu tenemos Evanxélicos, Testigos de Jehová, Protestantismu, Pentecostales, La Lluz del mundu, Mormonos, la Ilesia de Dios Israelita, Ilesia adventista del séptimu día, y Xudíos. Tamién hai grupos de persones que se declaren ateos y agnósticos.[5]

La Ilesia católica, ye la más practicada, el trabayu de evanxelización nel estáu d'Hidalgo empezó cuando los franciscanos llegaron a la rexón de Tepeapulco en 1528 y dempués a Tula en 1930.[13] Los agustinos asitiáronse pela so parte en Atotonilco el Grande y Metztitlán en 1536.[13] Los sacerdotes seculares llaboriaron nuna angosta faxa de territoriu que va dende Tizayuca, Tetepango, Pachuca, Mineral del Monte, Mineral del Mozu y Yahualica.[13] Los dominicos nun s'establecieron nel estáu d'Hidalgo mientres el SIEGLU|XVI||s|1}}.[13] En 1743 ordenóse que los conventos relixosos pasaren al Cleru Secular, a partir d'esi añu, adulces fueron pasando les parroquies a l'alministración del Cleru Secular.[194] El 22 de mayu de 1864, alzóse la Diócesis de Tulancingo y pal 25 de payares de 2006 créase la Arquidiócesis de Tulancingo.[194] Esta arquidiócesis tien como diócesis sufragáneas a Tula y Huejutla.[194][195]

El xudaísmu llegó a Pachuca nel SIEGLU|XVI||s|1}}, por aciu los criptojudíos, Manuel de Lucena y Beatriz Enríquez, d'orixe portugués; quien fundan una vienta o mesón pela rodiada de la ciudá.[196] D'alcuerdu al Museum of The Jewish People Online sitiu de Beit Hatfutsot, ente los años 1920 créase la primer congregación xudía de la ciudá.[197] El 14 de xunu de 2011 diose rexistru de l'agrupación relixosa denominada Comunidá Israelita Mexicana El Neguev, pa constituyise n'asociación relixosa.[198]

A partir de la segunda década del SIEGLU|XIX||s|1}}, pola presencia de numberosos directivos y técnicos mineros d'orixe córnicu ya inglés, llegaron a Pachuca diverses cañes del Protestantismu, ente elles el Luteranismu, Calvinismu, Anglicanismu y Metodista.[199] En 1840 establecieron la primer congregación protestante de fala inglesa,[200][201] y en 1850 llegó a Pachuca el primer pastor protestante, el reverendu Henry Davis, quien ofició los cultos n'inglés na Finca San Llunes.[202]

La Ilesia de Xesucristo de los Santos de los Últimos Díes llega al estáu d'Hidalgo cuando en 1880, en Nopala de Villagrán, Desideria Quintanar de Yáñez, convertir en personar númberu 22 (primer muyer) en convertise al mormonismu, foi bautizada col so fíu José María y la so fía Carmen, asina mesmu, la esposa de José María.[203][204] El 5 de xunetu de 1881 na localidá de San Marcos nel conceyu de Tula de Allende foi bautizáu Jesús Sánchez con otres persones.[205] Jesús Sánchez introdució a la familia Monroy al mormonismu, esta familia crearía una caña d'esta relixón nesta localidá alredor de 1913.[205] Mientres la Revolución mexicana el 17 de xunetu de 1915, Rafael Monroy presidente de la pequena caña de San Marcos, y Vicente Morales el so primer conseyeru, fueron prindaos por un grupu de revolucionavos y executaos.[206]

Los mestróns y xamanes inda predominen dientro de la concepción de los habitantes, sobremanera, nes comunidaes más alloñaes, enclavaes metanes la sierra. Les creencies populares refieren a que curen agüeyamientos, del aire, tosferina, rabia, dolores causaos pol trabayu, del espantu, infecciones cutanees, etc.[138] La Santa Muerte venerar nel estáu d'Hidalgo dende 1965,[207] nel estáu esti cultu desenvuélvese principalmente nes localidaes de Pachuca y Tepatepec.[208]

Nel estáu xeneráronse nos casos más estremos, conflictos ente relixones.[209] Los problemes inclúin: la imposición de multes y castigos, la negación o suspensión de servicios públicos (agua potable, drenaxe, educación, programes de gobiernu), la confiscación de bienes y l'amenaza d'espulsión de la comunidá; toes elles como sanciones por negase a cumplir colos usos y costumes comuñales venceyaos a aspeutos relixosos.[210] Los principales conceyos onde se da esti tipu d'aspeutos son: Huejutla, Huazalingo, San Felipe Orizatlán, Huautla, Tlanchinol y Ixmiquilpan.[209][210]

Cultura[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Cultura del estáu d'Hidalgo

Arquiteutura[editar | editar la fonte]

Arquiteutura relixosa[editar | editar la fonte]

Los edificios conventuales y les pequeñes capiyas d'enllaz llevantaes por dambes ordes relixoses, alcontrar nuna amplia porción del territoriu hidalguense, yá sía la Sierra Alta, el Valle del Mezquital, la Huasteca y los llanos de Apan.[211] Esisten notables diferencies ente los llevantaos por agustinos y franciscanos.[211] Los primeres son más ricos y ellaboraos, tantu nos sos programes arquitectónicos como nos complexos conxuntos de pintura mural, los establecimientos franciscanos, pela so parte, son más modestos.[211]

Los franciscanos llegaron a la rexón y construyeron los conventos de Tepeapulco en 1528 y dempués Tulancingo y dos años dempués en Tula (1530).[. 74] Les fundaciones franciscanes incluyeron Zempoala (1940); Tepeji del Ríu (1558); Apan (1559); Alfajayucan (1559); Atotonilco de Tula (1560); Tlahuelilpan (1560); Tepetitlán (1561); Huichapan (1577); Tecozautla (1587) y en Tlanalapa.[. 74]

Los agustinos asitiáronse pela so parte en Atotonilco el Grande y Metztitlán en 1536.[. 74] D'ende estendiéronse y llegaron a Xochicoatlán (1538); Epazoyucan (1540); Singuilucan (1540); Mixquiahuala (1539); Huejutla (1545); Molango (1546); Actopan (1550); Ixmiquilpan (1550); Villa de Tezontepec (1554); Acatlán (1557); Tutotepec (1560); Chapulhuacán (1560); Ajacuba (1569); Tlanchinol (1569); Zacualtipán (1572); y la Lolotla (1563).[. 74]

Mientres los sieglos xvii y xviii tamién se desenvolvieron interesantes amueses del barrocu, onde abarganen el Santuariu del Señor de Mapethé na localidá de Mapethé nel conceyu de Cardonal y el Templu y exconvento de San Francisco en Pachuca de Sotu. Pa finales del SIEGLU|XVIII||s|1}} empezar a utilizar la arquiteutura neoclásica; dellos templos reconstruyéronse dellos templos modificando la so estructura orixinal como la Catedral de Tulancingo.[212]

Arquiteutura civil[editar | editar la fonte]

1}} en cantera. Cuenta con un llargor de 155 metros y 14 arquerías que lleguen a midir hasta altor de 44 metros d'altor.[213]
Artículu principal: Monumentos del estáu d'Hidalgo

Mientres el Virreinatu de Nueva España, Hernán Cortés construyó una casa en Tepeapulco; la Casa de Hernán Cortés, cuntaba con un torrexón, un fortín, almenes pa pertrecharse y otros luxos d'esi tipu; ocupaba toa una corte, anguaño ta estremada ente cinco families.[214] Tamién mientres esti periodu constrúi la Tercena de Metztitlan, unu de los pocos edificios civiles del SIEGLU|XVI||s|1}} p'axuntar un cabildru que queda de pies en Méxicu; componer de dos habitaciones allegantes abovedes, abiertes escontra l'esterior por aciu arquerías de mediu puntu.[215]

Na construcción de aguaduchus, destaca l'aguaduchu y la caxa d'agua de Tepeapulco; los aguaduchos de Actopan y Epazoyucan, que dieron serviciu a los conventos agustinos de tales localidaes;[216] tamién destaquen les pontes que salven ríos y regueros como'l llamáu La Otra Banda, na entrada al barriu del Progresu, en Ixmiquilpan.[216]

Les faciendas edificar mientres los sieglos xvi y xx; dalgunes fueron cintruidas pa beneficiar los metales que s'estrayíen de les mines, y otres pa la producción ganadera y del pulque. Munches d'elles pertenecieron a families aristocrátiques de la sociedá virreinal o porfiriana.[211] Esisten venticinco faciendas ente los conceyos de Apan y Almoloya estes son: Chimalpa, Alcantarielles, Acopinalco, Fornu, Meruxa, la presa Tetlapayac, Tezoyo, Espejel, Ocotepec, Zotoluca, Aviles, Bona Vista, Cocinillas, La vente, San Isidro, Huehuechocan, Coatlaco, Ánimes, Santa Bárbara, Ixtilmaco, El Rincón, Tepepatlaxco.[217]

Ente les faciendes de beneficiu más conocíes son les construyíes por Pedro Romero de Terreros nel conceyu de Huasca de Ocampo:Santa María Regla, San Miguel Regla, y San Antonio Regla.[218] En 1915 San Antonio Regla anúbrese dafechu pola presa del mesmu nome y solo reparar parte del la chimenea y una pequena torre sobresaliendo de l'agua.[219]

Pal SIEGLU|XIX||s|1}}, la fuerte influencia francesa qu'acompañó al periodu porfiriano dexóse sentir na entidá y amuesa d'ello son los variaos palacios municipales que fueron construyíos en estilu neoclásicu principalmente.[211] Los reloj monumentales construyíos mientres esti periodu son los de Tecozautla (1905) y Huejutla (1908).[70] La principal edificación d'esti tipu ye'l Reló Monumental de Pachuca foi inauguráu'l 15 de setiembre de 1910, metanes una gran fiesta popular; construyíu pa conmemorar el Centenariu de la Independencia de Méxicu.[220]

El Art déco foi un movimientu de diseñu popular a partir de 1920 hasta 1939, de l'arquiteutura art déco nel estáu atopa'l Palaciu municipal de Mixquiahuala.[216] Mientres el periodu contemporaneu constrúyense distintos reloj monumentales como los de Pachuquilla, Acaxochitlán, Santiago Tulantepec, Cuautepec y el de Jacala. Tamién sobresal el centru históricu de Pachuca de Sotu cuenta con una superficie averada de 12 km2.[221] Tien cais inclinaes y estrechos callejones; ye nesta zona onde s'atopen los antiguos edificius mineros, de los cualos cerca de 500 tán valoraos nel catálogu históricu de la ciudá, pa la so restauración y preservación.[222]

Escultura[editar | editar la fonte]

Del periodu prehispánicu sobresal les distintes representaciones ellaboraes de los dioses, según la cerámica d'esti periodu. En Yahualica foi atopáu'l "Falu de Yahualica" una escultura que ye acomuñada col cultu del Phallus, mide 156 centímetros d'altu por 30 centímetros d'anchu.[223][224]

Tamién s'atopen los Atlantes de Tula, estremaes en cuatro segmento, les escultures miden en promediu 4.60 m d'altor.[225] Créese que son representaciones de guerreros Tolteques, afatiaos con un tocáu de plumes, un pectoral de camparina (o “átlatl”, d'ende que se-yos nome “atlantes”), dardos, un cuchiellu de pedernal y una arma curva.[225] El Chac Mool ye otra escultura tolteca de gran importancia.[226]

Mientres la Nueva España sobresalen los altos y baxorrelieve utilizaos nos conventos, sobresalen los de Metztitlán, Epazoyucan, Ixmiquilpan, Atotonilco el Grande y Actopan. El retablu ye la estructura arquitectónica, pictórica y escultórica que s'asitia detrás del altar nes ilesies católicas de ritu llatinu. N'Hidalgo producióse retablos interesantes, como: Apan, Mapethé, Huichapan y l'Ilesia del Carmen en Ixmiquilpan.[227]

La Fonte de la Diana cazadora en Ixmiquilpan foi donada a la localidá en 1970 por Alfonso Corona de la Rosal;[228] cuando se construyó un retruque de la fonte de la Diana cazadora asitiando'l retruque na Ciudá de Méxicu y l'orixinal en Ixmiquilpan.[228] La escultura foi realizada por Juan Fernando Olaguíbel y tien 22 m d'altor d'estilu Art Decó.[229]

En Pachuca de Sotu nel camellón del Bulevar Felipe Ánxeles, atópase'l denomináu Monumentos de Pachuca de Sotu Corredor Mineru; el cual ye una serie de monumentos, escultures, y antiguu equipu mineru, asitiáu pa resaltar el pasáu mineru de la rexón.[230] En 2014 instalar en Pachuca cinco escultures monumentales que fueron edificaes por Enrique Carbajal que tienen como tema'l "aire".[231][232] Tamién en Pachuca de Sotu destaquen el Cristu Rei escultura de 33 m d'altor;[233] y el Monumentu la Victoria del Vientu de 19 m d'altor.[234]

Ente los artistes plásticos orixinarios del estáu atópense: Byron Gálvez, Enrique Garnica, Martha Verónica José Hernández Delgadillo, José Armando Flora Evaristo, Ana Luisa Domini, Héctor Vázquez, José Antonio Cano Hernández, Ana Teresa Fierro, José Luis Vera, Carmen Parra Velasco, Mario Patiño y Benjamín Llión Estrada.[235]

Pintura[editar | editar la fonte]

Nel estáu d'Hidalgo cuntar con cincuenta y ocho sitio con pintures rupestres, distribuyíos en más de treinta municipio.[236] Los principales son Huichapan, Tecozautla, Alfajayucan, Metztitlán, Tepeapulco, Ajacuba, Actopan, Agua Blanco de Iturbide, L'Arenal, Atotonilco de Tula, Cardonal, Cuautepec de Hinojosa, Chapantongo, Epazoyucan, Huasca de Ocampo, Juárez Hidalgo, Metepec, San Agustín Metzquititlán, Progresu de Obregón, San Salvador, Santiago de Anaya, Ixmiquilpan, Tepeji del Ríu de Ocampo, Tepetitlán, Tezontepec de Aldama, Tlahuiltepa, Tulancingo de Bravo, Zacualtipán d'Ánxeles y Zimapán.[236] Los petroglifus alcontrar nos conceyos de Acatlán, Huazalingo, Metztitlán, Mixquiahuala, Tepeapulco, Tepeji del Ríu de Ocampo, Tula de Allende y Tulancingo de Bravo.[237]

Na Nueva España, sobresal la pintura mural que puede atopase en dellos de los recintos conventuales, nes capiyes abiertes, na nave, nel claustru, na sacristía, y nel refectorio.[238] El llabor d'evanxelización nun dexó la filtración de numberosos motivos indíxenes, anque delles reminiscencies son visibles nel amiestu de la decoración europea y les temes cristianes.[238] Sobresalen los conventos de Actopan, Ixmiquilpan, Atotonilco el Grande, Epazoyucan y Metztitlán; según la Ilesia de la Purísima Concepción en Santo María Xoxoteco.[239][240][241]

En 1803 mientres el so viaxe'l so pasu pol estáu de fidalgu Alexander von Humboldt, dibuxaría y estudiaría los Prismes basálticos de Santa María Regla y los Órganos de Actopan conocíos como los Los Flaires.[50][242][243] Mientres el SIEGLU|XIX||s|1}}, distintos llugares d'Hidalgo seríen visitaos y dibuxaos por distintos pintores y academios como Johann Moritz Rugendas, François Mathurin Adalbert y Eugenio Landesio.[244][245][246]

Mientres el SIEGLU|XX||s|1}} destaquen los trés obres realizaes por Roberto Cueva del Ríu. El primeru atopar en Ixmiquilpan, realizáu nel edificiu del Patrimoniu Indíxena del Valle del Mezquital en 1955.[247] El segundu atopar en Pachuca de Sotu allugada nel Centru de les Artes d'Hidalgo realizada en 1957.[248] El terceru atopar en Ciudá Sahagún allugáu na escuela primaria Frai Bernardino de Sahagún, realizáu en 1958.[249] En Pachuca de Sotu atópense los murales realizaos por José Hernández Delgadillo nos años 1980, denominaos "Contradicciones y llucha n'Hidalgo" y "Pola democracia, el trabayu y la soberanía nacional".[250][251][252] En Tula de Allende atópase'l mural "Tula Eterna" allugáu n'en el céntricu teatru al campu, realizáu por Juan Pablo Patiño Escuernacabres realizáu ente 1994 y 1997.[253]

Nel SIEGLU|XXI||s|1}} el 13 de marzu de 2005 inaugurar na plaza central del Parque David Ben Gurión, una llosa pictórica diseñada por Byron Gálvez titulada "Homenaxe a la Muyer del Mundu".[254] Que les sos dimensiones son de 80 m d'anchu por 400 m de llargu, ta estremáu en dieciséis módulos que contienen dos mil ochenta figures ellaboraes con aprosimao siete millones de mosaicos de dolce distintos tamaños y cuarenta y cinco distintos toos de color.[255] El 31 d'agostu de 2015 foi inauguráu na Colonia Palmitas, el Macromural de Pachuca.[256] Una de les idees yera afigurar el nomatu de Pachuca "La Bella Airosa", y sí, de llueñe el colores vense como foles d'aire.[257]

Ente los artistes visuales orixinarios del estáu atópense: José Hernández Delgadillo, José Emmanuel Garcá Sánchez, Yessica Adriana Ruiz Morales, José Emilio Pacheco Vega, Celia Guadalupe Resgáu Marroquín y Liliana Herrera Hernández, Bernardo Santiago Ánxeles.[235]

Lliteratura[editar | editar la fonte]

Ente la lliteratura destaquen los códices realizaos nel Méxicu prehispánicu y mientres la Nueva España. Na primer sección del Códice de Huichapan, ye un manuscritu históricu qu'emplega'l sistema de escritura pictórica, xuntu con testos alfabéticos en otomí, según delles gloses aisllaes en náhuatl.[258] Foi ellaboráu escontra 1632, la parte alfabética, foi escrita por Juan de San Francisco, otomí noble del pueblu de Huichapan, y fala de la hestoria d'esti pueblu otomí dende 1539 hasta 1632; la parte pictórica d'esti documentu, narra la hestoria d'esti señoríu dende l'añu 1403 hasta 1528.[258]

El Llenzu “A” o mapa del “Fundo del pueblu de Acaxochitlán”, ye una especie de croquis catastral, copia d'un planu de 1639 fecha sobre tela industrial d'algodón probablemente nel primer cuartu del SIEGLU|XIX||s|1}}.[259] El Llenzu “B” de Acaxochitlán, agora perdíu tenía como soporte una tela d'algodón, de 1.57 m d'anchu y 1.90 m d'altu, formada por dos llenzos cosíos unu enriba del otru.[259]

El Códice de tributos de Mizquiahuala data de 1570 ellaboráu en tira sobre papel amate.[260] Los Añales de Tula daten del SIEGLU|XVI||s|1}} ellaboráu en tira sobre papel amate, conseña la hestoria de Tollan-Xicocotitlan.[261] Tamién ye conocíu como Añales de Tezontepec o Añales Azteques.[261] El Códice Nicolás Flores ye una tira de tela que tien de midir non menos de 60 cm d'anchu, la so ellaboración emplegóse ixtle de lechuguilla, formando a lo menos dos tramos xuníos.[262]

Ente los principales escritores atópense: Efrén Rebolledo, Ricardo Garibay, Gabriel Vargas, Jesús Becerril Martínez, Enrique Llameres de Ita, Fernando Rivera Flores, Rafael Tiburcio García, Jair Cortés, Rogelio Perusquía, Julio Romanu Obregón, Alfonso Valencia, Javier Said Estrella García, Ignacio Rodríguez Galván, Daniel Olivares Viniegra, Ignacio Trejo Fuentes, Daniel Fragosu Torres, Raúl Macin Andrade, Nancy Ávila Márquez, Agustín Cadena, Diego Castillo Quinteru, Adela Calva Reyes, José Lorenzo Cossío, José Luis Herrera Arciniega, Gonzalo Martré, Luis Ponce, Elisa Vargaslugo Rangel y Yuri Herrera.[263]

Música[editar | editar la fonte]

Tríu huasteco.
Banda otomí en L'Arenal.

La Banda Sinfónica del Estáu d'Hidalgo creada en 1901,[264][265] y el so primer direutor foi Candelario Rivas.[. 75] La banda sinfónica afixo la música popular con distintes aguaes: jazz, tangu, folclore nacional y estranxeru.[266] Añalmente realízase una temporada de conciertos per parte de la orquesta sinfónica de la UAEH, creada en 1997; que toca na Aula Magna Alfonso Cravioto con un aforu pa 740 persones.[267] El 16 de xineru de 2014 empecipien les actividaes de la Orquesta Sinfónica Infantil y Xuvenil de Tlaxcoapan, dichu proyeutu beneficiu a neños y neñes de la rexón sur-poniente del Valle del Mezquital.[268]

La música rexonal ta representada pol llamáu huapango, xéneru musical conocíu tamién como "Son Huasteco" de la Rexón Huasteca.[269] Esisten dos tipos de huapango: el tradicional y el modernu.[270] El huapango tradicional interprétase utilizando tres instrumento: jarana, violín, quinta huapanguera o guitarra. El Hupango modernu o Huapango lentu, ye la resultancia ente'l son huasteco, y el cantar rancheru comercial.[270] Son orixinarios de Fidalgu dos de los principales compositores de huapango, Nicandro Castillo y Valeriano Trejo.[271][. 76]

Dientro de la música otomí al traviés de la música manifiesta elementos culturales qu'unvien a les tradiciones y gustos del pueblu otomí.[. 77] Estos elementos fueron retomaos, o bien se crearon a partir de moliciones colectives.[. 77] Nel Valle del Mezquitall'altu númberu de migrantes, la música “grupera” favoreció que nes fiesta marxinen la danza y la música tradicionales, esisten inclusive agrupaciones de “cumbia hñahñu”.[. 77] La música del pueblu hñähñu, usar p'acompañar el ritual de cantares y dances, tamién tien la función d'esparcimientu, pueden escuchase versiones pícares, amoroses, pastoriles, d'animales y arrullos.[272]

Ente los músicos orixinarios del estáu de fidalgu atópense: Consuelo Gándara Romero (Sopranu); Josefina Estefanía Blanques García (Pianista); Leonardo Bejarano (Flauteru); Clara Lozano García (Pianista); Gladys Habib Nicolás (Sopranu); David Peña Cruz (Percusionista); Carlos Galván (Tenor); Jesús Yusuf Isa Cueves (Músicu); Nimbe Salgado (Sopranu); María Teresa Rodríguez (Pianista); Abundio Martínez (Compositor); Miguel Ángel Asiain Díaz (Guitarrista); Martha Zeller (Cantante); Demetrio Vite (Compositor); Alejandro Chehín (Pianista); Maximino Calva Pérez (Músicu); Mauricio Hernández Monterrubio (Músicu); Paula Hernández del Castillo (Concertista); Alejandro Moreno Ramos (Concertista); Alberto González García (Músicu) y Leonardo Martín Candelaria González (Músicu) Jose Luis ortega capo (compositor y cantante) Raul ortega castru (compositor y cantante) .[273]

Dancia[editar | editar la fonte]

El Ballet Folclóricu del Estáu d'Hidalgo, foi fundáu en 1976.[274][275] Ente les dances tradicionales del estáu d'Hidalgo, hai munches nes que los danzantes van amarutaos o mazcaraos con distintos elementos.[276] Los grupos de danzantes son acompañaos por un grupu de música, los preseos varien d'alcuerdu a la zona: na Huasteca y la Sierra utilícense jarana, violín y guitarrón nel Valle una guitarra pequena asemeyada a la mandolina.[276]

Na rexón Huasteca realízase la danza de les inditas, tamién llamada “Macehualichpocamihtotlan”; que se bailla'l día 12 d'avientu n'honor a la Virxe de Guadalupe; el grupu conformar solo muyeres.[277] La danza de los mecos, baillar mientres el antroxu, los danzantes pinten el cuerpu con tepetate, y utilicen un penachu y taparrabos.[277] La danza femenil indíxena Texoloc, baillar n'honor a la Virxe de la Concepción, en Texoloc, conceyu de Xochiatipan.[277] Tamién na Huasteca báillense la danza de los Matlachines, danza de los negrinos, danza de Montesón, la danza de Chicomexochitl, la danza de Xochitines y la dancia de los Huehuentines, según el baille del Huapango.[276][278]

Nel Xantolo realícense distintes dances, la mayoría solo realizaes solo por homes como: la danza de Cuanegros, los varones interpreten a les vieyes” y a los vieyos”;[277][279] la danza de los tecomates los seis danzantes visten camises y pantalón de cobertor blancu;[277] La danza de los coles, los amarutaos utilicen ropa bien vieyo y maltratada, cubren la so cara con una mázcara de trapu; executar siempres homes, dellos vistíos de muyer.[280]

L'estáu d'Hidalgo comparte tradiciones y costumes coles rexones vecines, ye común l'usu de delles tradiciones que de cutiu provienen de Veracruz, o de la Sierra Norte de Puebla, como la Danza de Quetzales, el Ritu de los voladores y la danza de los Acatlaxquis; estes principalmente na Sierra de Tenango.[281] La danza de los arcos, baillar na Sierra alto y Baxo Danza, principalmente en Metzquititlán y Los Reis, conceyu de Acaxochitlán.[282] Polos sos pasos, música y vestuariu, ye una mofla de los bailles españoles de la dómina de la colonia.[282] Tamién s'atopa la danza de la flor del conceyu de Tenango de Doria.[276]

Les dances nel Valle del Mezquital son de recién creación, nesta zona destaca la Danza del ixtle”, que describe'l filáu y texíu del ixtle.[. 78] La música componer de siete canto en idioma otomí, componer de catorce evoluciones y ocho paso, participen 12 muyeres y 12 homes.[283] La danza creyer en 1965, que'l so autor foi Pedro Pioquinto Secundino Miranda, orixinariu del conceyu de Ixmiquilpan.[283] Tamién del Valle del Mezquital atópase la danza d'el pastores, onde un grupu de neñes bailla n'honor a la virxe María; San Sebastián Mártir ye representáu por un mozu atáu a un maderu, los danzantes baillen alredor asemeyando llanza-y les sos fleches.[282]

Ente los Intérpretes de danza orixinarios del estáu de fidalgu atópense: Álvaro Serrano Gutiérrez (Coreógrafu); Renato Álvarez (Intérprete); Enrique Cruz del Castillo (Coreógrafu); Javier Santu (Intérprete) y Alejandra Castañeda (Intérprete).[284]

Fiestes[editar | editar la fonte]

Alfombra de aserrin realizada pa la Fiesta del Señor del Colateral, que realízase'l 11 de mayu de cada, añu en Acaxochitlán.[285][286]

El calendariu atópase llenu de festividaes, que son productu del heriedu del mestizaje indíxena y español.[287] Esti empezar cola celebración de la Candelaria; pasando polos antroxues pa darréu celebrar Selmana Santa, llegando al Día de Muertos.[287] A la fin del añu celebrar a la Virxe de Guadalupe, les Posaes y Navidá; colo que cierra'l ciclu de fiestes relixoses.[287]

Tol añu fáense fiestes rindiéndo-y cultu al santu patronu de cada localidá con oficio relixosos, xuegos mecánicos, y eventos deportivos y culturales. Nes celebraciones destaquen los fueos pirotécnicos, principalmente los Castiellos, y los Cohetones. Tamién nel estáu festexen toles conmemoraciones de Méxicu, como l'Aniversariu de la Independencia de Méxicu (15 y 16 de setiembre) y de la Revolución mexicana (20 de payares).

El día de la Candelaria realízase'l 2 de febreru. Una tradición en Méxicu ye vistir cada añu a les figures pa cada presentación que se realiza, y comer tamales esi día.[288][289] Por cuenta de l'aproximamientu de la Cuaresma, dellos conceyos celebren el antroxuy;[290] n'Hidalgo desenvolver en feches bien alloñaes a les eclesialmente fites, desenvuélvese dempués del miércoles de ceniza y antes de Selmana Santa.[290] Los conceyos que realicen antroxu son Acaxochitlán, Alfajayucan, Atotonilco el Grande, Atlapexco, Apan, Calnali, Chapulhuacan, Eloxochitlán, Huautla, Huehuetla, Huejutla de Reyes, Jacala de Ledezma, Jaltocán, Metepec, Metztitlán, Mixquiahuala de Juárez, Molango de Escamilla, San Agustín Metzquititlán, San Bartolo Tutotepec, San Felipe Orizatlán, Santiago de Anaya, Tecozautla, Tepeapulco, Tenango de Doria, Tulancingo de Bravo, Tlahuelilpan, y Zacualtipán d'Ánxeles.[291][292]

Mientres Selmana Santa destaquen les representaciones de Acatlán, Actopan, Apan, Atitalaquia, Huasca de Ocampo, Huichapan, Metztitlán, Metzquititlán, Mineral del Mozu, Omitlán Pacula, Pachuca, Pachuquilla, Progresu, Molango, Santiago Tulantepec, Tepeji del Ríu, Tianguistengo, Tolcayuca, Tulancingo, Tula y Zacualtipán.[293][294][295] La fiesta de la Cruz de Mayu, realizada'l 3 de mayu, esta fiesta dedicada al llevantamientu de la cruz realízase principalmente n'obres en construcción.

El Día de Muertos ta presente en delles rexones como'l Valle del Mezquital, Huasteca, Sierra Alta, Sierra de Tenango y Sierra Baxa.[296] Ente los otomíes del Valle del Mezquital la ufrienda, componer por un pisu de tierra, dos murios llaterales de carrizos y unu central compuestu por pencas de maguey.[296] El grupu tepehua, que comparte espaciu col grupu otomí na Sierra de Tenango, empiecen les sos celebraciones el 18 d'ochobre; nesti día, ufiértase comida a los finaos de manera violenta, pos resulten espíritos gustantes a causar enfermedaes.[296] La celebración tepehua conozse localmente como Santoro, una espresión llingüística empobinada a señalar sanctorum.[296] La fiesta de Xantolo que se lleva a cabu dientro de la rexón de la Huasteca.[297] El Xantolo (palabra introducida al náhuatl pola deformación de la frase llatina festiumominum sanctorum, que quier dicir fiesta de tolos santos),[298] Mientres estos díes, celébrase'l certame Señorita Cempasúchil, eventu tradicional qu'añu con añu enmarcar nos festexos del Xantolo.[299]

Mientres el mes d'avientu realicen les denominaes Fiestes Decembrines, nel desenvuélvense la celebración de les apaiciones de La nuesa Señora de Guadalupe (12 d'avientu), les Les Posaes Posaes (16 al 24 d'avientu), Nuechebona (24 d'avientu), Navidá (25 d'avientu), día de los Santos Inocentes (28 d'avientu), Nuechevieya (31 d'avientu), Añu Nuevu (1 de xineru) y día de los Reyes Magos cola partida de la rosca de Reyes (6 de xineru).[300] Estes tamién se conocen coloquial mente como Maratón Guadalupe Reyes.[300] Nel mes d'avientu llevar a cabu l'encendíu del árbol de Navidá en ciudaes como Pachuca de Sotu, Atotonilco el Grande, Tulancingo, Apan, Tizayuca, Jacala, Zimapán, Tula de Allende, Huichapan, Ixmiquilpan, Actopan, Zacualtipán y Huejutla de Reyes.[301][302] Nos primeros díes de xineru realiza la cabalgata de Reis Magos en ciudaes como Pachuca de Sotu, Tulancingo, Apan, Huejutla de Reyes, Actopan, Ixmiquilpan, Zimapán, Tula de Allende y Tizayuca.[303]

Expoferias[editar | editar la fonte]

Fiesta de les Espigues en Tlaxcoapan.

La Feria de la Fruta realizar en Tecozautla nel mes de xunetu sobresal la esposición de frutes rexonales y dellos productos derivaos del procesamientu de les frutes como conserves, vinus, mermelaes y sidra.[304] La Expo Acatlán desenvolver en Acatlan en septiembre, nel centru de la población con esposición y vienta de productos lácteos; paralelamente desenvuélvese la Festividá n'honor a San Miguel Arcánxel.[293] La llamada Feria del Maguey y la Cebada, realizar en Apan con amuesa d'artículos en fibra de maguey, expendios de pulque y dellos alimentos y bébores ellaboraes a base de cebada.[305] La Feria de Nuechebona en Huejutla de Reyes desenvolver ente avientu y xineru.[306]

En Omitlán de Juárez, realízase la Fiesta de la Mazana ente xunu y xunetu; hai una esposición de les meyores mazanes collechaes por llabradores de la rexón, y escuéyese la Reina de la Mazana.[307] La Feria de les Espigues realizar en Tlaxcoapan; l'últimu sábadu d'abril realiza una procesión nocherniega con alfombres d'aserrín pintáu con espigues de trigu.[308] En Tula de Allende, mientres marzu, realízase la Fiesta de San José, y conozse tamién como Feria Añal de Tula.[293] En Tulancingo de Bravo, celébrase la Expo Feria Tulancingo;[309] al par realízase la Fiesta de La nuesa Señora de los Ánxeles.[310][311] Mientres los díes que dura esta feria, instálase una esposición comercial, ganadera, agrícola, industrial y artesanal, según eventos deportivos y culturales.[293]

En Actopan realízase la denominada Feria de la Barbacoa, que se realiza nel mes de xunetu on distintes actividaes culturales; onde destaca'l concursu de la barbacoa.[312][313] En Santiago de Anaya dende 1975 realízase la Amuesa Gastronómica; una selmana dempués de Selmana Santa.[314] Nesta preséntense platillos exóticos d'animales y plantes que son parte de la fauna y flora del estáu, tales como'l tlacuache, coyote, foín, armadíu, tlacuache, llagartesa, y víbora; esto varien d'alcuerdu a si l'animar atópase amenaciáu o non.[315]

Feria Hidalgo[editar | editar la fonte]

En Pachuca de Sotu realiza la Feria de San Francisco, que ye la fiesta más importante del estáu d'Hidalgo. Tuvo'l so orixe nel SIEGLU|XVI||s|1}}, coles celebraciones llitúrxiques que realizaben los flaires franciscanos, n'honor de San Franciscu d'Asis, a les cualos yeren convidaes les autoridaes civil y eclesiásticu, tantu de la ciudá como de los pueblos circunvecinos.[316][317]

Pa esti eventu, realícense dos feries por separáu: la Feria Tradicional San Francisco, que se realiza nel Parque Hidalgo y en Conventu de San Francisco, y que'l so principal día ye'l 4 d'ochobre. Y la Feria Internacional de San Francisco, que se realiza nes sos instalaciones especiales. Ente'l programa de la feria destaquen les: charreadas, les corríes de toros, les amueses artesanales, gastronómiques, industria-yos y ganaderes, los eventos deportivu y cultural, lo mesmo que de xuegos mecánicos y bailles populares; realízase añalmente nel mes de ochobre.

Artesanía[editar | editar la fonte]

N'Hidalgo de folla ellabórense cántaros, olles, cazueles, comales, maceta, vajilla, etc; estos principalmente nes rexones del Valle del Mezquital, Contorna Minera, Valle de Tulancingo, Sierra Baxa y Sierra Gorda.[318] De la llana ellabórense acoveces, sarapes, faxes, rebozos, quexquémitl, tapetes, costales, etc; nes rexones del Valle del Mezquital, Sierra de Tenango, Valle de Tulancingo, Huasteca, Sierra Gorda y Sierra Baxa.[318] Del algodón ellabórense vistíos, rebozos, camises, ceñidores, bolses, quexquémtl, manteles, servilletas, costales, morrales; nes rexones del Valle del Mezquital, Sierra de Tenango y la Huasteca.[318]

Na Sierra de les Navayes poles sos riques vetes de piedra de obsidiana de tonalidaes negra, verde, dorada, jade o colorada, produciéronse puntes de flecha, cuchiellus y hachus pa la guerra, pero tamién instrumentos de cocina y decoración.[319] Na cestería, de vara de sauce y/o carrizu ellaboren canastes, cestos, pajareras, flautes; esto na rexón del Valle del Mezquital.[318]

Na alfarería destaca la que s'ellabora na localidá de Chililico nel conceyu de Huejutla de Reyes; nesta localidá ye una práutica que se caltien dende la dómina prehispánica, con pocos cambeos, por ello ye la comunidá alfarera más importante del estáu.[320] [321][322] La folla que s'utiliza ye de color naranxa, anque hai d'otres tonalidaes como tinte en tonos de color negru, café, blancu y colloráu.[320][321][322] La decoración estrémase porque sobre'l tonu ocre de la folla, amiéstense-y flores y aves pintaes.[320][321][322]

Nel Valle del Mezquital destaca'l trabayu del ixtle, principalmente nos conceyos de Santiago de Anaya y Ixmiquilpan.[323] D'esti ellabórense ayates, bolsos, monederos, talladores pal aséu personal, petrines, manteles y carpetes. Col ixtle ellabórense tamién llazos, costales y inclusive prendes especiales como los traxes de les reines en feries municipales.[323]

Na Sierra de Tenango ellabórense bordaos denominaos tenangos onde representen la flora y fauna de la rexón; principalmente nel conceyu de Tenango de Doria y en menor midida nos conceyos de San Bartolo Tutotepec y Huehuetla.[324][325] Na so ellaboración primero dibúxase na tela'l diseñu con lápiz, y depués empiecen a bordar, munches vegaes entemeciendo colores y otres faciendo'l bordáu nun solu color.[326]

La producción de campanes destaquen nel conceyu de Zacualtipán d'Ánxeles, principalmente les localidaes de Tlahuelompa y Tizapan.[327]

Traxe típicu[editar | editar la fonte]

N'Hidalgo, tres región caracterizar pol so vestuariu: la Huasteca, la Sierra de Tenango y el Valle del Mezquital.[328] Na rexón Huasteca la muyer visti blusa de cobertor blancu, de pescuezu cuadráu, afatáu con una tira bordada que toma parte de los costazos na que se dibuxen flores de brillosos colores que se combina con una falda blanca o de color, ensin adornu dalgunu, que llega hasta media pierna, la mayoría caminen descalces.[328]

El vestuariu de la muyer de la Sierra de Tenango componer d'una blusa de cobertor con adornos bordaos en filo verde o colloráu, que cubren el costazu y parte de la pequena manga; falda de color negru, azul o café, que s'enredar a la cintura y cinxir con una faxa de regular anchor, texida nel telar de cintura de tipu prehispánicu.[328]

Nel Valle del Mezquital habitáu de grupos otomíes, determina l'usu del vistíu tradicional iguáu primordialmente de cobertor. La blusa lleva un finu bordáu llamáu “pepenado” que se realiza con filo de colores negru, colloráu, azul y verde, que toma los costazos, parte de les mangues, la pechera y el llombu, con dibuxos que representen el Nahui Ollin.[328] La falda a media pierna, n'ocasiones lleva un ribete bordáu nel so estremu inferior. Suelen emplegar tamién el quexquémitl puestu sobre la camisa o anoyáu a la cabeza, anque ye una prenda bien usada, ye'l ayate delgáu, fechu con fibra del corazón del maguey por cuenta de la fragosidad del suelu úsense huaraches de cueru.[328]

Gastronomía[editar | editar la fonte]


El pastie ye una platillo d'orixe córnicu que se consume na Contorna Minera; ye una especie de empanada que la so base ye farina de trigu, con un rellenu que resulta d'una combinación con carne de res, papa, perexil, pimienta, al mexicanizar esti productu amestóse chile a la receta orixinal.[329]

Nel Valle del Mezquital prepárase barbacoa, envolubrada en pencas de maguey y cocida en fornu de piedra nun fuexu so la tierra;[330][331] los ximbós, envoltorios de penca con carne enchilada de pollu, coneyu o carneru, cocida a la mesma manera que la barbacoa;[332][333]los xagis (frijoles tienros con carne de gochu y chile pasilla);[332][333] y los mixiotes que ye un platillo de diversos tipos de carnes (pollu, borregu, guajolote, etc.) envueltu na cutícula de la penca del maguey.

Coles mesmes del valle del Mezquital, proceden les tunes, coles cualos fáense agües fresques o postres; los xoconostles en almíbar o en mermelada, que tamién usar pa da-y bon sabor al caldu de pollu con verduras o a ciertos moles.[330][331] Tamién se peracaben distintos escarabayos como los escamoles (bárabus de la formiga), chinicuiles (vierme de maguey), xotlinilli o jumiles (chinche de monte) y los chahuis o xamoes (escarabayos del árbol de mezquite).[330][331]

Del valle de Tulancingo destaquen les tulancingueñas que consiste nuna tortiella de maíz con quesu mariello y xamón bañaos en mueyu verde con cebolla y crema.[332][333] Los guajolotes ye otru platillo consiste nun boliyu con frijoles negros, enchiladas tostaes con mantega y güevu cocíu nel so interior, los tradicionales son de güevu cocíu y de pollu;[334] anguaño adoptáronse munchos más ingredientes, como carne asao, salchicha, milanesa, pavu y xamón.[335]

De la rexón Huasteca, proceden los tamales de shala (ajonjolí molíu con especias, guisáu con frijoles), y mole con carne de puercu.[336] El zacahuil fechu a base de masa de maíz martajada, y rellenos con grandes cachos de carne.[337] Ente les bébores del estáu destaca'l pulque, los curaos y el aguamiel; estes bébores peracábense principalmente nel Valle del Mezquital y los llanos de Apan.[338] Otra bébora ye'l carnavalito ellaborada a base de tequila, zusmiu de naranxa, canela y azucre.[339][340]

Patrimoniu de la humanidá[editar | editar la fonte]

El Camín Real de Tierra Adientro, yera una ruta comercial que diba dende la Ciudá de Méxicu hasta la ciudá de Santa Fe, Nuevu Méxicu. El 1 d'agostu de 2010 amestóse esti percorríu como Patrimoniu de la Humanidá, dientro de la declaración atopen dos sitios nel estáu d'Hidalgo: el Templu y exconvento de San Franciscu d'Asis y el Tramu del Camín Real ente la ponte d'El Truébanu y l'antigua Facienda de La Cañada; dambos allugaos en Tepeji del Ríu de Ocampo.[341]

El Templu y exconvento San Francisco cunta con una fachada estremada en dos cuerpos, nel primeru reparar la entrada de mediu puntu enmarcáu con decoración de casetones;[342] na segunda sección abrióse la ventana del coru.[342] A pesar de les series alteraciones efectuaes na zona del claustru, caltiense la capiya abierta.[342] Nel so interior los sos retablus orixinales sumieron pero caltienen delles pintures del periodu barrocu.[342]

El Aguaduchu del Padre Tembleca foi nomáu como Patrimoniu de la Humanidá el 5 de xunetu del 2015, la construcción del aguaduchu empecipiar en 1554 y remató en 1571.[343] La obra hidráulica foi diseñada pol flaire franciscanu Francisco de Tembleca, pa llevar agua dende'l cuetu de Tecajete hasta la población de Otumba.[344][345]

Servicios públicos[editar | editar la fonte]

Sanidá[editar | editar la fonte]

Hospital del Neñu DIF María Elena Sañudo inauguráu'l 25 de marzu de 2010 nun terrén de 36 000 m2 (13 400 m2 de construcción).[346]

Pa Hidalgo en 2015, la esperanza de vida en total al nacer ye de 74.4 años, les muyeres tienen una esperanza de 76.9 años y los homes 72.1 años.[347] Les principales causes de muerte fueron les enfermedaes del corazón, diabetes mellitus y los tumores malinos.[347]

Acordies con el Programa Sectorial de Salú 2011-2016» de la Secretaría de Salú del estáu d'Hidalgo; la delegación estatal del ISSSTE n'Hidalgo tien una población de 326 521 derechohabientes.[348] Cunten unidaes de primer nivel d'atención como: dos Clíniques de Medicina Familiar; veintinueve Unidad de Medicina Familiar; dos Consultorios auxiliares por conveniu, de les cualos quince unidad son mesmes y veintiuno subrogadas.[348] Les unidaes de segundu nivel del ISSSTE son: un Hospital Xeneral; dos Clíniques Hospitales y dos Clíniques de Medicina.[348]

El IMSS, nel so Programa Espolleta, tien 215 Unidaes de Primer Nivel, 6 Módulos Urbanos y 11 Brigaes de Salú.[348] Tocantes a les unidaes de segundu nivel nel estáu, hai un total de 4 hospitales rurales solidaridá en Metepec, Ixmiquilpan, Zacualtipán d'Ánxeles y Huejutla de Reyes.[348] El IMSS nel so Réxime Ordinariu tien catorce Unidad de Primer Nivel, cuatro na rexón Pachuca, trés na rexón Tulancingo, cuatro na rexón Tula, unu na rexón Sahagún, Tepeji del Ríu y Tizayuca.[348]

Les unidaes de segundu nivel qu'esisten nel estáu faen un total de seis, una en cada rexón; cuatro Hospitales de Zona con Medicina Familiar, un Hospital Xeneral de Zona y un Hospital Xeneral de Sub-Zona.[348]

Educación[editar | editar la fonte]

La tasa d'analfabetismu nel estáu d'Hidalgo ye de 8.2 %.[. 79] N'Hidalgo, el grau promediu d'escolaridá de la población de 15 años y más ye de 8.7 %, lo qu'equival a pocu más de segundu añu de secundaria.[349] De cada 100 persones de 15 años y más; 6.7 % nun tienen nengún grau d'escolaridá; 56.9 % tienen la educación básica terminada; 20.3 % remataron la educación media cimera; 14.9 % concluyeron la educación cimera; y 1.2 % non especificáu.[349]

Educación nel estáu d'Hidalgo.
Nivel escolar Alumnos Docentes Escueles
Total Muyeres Homes
Preescolar 121 103 59 936 61 167 6159 3243
Primaria 354 488 174 216 180 272 16 381 3238
Secundaria 173 515 85 630 87 885 10 190 1302

649 106

319 782 329 324 32 730 7783
Bachilleratu xeneral 75 930 38 585 37 345 6256 441

53 822

26 768 27 054 5081 108
Profesional técnicu y/o bachiller 4480 1966 2514 498 18

134 232

67 319 66 913 11 835 567
Normal 2900 2014 886 339 8

88 372

44 224 44 148 8573 120
posgráu 4793 2931 1862 867 59

96 065

49 169 46 896 9779 133 [nota 15]

92 967

62 389 30 578 1753 118
Total 972 370 498 659 473 711 56 097 8601
Fonte: SEP. Estadística del sistema d'educación n'Hidalgo. Ciclu escolar 2016-2017.[350]

Educación media cimera[editar | editar la fonte]

Centru d'Estudios Científicos y Teunolóxicos Non. 16 del IPN na Ciudá de la Conocencia y de la Cultura, alcontrada nes llendes municipales de Pachuca y San Agustín Tlaxiaca.

En nivel mediu superior atópense principalmente'l Colexu d'Estudios Científicos y Teunolóxicos del Estáu d'Hidalgo (Cecyteh), el Colexu de Bachilleres del Estáu d'Hidalgo (Cobaeh), les escueles preparatorias dependientes de la Universidá Autónoma del Estáu d'Hidalgo (UAEH), y les escueles del Centru de Bachilleratu Teunolóxicu Industrial y de Servicios (CBTis), y el Colexu Nacional d'Educación Profesional Técnica (Conalep).

La UAEH cuenta con trelce preparatorias, n'once municipio distintos.[351] El Conalep cunta con seis planteles n'Hidalgo,[352] y el CBTis cunta con doce planteles nel estáu d'Hidalgo.[353] Tamién se enuentra el Centru d'Estudios Científicos y Teunolóxicos Non. 16 Hidalgo (CECyT Non. 16) del Institutu Politécnicu Nacional, qu'empecipió actividaes el 20 d'agostu de 2012.[354]

El Cecyteh crear en 1991 mientres l'alministración de gobernador Adolfo Llugo Verduzco;[355] el 19 de mayu de 1992 la LIV Llexislatura del Congresu d'Hidalgo, sanciona la creación del CECyTE Hidalgo por aciu el decretu Non. 229, col cual créase oficialmente;[355] y ye publicáu nel diariu oficial el día 6 de xunetu de 1992.[355] El Cecyteh cunta con 40 planteles nel territoriu estatal.[356] El Cobaeh créase'l 28 de setiembre de 1984, por Decretu númberu 16 expedíu pola LII Llexislatura del Congresu d'Hidalgo, y empecipia les sos operaciones formalmente'l 28 de spubeptiembre de 1987.[357] El Cobaeh ta integráu por 53 planteles escolarizaos y 79 CEMSAD.[358]

Educación cimera[editar | editar la fonte]

Centru de Vinculación Internacional y Desenvolvimientu Educativu (CEVIDE), dientro de la "Ciudá de la Conocencia" de la Universidá Autónoma del Estáu d'Hidalgo (UAEH) en Mineral de la Reforma.

La Universidá Autónoma del Estáu d'Hidalgo (UAEH), ye la institución pública d'educación cimera más importante y antigua del estáu d'Hidalgo, fundóse'l 3 de marzu de 1869 col nome de Institutu Lliterariu y Escuela d'Artes y Oficios; pal 24 de febreru de 1961, promúlgase'l decretu col que se crea la UAEH.[359] La UAEH nel añu 2016 teníase una matrícula total de 56 908 estudiantes.[351] En nivel mediu superior cuntar con una matrícula de 21 913 alumnos, en llicenciatura tiense una matrícula de 34 100 alumnos y en nivel posgráu una matrícula de 895 alumnos.[351] Los seis principales institutos de la UAEH tán allugaos nos conceyos de: Pachuca de Sotu, Tulancingo de Bravo, Mineral del Monte, San Agustín Tlaxiaca y Mineral de la Reforma;[351] cuenta con nueve Escueles Cimeres en Actopan, Apan, Atotonilco de Tula, Ciudá Sahagún, Huejutla de Reyes, Tepeji del Rio, Tizayuca, Tlahuelilpan, y Zimapán;[351] y dos campus en Tlaxcoapan y Ixtlahuaco en Lolotla.[351]

El Institutu Teunolóxicu de Pachuca (ITP) ye una institución pública d'educación a nivel cimeru allugada en Pachuca de Sotu, fundar en 1938, como'l Institutu Politécnicu d'Hidalgo, hasta'l 4 de setiembre de 1970, cuando s'autoriza la construcción del Institutu Teunolóxicu Rexonal Non.20 y el 21 de setiembre de 1971 empecipia les sos actividaes, convirtiéndose nel actual ITP.[360] L'Institutu Teunolóxicu de Pachuca cunta con una matrícula de 3152 alumnos, cuenta con una planta de 336 trabayadores, 217 docentes que sofiten l'actividá sustancial y 119 non docentes que se desempeñen n'actividaes axetives.[360]

El 11 d'agostu de 2014 inaugurar de forma oficial la Ciudá de la Conocencia y de la Cultura, complexu destináu a la educación, desenvolvimientu, teunoloxía ya investigación en que'l so proyeutu establecer una superficie de 178 hai nes llendes municipales de Pachuca y San Agustín Tlaxiaca.[361] Dientro d'esti complexu 60 hai tán destinaes al Institutu Politécnicu Nacional.[362] Otres instituciones de calter públicu son les Universidaes Politécniques de Tulancingo, Pachuca, Francisco I. Maderu, Huejutla y la Metropolitana d'Hidalgo.[363] Les Universidá Teunolóxiques de Tula-Tepeji, Tulancingo, Huasteca Hidalguense, Valle del Mezquital, y de la Sierra Hidalguense.[363] Amás de los Institutu Teunolóxicos Superiores de Huichapan, Occidente y Oriente.[363]

Ente los centros de calter priváu qu'imparten estudios a nivel cimeru sobresalen: el Centru Hidalguense d'Estudios Cimeros (CENHIES) institución privada d'educación de niveles básicu a superior; la Universidá del Fútbol y Ciencies del Deporte la cual cunta con un modelu d'enseñanza en redol al deporte. Tamién sobresalen la Universidá La Salle, Campus Pachuca (ULSA) y el Institutu Teunolóxicu d'Estudios Cimeros de Monterrey, Campus Hidalgo (ITESM).

Seguridá[editar | editar la fonte]

Patrulla de Tránsitu y vialidad de la policía municipal de Pachuca.

Los conceyos con mayor incidencia delictiva; son Pachuca de Sotu, Tulancingo de Bravo, Tula de Allende, Ixmiquilpan, Tizayuca, Mixquiahuala de Juárez, Actopan, Huejutla de Reyes, Tepeapulco y Mineral de la Reforma, nos cualos xenérase'l 70 % de los delitos denunciaos na entidá.[152]

La Rede Estatal de Telecomunicaciones ta integrada pel Centru de Control, Comandu, Comunicaciones y Cómputu (C4) Pachuca; el Subcentro C4 Tula, el Subcentro C4 Tulancingo y catorce casetes (dolce repetidores de radiu y dos pa enllaces de microondes).[152] La rede ufierta una cobertoria de radiocomunicación correspondiente a 84 % del territoriu estatal.[152] Cuntar con tres Sistemes Video vixilancia Urbana instalaos nes ciudaes de Pachuca, Tula y Tulancingo, cada unu cunta con un Centru d'Alministración y Monitoreo.[152]

El sistema penitenciariu d'Hidalgo entiende doce Centro de Readaptación Social (CERESO) y cinco distritales, según un Centru d'Internamientu p'Adolescentes.[152] Según l'Índiz de Paz Méxicu 2015 (IPM), Pachuca allugar nel quintu llugar de les ciudaes más segures de Méxicu y ye la segunda ciudá más segura d'Hidalgo, dempués de Tulancingo.[364]

Agua potable y saneamientu[editar | editar la fonte]

Nel estáu'l 94.1 % de la población cunta con serviciu d'agua potable, y el 89.4 % cuenta con serviciu d'alcantarelláu.[366] El volume d'agua suministrada na entidá y el volume d'agua desagafada ye de 4321 l/s y 4155 l/s respectivamente con un porcentaxe de desinfección llográu de 96.2 %.[366]

La cobertoria pa la población urbana ye de 73 % y 36 % nel mediu rural.[114] La demanda d'agua pa usu agrícola representa más del 90.0 %, la demanda pa usu urbanu ye de 5 % de la demanda total,[114] l'usu nel sector industrial y mineru representa solo 2.0 % de la demanda total, la industria eléctrico tamién rique 2.0 % de la demanda total.[114]

Nel estáu d'Hidalgo atopen cuatro distritos de riego. Los distritos 003 (Tula) y 100 (Alfajayucan) nel Valle del Mezquital, representen 97.5 % de la superficie total de riego, bien per debaxo ta'l distritu 028 (Tulancingo), que representa tan solo'l 1.5 % de la superficie irrigada.[114] El agua soterraño ye malo d'esplotar nes zones montascoses.[114] Hidalgo atópase dientro de la rexón hidrolóxica "Ríu Pánuco", cola salvedá d'una pequena estensión al oriente que pertenez a la rexón "Tuxpan-Nautla", onde l'aprovechamientu hidráulicu ye mínimu.[114]

L'estáu d'Hidalgo cunta con venticinco Plantes potabilizadoras municipales con una capacidá instalada de 449 l/s y un caudal potabilizado de 414 l/s;[366][367] tamién cunta con cincuenta y un plantes de tratamientu de agües residuales municipales con una capacidá instalada de 24 122 l/s y un caudal potabilizado de 657 l/s con una cobertoria del 26.5 %.[366][367] Nel estáu atopa la Planta de Tratamientu d'Agües Residuales Atotonilco allugada en Atotonilco de Tula nun terrén de 160 hectárees.[368] La capacidá de saneamientu va ser de 35 000 metros cúbicos per segundu, 23 000 l/s en promediu y 12 000 l/s adicionales en temporada d'agua.[369]

Manexu de borrafes[editar | editar la fonte]

Hidalgo, produció 737 000 tonelaes de borrafes en 2011, aprosimao'l 1.5% de la xeneración nacional.[136] Concentrándose principalmente en Actopan, Huejutla de Reyes, Ixmiquilpan, Mineral de la Reforma, Pachuca de Sotu, Tizayuca y Tulancingo de Bravo.[136] Nel estáu d'Hidalgo, envalórase una xeneración per cápita de 0.806 kg.hab/día, Pachuca de Sotu contribúi col mayor porcentaxe 15.01 % en contraste cola de Zacualtipán d'Ánxeles col 2.05 %.[143] Destaquen refugayes como papel, cartón, plásticu y fibres sintétiques.[370]

En casi la totalidá de los 84 conceyos que conformen la entidá, escarecer de sistemes fayadizos de manexu y disposición final de les Borrafes Sólides Urbanos (SRU).[143] Esisten otros sitios, conocíos como vertideros controlaos, qu'en total contabilicen 49, nos cualos envalórase que se dispon el 6.6 %; coles mesmes, como una acción de la xestión integral nel manexu de los RSU envalórase qu'un 2.0 % recíclase.[143] En contraste, ente les opciones irregulares pa disponer los RSU xeneraos diariamente, envalórase qu'un 50.0 % correspuende a tiraderos a cielu abiertu y el 21.0 % ye suxetu a quema.[143]

Nel estáu d'Hidalgo cuntar con seis relleno sanitarios en Pachuca de Sotu, Apan, Santiago Tulantepec de Llugo Guerrero, Tula de Allende y Chapantongo.[136] Tamién se cunten con 14 rellenos sanitarios municipales allugaos en Chilcuautla, Cuautepec de Hinojosa, Francisco I. Maderu, Huasca de Ocampo, Tecozautla, San Agustín Metzquititlán, Tasquillo, Tlanalapa, Villa de Tezontepec, Zempoala, Huichapan, Metztitlán, Pisaflores y Tepeji del Ríu de Ocampo.[136]

El 14 de mayu de 2013, inauguróse una planta de separación de borrafes sólides urbanos con infraestructura pa procesar 400 tonelaes diaries, con basura de la ciudá y la so contorna, la planta atópase allugada na comunidá de San Juan Tilcuautla, nel conceyu de San Agustín Tlaxiaca.[371]

Infraestructura[editar | editar la fonte]

Carreteres y autopistes[editar | editar la fonte]

Ponte Texcapa, ente les llendes estatales d'Hidalgo y Puebla.

La Rede Carretera consta de 11 830 kilómetros y ta compuesta de la siguiente manera: 931.8 kilómetros (el 7.87 % del total) correspuenden a la rede de Carreteres Federales;[372] 2528 kilómetros (el 21.37 % del total) correspuenden a la Rede de Carreteres Alimentadores Estatales ente que 8370 (el 70.76 % del total) kilómetros correspuenden a la Rede de Caminos Rurales y Fiendes.[372] La autopista Arcu Norte, tien un llargor de 223 kilómetros, con esviaciones escontra les ciudaes de Tula de Allende y Pachuca de Sotu esta ye una autopista que xune'l centro del país ensin tener que cruciar pola Ciudá de Méxicu.[373]

Les principales rutes que crucien l'estáu son: carreteres federales, la Carretera Federal 85 Méxicu-Laredo; la Carretera Federal 105, vía curtia a Tampico que toca a Mineral del Monte, Omitlán de Juárez, Atotonilco el Grande, Zacualtipán d'Ánxeles, Molango de Escamilla y Huejutla de Reyes; la Carretera Federal 130 escontra Túxpam por Tulancingo y Acaxochitlán, con esviación nel Ocote (km 14) escontra Tepeapulco.

Rede ferroviaria[editar | editar la fonte]

La rede ferroviaria que complementa'l sistema de comunicaciones cunta con 865 kilómetros, de les cualos 708 km correspuenden a les troncales y ramales.[374] El 90 % presenten una antigüedá de más de 50 años y atópense en desusu.[374]

Nel estáu, la infraestructura de ferrocarriles solo preséntase na rexón sur, ente Tula de Allende y Huichapan como sofitu a la industria cementera, conectando cola ciudá de Pachuca de Sotu, Tezontepec, Tulancingo, Ciudá Sahagún y Apan, ente otros poblaos, quien tienen comunicación cola rede ferroviaria de carga del estáu de Méxicu y Tlaxcala.[105]

Tresporte[editar | editar la fonte]

Les principales terminal d'autobuses del estáu son les de: Pachuca, Tulancingo, Tula, Actopan, Huejutla. L'estáu na so mayoría atópase enclaváu na Sierra Madre Oriental, lo que fai que tenga un bien altu grau de comunidaes aisllaes, de mal accesu y bien llindaes nes sos comunicaciones. El 16 d'agostu de 2015, foi puestu en funcionamientu'l Tuzobús, na Zona metropolitana de Pachuca.

L'estáu operen trés aeropuertus, el aeropuertu de Pachuca, y dos aeródromos de curtiu algame, allugaos en Molango (Compañía minera Autlán) y Tizayuca (particular), estes pistes tán coordinaes pol aeropuertu de Pachuca.[375] El aeropuertu más importante ye'l de Pachuca de Sotu, oficialmente llamáu Aeropuertu Nacional Inxenieru Juan Guillermo Villasana, llamáu n'honor a Juan Guillermo Villasana.[375] Tien una pista de recubrimientu asfálticu de 2200 m de llargor, 26 m d'anchu y dispon d'una superficie de 36 hai, la pista apunta al aldu 033°/213°, en tantu los númberos indicativos nos estremos de la llinia son 03 y 21.[376][377]

Medios de comunicación[editar | editar la fonte]

Antenes tresmisores del Telepuerto Tulancingo y sirvió pa la tresmisión de los Xuegos Olímpicos de Méxicu 1968.[378]

Na ciudá de Pachuca de Sotu, atópase l'organismu gubernamental Radio y Televisión d'Hidalgo creáu en 1982.[379] Esti organismu encargar de la estación de televisión pública, Canal 3 Hidalgo, creáu'l 24 de payares de 1982;[380] y d'once aparques de radiu allugaes en: Pachuca, Tula, Actopan, Ixmiquilpan, Huichapan, Jacala, Tlanchinol, San Bartolo Tutotepec, Huejutla y Tepeapulco.[379]

Cuntar cola estación de radio La Voz del Pueblu Hñahñu (XHCARH) en Cardonal, perteneciente a la Comisión Nacional pal Desenvolvimientu de los Pueblos Indíxenes (CDI);[381] empecipiáronse pruebes de tresmisión el 16 de xunetu de 1998, y foi inaugurada oficialmente'l 12 de xineru de 1999.[381] Tresmite en idioma otomí, náhuatl y español, y abarca gran parte d'Hidalgo y de los estaos de Querétaro, Veracruz, San Luis Potosí y el estáu de Méxicu.[381] La Universidá Autónoma del Estáu d'Hidalgo cuenta con cuatro radiodifusoras Pachuca, en Huejutla, San Bartolo Tutotepec y Zimapán.[382]

El Sol d'Hidalgo ye un periódicu local, fundáu'l 27 de xunu de 1949;[383] de periodicidad diaria con un promediu de circulación 27 727 exemplares.[384] El Sol de Tulancingo, fundáu'l 13 d'abril de 1978, con un tiraje de 6946 exemplares, de periodicidad diaria.[385] Dambos periódicos son miembros de la Organización Editorial Mexicana.[384][385]

Milenio Hidalgo ye otru periódicu d'importancia na ciudá fundáu'l 30 de marzu de 2004; de periodicidad diaria con un promediu de circulación 8929 exemplares.[386] Otros periódicos que publiquen nel estáu son: Unomásuno Hidalgo; Síntesis, El Periódicu d'Hidalgo; El Reló d'Hidalgo; La Crónica de Güei n'Hidalgo; El Vistu Bonu; L'Independiente d'Hidalgo y Periódicu Ruta.[387]

La Estación Terrenal de Telecomunicaciones Tulancingo componer por dos complexos, que son el Telepuerto Tulancingo y el Centru de Datos Tulancingo. Estes instalaciones son propiedá de Telecomunicaciones de Méxicu.[378] Cuenta con trés antenas, Tulancingo 1, Tulancingo 2 y Tulancingo 3.[378] Los dos primeres miden 40 metros d'altu, con un discu de 32 metros de diámetru.[378] Tulancingo 1 data de 1968, usar pa tener tresmisión de datos a Estaos Xuníos, Europa, África y América Llatina y televisión ocasional; Tulancingo 2 instalar en 1980; l'antena Tulancingo 3 ye más chica, el so discu tien un diámetru de 13 metros, y úsase pa tresmitir al satélite NewSky 806 televisión ocasional.[378] Les antenes tán n'operación col satélite IS-IVAF-1 y col satélite Morelos II.[378]

Tocantes a telecomunicaciones, l'estáu caltien comunicación nacional ya internacional por aciu los servicios qu'empresta la Rede Federal de Microondes y el sistema de satélite. La rede ye güei más amplia y casi tol estáu tien cobertoria col sistema d'estaciones de microondes, esiste tamién una amplia rede de radio y televisión coles sos repetidores, particularmente en Huichapan, Ixmiquilpan, Pachuca, Tlanchinol, Tula y Tulancingo.[105]

Enerxía[editar | editar la fonte]

Tocantes a xeneración d'enerxía l'estáu ye autosuficiente yá que cunta con plantes xeneradores d'eletricidá en distintos conceyos, l'estáu xenera'l 9.4 % de la enerxía eléctrica del país con 2900 megawats (MW).[105] La Presa Fernando Hiriart Balderrama, allugada nel calce que xune los ríos Tula y Moctezuma en Zimapán foi puesta n'operaciones el 27 de setiembre de 1996.[388] La cortina tien un altor de 203 metros dende l'aventón hasta la corona y cuenta con una central hidroeléctrica capaz de xenerar 292 megawatts de enerxía eléctrica.[389]

Tocantes a industria petrolero, cuntar cola refinería Miguel Hidalgo en Tula de Allende, les sos instalaciones ocupen una área total de 749 hectárees;[390] foi la primer refinería entamada de forma integral con plantes de procesu d'hidrocarburu d'alta capacidá.[390] La so construcción llevar a cabu en delles etapes, la primer etapa inauguróse'l 18 de marzu de 1976.[391]

Esta refinería ye considerada como una de les más importantes nel país pola so capacidá instalada, y la porción del mercáu que controla, yá que procesa'l 24.0 % de crudu total que se refina en Méxicu.[390] El volume de producción promedio de refinaos foi de 127 821 900 barriles; d'estos, el 40.1 % correspondió a gasolinas; el 28.5 % a combustoleos; el 19.3 % a diésel; el 6.3 % a kerosinas y el restu a gas licuado, combustible industrial y asfaltus.[390] Amás pol estáu pasen trés oleoductus de gas importante (Poza Rica-Vienta de Carpio, Zempoala-Salamanca y Tabasco-Salamanca).[105]

Economía[editar | editar la fonte]

PIB Hidalgo. Participación porcentual.
Sector d'actividá económica Porcentaxe
Actividaes primaries 3.67
Agricultura, cría y esplotación d'animales, aprovechamientu forestal, pesca y caza 3.67
Actividaes secundaries 41.98
Minería 1.06
Xeneración, tresmisión y distribución d'enerxía eléctrica, suministru d'agua y de gas por ductos al consumidor final 2.52
Construcción 9.56
Industries manufactureras 28.84
Actividaes terciaries 54.35
Comerciu 14.38
Servicios d'agospiamientu temporal y de preparación d'alimentos y bébores 1.87
Tresportes ya Información en medios masivos 8.91
Servicios financieros ya inmobiliarios 13.79
Servicios educativos y médicos 9.07
Actividaes del gobiernu 4.52
Restu de los servicios 1.81
Fonte: INEGI (2015).[8][7]
Artículu principal: Economía del estáu d'Hidalgo

Indicadores económicos[editar | editar la fonte]

La información más recién alluga a Hidalgo con un Índiz de desenvolvimientu humanu estatal de 0.723 Mediu (2015).[6] El Productu Internu Brutu d'Hidalgo xube a 264 242 millones de pesos en precios constantes en 2016,[8][7] y el PIB per cápita foi 92 445 pesos.[8][7] Al cuartu trimestre de 2015, la Población Económicamente Activa (PEA) xubió a 1 295 452 persones, lo que representó'l 62.3 % de la población n'edá de trabayar.[10] Del total de la PEA, el 96.8 % ta ocupada y el 3.2 % sacupada.[10]

Mineral de la Reforma ye'l conceyu con mayor desenvolvimientu humanu n'Hidalgo, con un IDH de 0.822; en contraste, el conceyu con menor desempeñu na entidá ye Tepehuacán de Guerrero, que'l so IDH ye de 0.537.[392] La fienda en desenvolvimientu ente dambos conceyos ye de 34.6 %.[392]

Mientres 2014 n'Hidalgo'l valor de les esportaciones, algamaron un monto de 1721.6 millones de pesos, lo que representó'l 0.5 % a nivel nacional. Destacó como principal actividá la industria manufacturera con un valor nes sos esportaciones de 1719.1 millones de pesos.[10] Los subsectores con mayor participación fueron: productos derivaos del petróleu y del carbón (40.1 %) y equipu de tresporte (34.4 %).[10] Con al respective de les remeses, algamó un total de 725.2 millones de pesos mientres el periodu xineru-avientu de 2015.[10]

Sectores d'actividá económica[editar | editar la fonte]

Actividaes primaries[editar | editar la fonte]

Agricultura y silvicultura[editar | editar la fonte]
Sembradío de repollu na comunidá El Nith, Ixmiquilpan.

La superficie agrícola semada nel añu 2013 foi de 576 907 hectárees, d'estes, 146 428 hai foi de riego (25.4 %) y 430 479 hai foi d'envernada (74.6 %).[393] De los setenta y seis cultivos semaos nel estáu los principales en cuenta a superficie semada fueron: maíz (44.0 %); cebada (19.0 %); alfalfa (8.0 %); frijol (6.0 %); avena forrajera (5.0 %); café cereza (4.0 %) y camperes (4.0 %) qu'en xunto suman el 91.0 % de la superficie total.[393]

El volume de la producción de 7 557 117 tonelaes, de la mesma, produciéronse 5 732 467 tonelaes en riego (75.9 %) y 1 824 650 tonelaes n'envernada (24.1 %).[393] Siendo los principales cultivos tocantes a producción: alfalfa (58.0 %), camperes (12.0 %), maíz (9.0 %), avena forrajera (7.0 %), maguey (6.0 %), y cebada (2.0 %) que suman el 93.0 % de la producción del estáu.[393] El valor de la producción xubió a 8 015 293 000 pesos, en riego llogróse 4 018 827 000 pesos (50.1 %) y n'envernada 3 996 466 000 pesos (49.9 %).[393]

Tocantes a agricultura a pesar de ser una zona semidesértica, el Valle del Mezquital ye moteyáu "La Tenada d'Hidalgo", por cuenta de la so gran producción;[. 80][394][395] el 61 % de la población del Valle del Mezquital, viven de l'agricultura.[394]

N'Hidalgo esiste una superficie arbolada de montes de clima fríu templáu onde s'aprovechen especies maderables como'l pinu, oyamel, cedru blancu y encino perteneciendo les primeres al grupu de conferir, y el postreru al grupu arborio de les latifoliadas.[396] La superficie forestal del estáu ye de 817 640 hai de les cualos 454 486 son de monte, 252 036 de zones grebes y 13 184 d'otres formaciones.[136] L'actividá forestal apurrió pocu menos del 1.0 % del PIB estatal.[152]

Ganadería y pesca[editar | editar la fonte]

El volume de la producción pecuaria mientres l'añu 2013 foi de 545 000 de les cualos 109 732 tonelaes foi en carne en canal destacando la producción de ovín.[393] El valor de la producción pecuaria xubió a 8015 millones de pesos.[393] Los sos principales productos tán clasificaos en tres categoríes: carne en canal con una participación del 20.6 %, lleche 78.0 % y otros productos 1.4 %.[393]

De la mesma los que más se destacar fueron la lleche de bovín col 78.0 %, carne en canal d'ave 10.8 %, carne en canal bovina 5.9 %, carne en canal porcín 2.2 % y carne en canal ovín 1.4 % qu'en xunto representen el 98.2 % de la producción pecuaria estatal.[397]

Hidalgo cunta con una amplia tradición borreguera concentrar nes rexones de Apan, Tulancingo, Tizayuca, Actopan y Ixmiquilpan.[152] Cuntar con siete rastros y diecinueve mataderus, que tienen una cobertoria en veintiocho municipio del estáu, cuntando con cincuenta y seis municipio ensin establecimientu rexistráu.[348]

La producción acuícola nel estáu tomó relevancia nos últimos años, l'afitamientu de les cadenes granibles trucha y tilapia; mientres el ciclu 2013 túvose un volume de producción d'ocho mil tonelaes con un valor de la producción de 193.5 millones de pesos.[393] El volume de la producción de pesca n'Hidalgo ye de 8000 tonelaes, ocupando'l 2.° llugar nacional na producción pesquera d'estaos ensin mariniega.[398] Les principales especies son: carpa col 55.6 % de participación na producción, mojarra 39.1 % y trucha 3.7 % que representen el 98.4 % de la producción estatal.[398]

Actividaes secundaries[editar | editar la fonte]

Industria manufacturera[editar | editar la fonte]
Molino San Pedro en Tlaxcoapan.

Tocantes a tresformamientu de productos agrícoles y ganaderos cuntar con 3518 establecimientos dedicaos a esti rubro, los conceyos con mayor númberu son Pachuca, Ixmiquilpan, Actopan, y Tula, qu'en xunto representen 29.8 % del total.[393]

Les industries manufactureras son el sector más importante d'Hidalgo, estes industries apurren 28.84 % del PIB d'Hidalgo.[9] Nel rubro d'infraestructura granible, l'estáu cunta con trece parques industriales y/o teunolóxicos operando, allugaos ye Pachuca de Sotu, Mineral de la Reforma, Tula de Allende, Tizayuca, Huejutla de Reyes, Atitalaquia y Ciudá Sahagún.[10]

El sector testil y de la confección ye unu de los sectores más importantes pa Hidalgo. Los conceyos con mayores niveles de producción de insumos y acabaos testiles, productos testiles y prendes de vistir, son Tepeji del Ríu de Ocampo, Tizayuca, Tlaxcoapan, Zapotlán de Juárez, Tlanalapa, Tepeapulco, Pachuca de Sotu, Mineral de la Reforma, Progresu de Obregón, Actopan, Cuautepec de Hinojosa y Tulancingo de Bravo.[399]

Minería[editar | editar la fonte]
La Mina de Acosta en Mineral del Monte, empecipia los sos trabayos en 1727 y caltien la so actividá granible hasta 1985.[400] En 1998 tresformar nun muséu.[401]

La minería ye una de les actividaes más antigües, con una llarga tradición na entidá.[402][403] La minería del estáu d'Hidalgo representa'l 1.06% del PIB estatal.[403] Cerca del 75.4 % del valor de la producción minera correspuende a los minerales non metálicos, destacando grava, arena y caliar.[403]

Esplótense aprosimao cuarenta y cinco mines nel estáu;[105] los conceyos de Tula de Allende, Francisco I. Maderu y Zimapán, son productores de xacimientos de caliar, producen amás agregaos pedreses como grava, arena y sellu pa les carreteres, ellaboren materies primes pa la ellaboración de cal y cementu.[402] En Huichapan, Tecozautla y Chapantongo, tiense depósitos de cantera pa la industria de la construcción.[402] En Zimapán esisten xacimientos de carbonatu de calciu.[402] Nos conceyos de Agua Blanco de Iturbide y Metepec cuntar con xacimientos de caolín, insumo na producción de la industria del cementu.[402] Tepehuacán de Guerrero cuenta con una de les vetes más grandes de manganesu.[402]

Actividaes terciaries[editar | editar la fonte]

Comerciu[editar | editar la fonte]
Zona Plateada complexu habitacional, financieru y comercial; alcontráu nel antiguu ejido de Vienta Prieta, Pachuca de Sotu con unes 124 ha.[404]

El comerciu nel estáu tuvo un comportamientu estable nos últimos años; siendo'l segundu sector con mayor contribución al PIB estatal.[399] Hidalgo cunta con siete centrales de abasto, 60 mercaos y 211 tianguis.[399] El 54.0 % de los conceyos nun dispon d'un mercáu públicu y los habitantes d'estos conceyos abastécense al traviés de tianguis que s'instalen siquier una vegada a la selmana.[399]

Por cañes comerciales, la más importante pol personal qu'ocupa, ye la de productos alimenticiu al per menor, nesti inclúyense los atarraquites, carnicerías, pollerías y otros.[152] De segundes, tenemos a les farmacias, mercerías, zapaterías y tiendes de ropa ente otres.[152]

De terceres, según el so importancia atopa'l comerciu de alimentos al per mayor, onde atopamos a establecimientos distribuidores de frutas, güevos, ultramarinos, bebíes y otros.[152] El comerciu atópase concentráu nos principales centros urbanos como Pachuca de Sotu, Tulancingo de Bravo, Actopan, Ixmiquilpan, Tepeji del Rio, Apan, Huejutla de Reyes y Tula de Allende.[152]

Turismu[editar | editar la fonte]

L'estáu d'Hidalgo puede consolidase como un importante destino turísticu en Méxicu, de la ufierta nacional turística representa'l 1.6%.[405] Coles mesmes, ufierta un mercáu ampliu de servicios turísticos, 567 hoteles 598 restoranes, 102 balnearios, 93 chigres, 22 centros nocherniegos, 74 axencies de viaxes, 5 ranchos cinexéticos, 39 arrendadores y tresportadores y cinco campo de golf.[405]

L'Estáu d'Hidalgo estremar en seis corredores turísticos: Corredor de Balnearios, Corredor del Monte, Corredor de los Cuatro Elementos, Corredor Tolteca, Corredor de Faciendes y Corredor Sierra-Huasteca, que representen niveles de desenvolvimientu y productos turísticos estremaos.[405]

El Corredor de Balnearios caracterizar por balnearius de agües termales, esti corredor pasa polos conceyos de Actopan, Santiago de Anaya, Ixmiquilpan, Tasquillo, Tecozautla y Huichapan.[405] El Corredor del Monte ye visitáu pol so curiosu ecolóxicu, onde pueden practicase deportes como rápel, alpinismu, canotaje, pesca deportiva y parapente integráu polos conceyos de Huasca de Ocampo, Mineral del Monte, Mineral del Mozu, Omitlán de Juárez y Atotonilco el Grande.[405]

El Corredor de los 4 Elementos, definir al conocer cada unu d'ellos; el aire, por volar en globu aerostáticu; el agua de les cascadas y llagunas onde se práutica la pesca deportiva; el fueu, pola fabricación en fierro fundíu; y la tierra, polos sos paisaxes. Entender los conceyos de Tulancingo de Bravo, Acaxochitlan, Metepec, Tenango de Doria y San Bartolo Tutotepec.

El Corredor Tolteca pela zona xeográfica qu'ocupa dientro del estáu la cultura tolteca, caracterizar polos conceyos de Mixquiahuala de Juárez, Tlahuelilpan, Atotonilco de Tula, Tula de Allende y Tepeji del Ríu de Ocampo.[405] EL Corredor de les faciendes, nesta ruta atopen cascos de les faciendas pulqueras, ta integráu por conceyos de Zempoala, Tepeapulco y Apan.[405] El Corredor de la Sierra-Huasteca entiende los conceyos que formen parte de la sierra y la Huasteca hidalguense, ente los que destaquen Huejutla de Reyes, Calnali y Zacualtipán d'Ánxeles.[405]

Los denominaos Pueblos máxicos dientro del estáu son Huasca de Ocampo, Mineral del Monte, Huichapan, y Tecozautla.[406] El pobláu de Huasca de Ocampo, nel 2001, foi'l primer sitiu en ser denomináu “Pueblu máxicu”.[407] Esti programa turísticu ye desenvueltu pola Secretaría de Turismu (Sectur), en xunto con diverses instancies gubernamentales, y reconoz a quien habiten estes ciudaes y el trabayu que desenvolvieron pa protexer y guardar la so riqueza cultural.[408]

Deporte[editar | editar la fonte]

Lienzo Cuna de la Charrería en Pachuca de Sotu.

El deporte más practicáu ye'l fútbol, el Club de Fútbol Pachuca que xuega na Primer División de Méxicu, fundáu por mineros ingleses de Cornualles que lo denominaron "Pachuca Athletic Club", que considérase como'l primer club de fútbol oficial de Méxicu.[409][410][411] Tamién cunta distintos equipos de fútbol en segunda división y tercer división; según numberoses lligues de fútbol amateur, tantu en fútbol convencional como en indoor y rápido.

El fútbol americano empezar a prauticar nel estáu mientres 1970, en 1990 créase la Organización de Fútbol Americano Arena del Estáu d'Hidalgo (OFAAEH).[412] Pachuca de Sotu cuenta con equipos de fútbol americano xugando en distintes lligues nacionales como Esbardos d'Hidalgo, Cuernos Llargos de Pachuca, y Garces de la UAEH.[412][413][414] Esisten delles disciplines que se practiquen tamién nel ámbitu amateur o profesional como'l béisbol, voleibol, ciclismu, frontón, karate, yudu, axedrez, ping-pong, natación, ráppel, corrida de toros, llucha llibre, box, y ximnasia.

Nel basquetbol destaquen los equipos universitarios, del CENHIES El Lleones (as); y les Garces de Plata de la UAEH, que ye unu de los equipos fundadores de la Lliga Nacional de Baloncestu Profesional de Méxicu.[415] El golf foi introducíu ente 1822 y 1825 col ingresu de compañíes britániques y a mediaos del SIEGLU|XIX||s|1}}, el golf yá se xugaba en Pachuca.[416] A pesar de nun cuntar con documentos que lu confirmen, sábese qu'en 1898, un miembru del conseyu directivu del club escocés de Saint Andrews, visitó un campu de golf en Pachuca.[416] Pa 1924 fundir na ciudá'l Pachuca Country Club.[416]

Nos primeros años de la Nueva España, les autoridaes prohibieron que los indíxenas exercitar nel manexu del caballu, una de les primeres autorizaciones de que se tien conocencia, foi la otorgada pol Virrei Diego Fernández de Córdova.[417] Quien otorgó autorización por que ventidós indios, van montar a caballu, y asina poder curiar y llendar el ganáu pertenecientes a la Facienda de Santo Lucía, filial de la de San Javier nel distritu de Pachuca; esto asocedió'l 16 de payares de 1619 dempués pasu a los llanos de Apan onde se desenvolvió la Charrería.[417]

Centros deportivos[editar | editar la fonte]

El Estadiu Hidalgo ye'l estadiu más importante del estáu, foi inauguráu'l 14 de febreru de 1993, el complexu ye tamién llamáu "El Furacán", y cuenta con capacidá averada de 30 000 persones.[nota 16][418][419] Este foi unu de los estadios sede de la XIV Copa Mundial de Fútbol Sub-17 Méxicu 2011, que s'apostó del 18 de xunu al 10 de xunetu de 2011.[409] La Plaza de toro Vicente Segura ye la plaza de toros más importante del estáu, alcontrada na ciudá de Pachuca de Sotu, tien capacidá pa 10 000 asistentes.[420] Otros de los principales estadios d'Hidalgo son: Estadiu Revolución Mexicana (fútbol), Estadiu Alfonso Corona de la Rosal (béisbol), Polideportivu "Carlos Martínez Balmori" (basquetbol) y el Estadiu 10 d'avientu (fútbol).

El Centru Estatal d'Altu Rendimientu d'Hidalgo tien el so dexa na ciudá, ta dotáu d'un banzáu semi olímpica; pista de tartán; caxa de bateo; campu pa llanzamientu de bala, discu y jabalina; un dojo pa la práutica de yudu, onde amás ta l'equipu de peses; una cancha de tenis; ximnasiu d'usos múltiples con 600 m2 y villa olímpica con capacidá pa 80 persones.[421] Dientro d'esti complexu atopa'l Velódromu Bicentenariu con un circuitu de 250 m, peraltes de 40 graos y na recta de 12.5, y tribunes pa 800 persones.[422][423]

El Club de Golf Pachuca, ta compuestu por nueve fuexos, tien un percorríu de 3589 yardes per vuelta; esto ye, 7178 yardes pa completar los 18 fuexos.[424] Tamién cunta con dos fuexos par 3 (los más curtios), cinco hoyo par 4, y dos fuexos par 5 (los más llargos).[424] La ciudá de Pachuca de Sotu cuenta con un llenzu charru oficialmente denomináu "Lienzo Cuna de la Charrería" que foi venci del "Congresu y Campeonatu nacional Charru" en cinco causes en 1946, 1980, 1985, 2000, 2010 y 2017.[425] Tamién destaca'l Autódromo Moisés Solana inauguráu en 1988 y lleva el nome del reconocíu pilotu mexicanu Moisés Solana; cuenta con 1750 m de llargor por 12 m d'anchu.[426]

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Notes y referencies[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. Productu Internu Brutu d'Hidalgo pa 2016 (Cifres preliminares) en Precios Constantes de 2013.[7][8]
  2. D'alcuerdu al Gobiernu d'Hidalgo la so superficie ye de 20 987 km².[97]
  3. D'alcuerdu al Gobiernu d'Hidalgo la so superficie ye de 860.9 km²;[97] d'alcuerdu al INAFED ye de 870.93 km²;[99] y d'alcuerdu a la SEDESOL ye de 874.682 km².[100]
  4. D'alcuerdu al Gobiernu d'Hidalgo la so superficie ye de 31.3 km²;[97] d'alcuerdu al INAFED ye de 28.60 km²;[101] y d'alcuerdu a la SEDESOL ye de 28.265 km².[102]
  5. Faise diferencia del Sitiu Ramsar y l'Área de Protección de Recursos Naturales. El Sitiu Ramsar ye compartíu con dos conceyos de Puebla. Solo considérase la área dientro del estáu d'Hidalgo.
  6. Faise diferencia del Sitiu Ramsar y l'Área de Protección de Recursos Naturales. La Área de Protección de Recursos Naturales ye compartíu con diez municipio de Puebla. Solo considérase la área dientro del estáu d'Hidalgo.
  7. Tasa de natalidá per númberu de nacencies d'una población por cada 1000 habitantes nun añu.[173]
  8. Tasa global de fecundidá per númberu de nacencies nacíes vivos por cada 1000 muyeres nun añu.[173]
  9. Tasa global de mortalidá per númberu de fallecimientos por cada 1000 persones nun añu.[173]
  10. Tasa de Mortalidá infantil por númberu de fallecimientos de neños por cada 1000 nacencies nun añu.[173]
  11. Datos ellaboraos del Censu de Población y Vivienda INEGI 2010.
  12. Dimensión de la comunidá llingüística acordies con el númberu de falantes pa la población de 3 años y más.[174]
  13. Dimensión de la comunidá llingüística acordies con el númberu de falantes pa la población de 5 años y más.[174]
  14. Dimensión de la comunidá acordies con el númberu de prauticantes mayores de 5 años d'edá.[174]
  15. La suma d'escueles per serviciu puede diferir del total, por cuenta de qu'esisten dalgunes qu'imparten más d'un serviciu.[350]
  16. Acordies con el sitiu oficial de la Lliga MX la so capacidá ye 27 512,[418] y d'alcuerdu al sitiu oficial del C.F. Pachuca la so capacidá ye de 30 000.[419]

Referencies[editar | editar la fonte]

Referencies web
  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 «Enciclopedia de los Conceyos y Delegaciones de Méxicu: Mediu físicu del estáu d'Hidalgo». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu (2010). Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  2. 2,0 2,1 INEGI. «Superficie d'Hidalgo». Cúntame de Méxicu. Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 20 de xunetu de 2010.
  3. INEGI. «División municipal d'Hidalgo». Cúntame de Méxicu. Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 20 de xunetu de 2010.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Error de cita: Etiqueta <ref> non válida; nun se conseñó testu pa les referencies nomaes numerohidalgo
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 INEGI. «Diversidad d'Hidalgo». Cúntame de Méxicu. Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 28 de febreru de 2017.
  6. 6,0 6,1 PNUD (2015). «Índiz de Desenvolvimientu Humanu pa les entidaes federatives, Méxicu 2015». Programa de les Naciones Xuníes pal Desenvolvimientu en Méxicu. Consultáu'l 27 d'avientu de 2015.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 «Bancu d'información económica». Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 «PIB - Entidá Federativa, añal». Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  9. 9,0 9,1 INEGI (2015.). «Estructura económica d'Hidalgo en resume». Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 9 de marzu de 2017.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 SE (2015). «Información económica estatal, Hidalgo». Secretaría d'Economía. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 7 de marzu de 2017.
  11. 11,0 11,1 11,2 «Zona arqueolóxica de Huapalcalco». Rede de zones arqueolóxiques del INAH. Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria (10 de xunu de 2015). Consultáu'l 4 d'ochobre de 2017.
  12. 12,0 12,1 «Pirámide Huapalcalco, antiguu sitiu arqueolóxicu». El Sol de Tulancingo (Organización Editorial Mexicana). 4 de mayu de 2008. Archivado del original el 25 d'avientu de 2014. https://archive.is/20141225181309/http://www.oem.com.mx/elsoldemexico/notes/n685718.htm. Consultáu 'l 24 d'avientu de 2014. 
  13. 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 13,13 13,14 13,15 13,16 13,17 13,18 13,19 13,20 13,21 13,22 13,23 13,24 13,25 13,26 13,27 13,28 13,29 13,30 «Enciclopedia de Los Conceyos y Delegaciones de Méxicu: Hestoria del estáu d'Hidalgo». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu (2010). Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 14,7 «La Creación del Estáu d'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo (16 de xineru de 2013). Archiváu dende l'orixinal, el 4 de marzu de 2016. Consultáu'l 1 de setiembre de 2015.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 «Constitución Política del Estáu d'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 Institutu Nacional pal Federalismu y el Desenvolvimientu Municipal (2010). «Enciclopedia de Los Conceyos y Delegaciones de Méxicu: Gobiernu del estáu d'Hidalgo». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  17. 17,0 17,1 17,2 Institutu Nacional pal Federalismu y el Desenvolvimientu Municipal (2010). «Enciclopedia de Los Conceyos y Delegaciones de Méxicu: Nomenclatura del estáu d'Hidalgo». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  18. Academia de la Llingua Asturiana (2017), «hidalguense» (2000 edición), Uviéu: KRK ediciones, ISBN 84-8168-208-x, http://www.academiadelallingua.com/diccionariu/index.php?pallabra=hidalguense 
  19. 19,0 19,1 Congresu del estáu d'Hidalgo (24 de xineru de 1980). «Decreto que reconoz como oficial l'escudu del Estáu d'Hidalgo». Periódicu Oficial del Estáu d'Hidalgo. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 2 de setiembre de 2014.
  20. TEEH. «Escudo del Estáu d'Hidalgo». Tribunal Electoral del Estáu d'Hidalgo (TEEH). Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Archiváu dende l'orixinal, el 4 de marzu de 2016. Consultáu'l 24 de setiembre de 2015.
  21. 21,0 21,1 «Himnu del estáu d'Hidalgo». Lo que nos identifica. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 7 de marzu de 2017.
  22. «Camuda Osorio l'himnu d'Hidalgo». www.razón.com.mx (2 de marzu de 2010). Consultáu'l 15 de xineru de 2014.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 «Doble himnu al estáu». Periódicu Criteriu d'Hidalgo (23 de xineru de 2014). Archiváu dende l'orixinal, el 2 de setiembre de 2014. Consultáu'l 2 de setiembre de 2014.
  24. 24,0 24,1 «Zona arqueolóxica de Tepeapulco O Xihuingo». Rede de zones arqueolóxiques del INAH. Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria (10 de xunu de 2015). Consultáu'l 4 d'ochobre de 2017.
  25. 25,0 25,1 Lorenzo Monterrubio, Carmen. «Etapa prehispánica nel estáu d'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 24 d'avientu de 2014.
  26. 26,0 26,1 «Etapa prehispánica d'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 24 d'avientu de 2014.
  27. «Hidalgo, Orixe del estáu editorial=Gobiernu del estáu d'Hidalgo». Archiváu dende l'orixinal, el 22 de setiembre de 2011. Consultáu'l 10 d'agostu de 2010.
  28. «El grandor de Xihuingo n'Hidalgo». L'Universal (17 de setiembre de 2011). Consultáu'l 4 d'avientu de 2015.
  29. Notimex (14 de febreru de 2012). «Zona arqueolóxica Pahñú amuesa claves del orixe otomí». L'Economista. Consultáu'l 29 d'agostu de 2015.
  30. «Dinámica Cultural del Valle del Mezquital mientres el Epiclásico». Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc.(FAMSI) (7 de marzu de 2002). Consultáu'l 29 d'agostu de 2015.
  31. «El Pahñú guarda'l secretu sobre l'orixe del pueblu otomí». Mileniu Diariu (Grupu Mileniu). 29 d'avientu de 2012. http://www.milenio.com/cultura/Panhu-guarda-secretu-orixe-pueblo_0_217178550.html. Consultáu 'l 29 d'agostu de 2015. 
  32. «Zona arqueolóxica de Pañhú». Rede de zones arqueolóxiques del INAH. Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria (10 de xunu de 2015). Consultáu'l 4 d'ochobre de 2017.
  33. Lozada Cárdenes, Sergio (29 d'avientu de 2012). «El Pañhú guarda'l secretu sobre l'orixe del pueblu otomí». Mileniu Fidalgu (Grupu Editorial Mileniu). http://www.milenio.com/cultura/Panhu-guarda-secretu-orixe-pueblo_0_217178550.html. Consultáu 'l 29 d'agostu de 2015. 
  34. 34,0 34,1 Memoria del taller Arqueoloxía de la Huasteca: homenaxe a Leonor Merín Carrión, Primer, Ciudá de Méxicu; Méxicu: Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria. ISBN 978-968-03-0372-4.
  35. 35,0 35,1 «Zona arqueolóxica y muséu de sitiu de Tula». Rede de zones arqueolóxiques del INAH. Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria (29 d'avientu de 2016). Consultáu'l 4 d'ochobre de 2017.
  36. 36,0 36,1 36,2 «llugar_de_la lluna.pdf El llugar de la lluna”; Metztitlán nel sieglu XVI». Institutu d'Artes editorial=Universidá Autónoma del Estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 18 de payares de 2017.
  37. 37,0 37,1 «El Señoríu de Metztitlán». H. Conceyu de Metztitlán. Consultáu'l 18 de payares de 2017.
  38. 38,0 38,1 Huastecos con too y con eso: Curtia hestoria del orixe de les comunidaes teenek (huastecas) de Tantoyuca, norte de Veracruz, Primer, Ciudá de Méxicu; Méxicu: Centru d'estudios Mexicanos y Centroamericanos. ISBN 978-282-182-810-0.
  39. 39,0 39,1 39,2 39,3 INEGI. «Pachuca». Diccionariu de nomes xeográficos: ciudaes capitales de la República Mexicana. Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 11 de setiembre de 2015.
  40. «Primeros españoles en Pachuca». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 26 de febreru de 2012. Archivado del original el 13 d'abril de 2013. https://archive.is/20130413150348/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n2444118.htm. Consultáu 'l 3 de marzu de 2012. 
  41. «Etapa colonial d'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 26 d'avientu de 2014.
  42. «La minería de Pachuca-Real del Monte nel Sieglu XVI». L'Independiente d'Hidalgo (23 de xunetu de 2009). Archiváu dende l'orixinal, el 3 de xunetu de 2012. Consultáu'l 16 de xunu de 2010.
  43. «Feliz descubrimientu de les mines de Pachuca». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 1 d'abril de 2012. Archivado del original el 13 d'abril de 2013. https://archive.is/20130413165513/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n2488767.htm. Consultáu 'l 14 de xineru de 2013. 
  44. «La Facienda de Purísima». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 19 de xunetu de 2015. Archivado del original el 30 d'agostu de 2015. https://archive.is/20150830042942/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n3884520.htm. Consultáu 'l 30 d'agostu de 2015. 
  45. «La primer fuelga d'América». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 14 d'agostu de 2001. Archivado del original el 13 d'abril de 2013. https://archive.is/20130413161208/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n2185544.htm. Consultáu 'l 27 de payares de 2011. 
  46. «mineros-de-Real-del Monte# Contra baxa de salariu empecipió llucha de los mineros de Real del Monte». Hestoria de la clase obrera. La Esquierda Diariu Méxicu (28 de xunetu de 2015). Consultáu'l 1 de setiembre de 2015.
  47. «La gran llucha minera de 1766: de la fuelga xeneral al llevantamientu popular». Armes de la Crítica (24 de marzu de 2012). Archiváu dende l'orixinal, el 1 de setiembre de 2015. Consultáu'l 1 de setiembre de 2015.
  48. «Huelga minera del llonxanu 1766». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 16 d'agostu de 2015. Archivado del original el 3 de setiembre de 2015. https://archive.is/20150903194840/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n3917399.htm. Consultáu 'l 3 de setiembre de 2015. 
  49. Redacción (16 d'agostu de 2012). «Conmemoren primer fuelga minera en Méxicu». La Xornada. Consultáu'l 3 de setiembre de 2015.
  50. 50,0 50,1 50,2 50,3 50,4 Humboldt's Mexico: In the Footsteps of the Illustrious German Scientific Traveller, Primer (en Inglés), Montreal, Canadá: McGill-Queen's Press - MQUP,. ISBN 077-354-941-2.
  51. «En Huichapan, Hidalgo, diose'l primer «Berru d'Independencia» fai casi 200 años». La Xornada (16 de setiembre de 2010). Archiváu dende l'orixinal, el 20 de setiembre de 2010. Consultáu'l 5 d'ochobre de 2010.
  52. 52,0 52,1 52,2 «Etapa Independiente n'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 26 d'avientu de 2014.
  53. «200 años de Tomar Pachuca polos insurxentes». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 22 d'abril de 2012. Archivado del original el 13 d'abril de 2013. https://archive.is/20130413153616/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n2514441.htm. Consultáu 'l 6 de xineru de 2013. 
  54. «Cuando tomaron Pachuca». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 5 de xunetu de 2009. Archivado del original el 11 de xineru de 2013. https://archive.is/20130111230725/http://www.oem.com.mx/elsoldemexico/notes/n1231264.htm. Consultáu 'l 9 de xineru de 2010. 
  55. «Molangueros insurrectos». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 9 de xunu de 2009. Archivado del original el 26 d'avientu de 2014. https://archive.is/20141226224649/http://www.oem.com.mx/esto/notes/n1195749.htm. Consultáu 'l 26 d'avientu de 2014. 
  56. «Frai Servando en Pachuca». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 8 d'avientu de 2013. Archivado del original el 17 de setiembre de 2015. https://archive.is/20150917045304/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n3218977.htm. Consultáu 'l 17 de setiembre de 2015. 
  57. 57,0 57,1 Comisión Interinstitucional pa Celebrar los Festexos del bicentenariu n'Hidalgo. «Hidalgo fai 200 años». Bicentenariu en Fidalgu. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 9 de xineru de 2012.
  58. «La intervención norteamericana». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 25 de setiembre de 2011. Archivado del original el 13 d'abril de 2013. https://archive.is/20130413162144/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n2240516.htm. Consultáu 'l 7 de xineru de 2012. 
  59. «Pide diputáu nomar a Jacala pueblu históricu». Periódicu L'Independiente d'Hidalgo (19 de xunetu de 2014). Consultáu'l 21 de marzu de 2018.
  60. «Enciclopedia de los Conceyos y Delegaciones de Méxicu:Jacala de Ledezma, Hidalgo». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  61. Porfirio Díaz y el Porfiriato Cronoloxía (1830-1915) (PDF), Primer, Ciudá de Méxicu; Méxicu: Secretaría d'Educación Pública. ISBN 978-607-7916-66-6.
  62. Redacción (10 de xineru de 2015). «Un trunfu lliberal en Pachuca 1861». Periódicu L'Independiente d'Hidalgo. Consultáu'l 27 d'agostu de 2015.
  63. «República itinerante, la ruta de Juárez». Excélsior (26 de mayu de 2013). Consultáu'l 27 d'agostu de 2015.
  64. Maximiliano íntimu: L'emperador Maximiliano y la so corte Memories d'un secretariu (PDF), Primer, Llibrería de la Vda. de C. Bouret. ISBN 978-607-024-840-5.
  65. 65,0 65,1 65,2 65,3 «La guardia de la emperatriz Carlota la so tráxica aventura en Méxicu, 1864-1867». Estudio d'Hestoria Moderna y Contemporanea de Méxicu (Universidá Nacional Autónoma de Méxicu) 28. 2004. ISSN 0185-2620. http://www.historicas.unam.mx/moderna/ehmc/ehmc28/331.html. 
  66. 66,0 66,1 66,2 66,3 «La espedición Belga al Imperiu de Maximiliano». Revista Hestories (Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria). 2001. ISSN 1405-7794. http://www.estudioshistoricos.inah.gob.mx/revistaHistorias/wp-content/uploads/histories_49_67-82.pdf. 
  67. 67,0 67,1 67,2 «estáu editorial=Gobiernu del estáu d'Hidalgo Ereición del estáu d'Hidalgo». Consultáu'l 21 de marzu de 2018.
  68. . Memoria Política de Méxicu. Consultáu'l 1 de setiembre de 2015.
  69. 69,0 69,1 69,2 «Primer gobernador del estáu d'Hidalgo». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 1 de febreru de 2015. Archivado del original el 4 de setiembre de 2015. https://archive.is/20150904025140/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n3691802.htm. Consultáu 'l 4 de setiembre de 2015. 
  70. 70,0 70,1 70,2 70,3 «El Porfiriato n'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 7 de marzu de 2015.
  71. 71,00 71,01 71,02 71,03 71,04 71,05 71,06 71,07 71,08 71,09 71,10 71,11 Reyes Monzalvo, Jonás. «Agrupaciones Lliberales y Antireeleccionistas». Comisión Interinstitucional pa Celebrar los Festexos del bicentenariu n'Hidalgo. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 7 d'avientu de 2014.
  72. 72,0 72,1 72,2 «Periodista encenráu en fornu». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 24 d'abril de 2011. Archivado del original el 29 d'avientu de 2014. https://archive.is/20141229060335/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n2052189.htm. Consultáu 'l 29 d'avientu de 2014. 
  73. «La estación del Ferrocarril, un referente de la hestoria pachuqueña». Secretaría de Cultura. Gobiernu de Méxicu (6 de febreru de 2008). Consultáu'l 30 d'agostu de 2015.
  74. «Estación El Mexicanu, toa una llarga hestoria». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 8 de xunetu de 2008. Archivado del original el 30 d'agostu de 2015. https://archive.is/20150830231707/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n762010.htm. Consultáu 'l 30 d'agostu de 2015. 
  75. «El rápidu de los siete». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 9 de marzu de 2014. Archivado del original el 30 d'agostu de 2015. https://archive.is/20150830231709/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n3317170.htm. Consultáu 'l 30 d'agostu de 2015. 
  76. «Pioneros del cine». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 25 de payares de 2012. Archivado del original el 13 d'abril de 2013. https://archive.is/20130413153456/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n2783170.htm. Consultáu 'l 1 d'avientu de 2012. 
  77. «La llegada del primera automóvil a Pachuca». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 5 de febreru de 2012. Archivado del original el 13 d'abril de 2013. https://archive.is/20130413153241/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n2414543.htm. Consultáu 'l 6 de febreru de 2012. 
  78. Avilés Sada, Rosario (1 de setiembre de 2010). «El retu centenariu de l'aviación». Cable News Network (CNN). Archiváu dende l'orixinal, el 3 de xunetu de 2012. Consultáu'l 7 de xineru de 2013.
  79. «Enciclopedia de los Conceyos y Delegaciones de Méxicu: Huichapan, Hidalgo». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu (2010). Consultáu'l 22 de marzu de 2017.
  80. Comisión Interinstitucional pa Celebrar los Festexos del bicentenariu en Fidalgu. «Agustín Sanguínes». Bicentenariu n'Hidalgo. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 18 de setiembre de 2015.
  81. «En ruines, la histórica estación ferroviaria Irolo, n'Hidalgo». La Xornada (9 d'ochobre de 2011). Archiváu dende l'orixinal, el 30 d'agostu de 2015. Consultáu'l 30 d'agostu de 2015.
  82. 82,0 82,1 82,2 «La Revolución mexicana n'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 28 d'avientu de 2014.
  83. Redacción (29 de marzu de 2014). «La visita d'Adolfo de la Güerta a Pachuca en 1923». Periodico L'Independiente d'Hidalgo. Consultáu'l 6 de setiembre de 2015.
  84. El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 27 de payares de 2011. Archivado del original el 13 d'abril de 2013. https://archive.is/20130413150553/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n2324579.htm. Consultáu 'l 27 de payares de 2010. 
  85. 85,0 85,1 85,2 85,3 85,4 85,5 85,6 85,7 85,8 «Entamo modernu n'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 26 d'avientu de 2014.
  86. «Dr. Otoniel Miranda Andrade». Exgobernadores. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 20 de marzu de 2017.
  87. González Oropeza, Manuel (1987). La intervención federal na desapaición de poderes. Universidá Nacional Autónoma de Méxicu, Institutu d'Investigaciones Xurídiques. ISBN 968-36-0284-3. Archivado del original el 6 de xunetu de 2010. https://web.archive.org/web/20100706055559/http://www.bibliojuridica.org/llibros/llibro.htm?l=1035. 
  88. «Lic. Raúl Lozano Ramírez». Exgobernadores. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 20 de marzu de 2017.
  89. 89,0 89,1 89,2 «Adiós a la normal rural d'El Mexe». La Xornada (7 de xunetu de 2008). Consultáu'l 3 de xineru de 2015.
  90. 90,0 90,1 90,2 «El Mexe: Rebelión n'Hidalgo». L'Internacionalista (23 de febreru de 2000). Consultáu'l 3 de xineru de 2015.
  91. Mota López, Dinorath (11 de xunetu de 2010). «Olvera recibe constancia de mayoría n'Hidalgo». L'Universal. Consultáu'l 11 de xunetu de 2010.
  92. Redacción (15 de xineru de 2012). «Policía topa dos executaos en Pachuca; unu taba degolláu». Mileniu Diariu. Grupu Editorial Mileniu. Archiváu dende l'orixinal, el 29 de xunu de 2012. Consultáu'l 16 de xineru de 2012.
  93. «Persisten siquier 9 bloqueos n'Hidalgo contra'l 'gasolinazo'». Excelsior (4 de xineru de 2017). Consultáu'l 17 de marzu de 2017.
  94. «Bloqueo, saqueos y vandalismo pol 'gasolinazo' n'Hidalgo». Excelsior (4 de xineru de 2017). Consultáu'l 17 de marzu de 2017.
  95. Redacción (20 de setiembre de 2017). «Cimblóse fidalgu». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). https://www.elsoldehidalgo.com.mx/policia/címblose-fidalgu. Consultáu 'l 21 de setiembre de 2015. 
  96. Redacción (20 de setiembre de 2017). Cuarteaduras y fisuras, daños pa Hidalgo tres sismo. https://www.elindependientedehidalgo.com.mx/cuarteaduras-fisuras-danos-fidalgu-tres-sismo/. Consultáu 'l 20 de setiembre de 2017. 
  97. 97,0 97,1 97,2 «Hidalgo. Población total y densidá de población per conceyu, 2015.». Conseyu Estatal de Población editorial=Gobiernu del estáu d'Hidalgo (2015). Consultáu'l 25 de marzu de 2018.
  98. 98,0 98,1 Institutu Nacional pal Federalismu y el Desenvolvimientu Municipal. «Sistema Nacional d'Información Municipal». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 20 de marzu de 2018. Pa ver información d'Hidalgo, escoyer primero'l tipu d'información deseyada, dempués al estáu d'Hidalgo nel campu «Entidá federativa».
  99. «Enciclopedia de los Conceyos y Delegaciones de Méxicu: Zimapán, Hidalgo». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu (2010). Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  100. Cédules d'Información Municipal. «Zimapán, Hidalgo». Secretaría de Desenvolvimientu Social. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  101. «Enciclopedia de los Conceyos y Delegaciones de Méxicu: Tlahuelilpan, Hidalgo». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu (2010). Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  102. Cédules d'Información Municipal. «Tlahuelilpan, Hidalgo». Secretaría de Desenvolvimientu Social. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 22 de marzu de 2017.
  103. «Hidalgo». Prontuario d'información xeográfica municipal de los Estaos Xuníos Mexicanos. Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 22 de marzu de 2017.
  104. 104,0 104,1 104,2 104,3 «Enciclopedia de los Conceyos y Delegaciones de Méxicu: Rexonalización del estáu d'Hidalgo». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu (2010). Consultáu'l 20 de marzu de 2018.
  105. 105,0 105,1 105,2 105,3 105,4 105,5 Serviciu Xeolóxicu Mexicanu (2014). «Panorama Mineru del Estáu d'Hidalgo». Secretaría d'Economía. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 7 de marzu de 2017.
  106. 106,0 106,1 106,2 106,3 106,4 106,5 106,6 «Relieve del estáu d'Hidalgo». www.paratodomexico.com. Consultáu'l 15 de marzu de 2017.
  107. 107,0 107,1 107,2 INEGI. «Relieve d'Hidalgo». Cúntame de Méxicu. Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 20 de xunetu de 2010.
  108. Monografíes del Estáu d'Hidalgo: Monografía del conceyu de Zempoala, Primer, Pachuca de Sotu, Hidalgo: Universidá Autónoma del Estáu d'Hidalgo, 50. ISBN 968-634-013-0.
  109. «La cuenca». La Xornada (12 d'agostu de 2012). Consultáu'l 25 de marzu de 2018.
  110. 110,0 110,1 110,2 110,3 110,4 110,5 «Conociendo Hidalgo, Séptima edición». Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía (2017.). Consultáu'l 25 de marzu de 2018.
  111. 111,0 111,1 SSN (2010). «Secuencia de Sismos n'Hidalgo, mayu 2010». Serviciu Sismolóxicu Nacional. Universidá Nacional Autónoma de Méxicu. Archiváu dende l'orixinal, el 28 de marzu de 2012. Consultáu'l 26 de xunetu de 2010.
  112. Luis Ricu, José (5 de marzu de 2010). «Pachuca casi a salvo de terremotos». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). Archivado del original el 13 d'avientu de 2013. https://web.archive.org/web/20131213012936/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n1543280.htm. Consultáu 'l 2 de xunu de 2010. 
  113. 113,00 113,01 113,02 113,03 113,04 113,05 113,06 113,07 113,08 113,09 113,10 «Hidroloxía del estáu d'Hidalgo». www.paratodomexico.com. Consultáu'l 15 de marzu de 2017.
  114. 114,00 114,01 114,02 114,03 114,04 114,05 114,06 114,07 114,08 114,09 114,10 114,11 114,12 114,13 114,14 SAGARPA (2010). «Resultaos del Estudiu del Diagnósticu del Sector Agropecuariu nel estáu d'Hidalgo». Secretaría d'Agricultura, Ganadería, Desenvolvimientu Rural, Pesca y Alimentación. Gobiernu de Mexico. Consultáu'l 27 d'avientu de 2015.
  115. «Acuíferos d'Hidalgo». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 12 d'abril de 2018.
  116. «Determinación de la Disponibilidad d'Agua nel Acuíferu Álamu-Tuxpan, tao de Veracruz». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu (2010). Consultáu'l 12 d'abril de 2018.
  117. «Determinación de la Disponibilidad d'Agua nel Acuíferu Cuautitlán-Pachuca, tao de Méxicu». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu (2010). Consultáu'l 12 d'abril de 2018.
  118. «Siguen sobreexplotados trés acuíferos nel estáu». Periódicu L'Independiente d'Hidalgo (22 de marzu de 2016). Consultáu'l 12 d'abril de 2018.
  119. «Sobreexplotados, trés de los 21 acuíferos d'Hidalgo». agua.org.mx (23 de marzu de 2012). Consultáu'l 12 d'abril de 2018.
  120. «Ficha Informativa de les Güelgues de Ramsar: llaguna de Tecocomulco». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu (29 de setiembre del 2003.). Consultáu'l 7 d'abril de 2018.
  121. «Ficha Informativa de les Güelgues de Ramsar: Llaguna de Metztitlán». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu (18 de setiembre de 2003). Consultáu'l 7 d'abril de 2018.
  122. «Geología y petrogénesis de los Prismes Basálticos de Santa María Regla, Hgo.». Revista geoCiencia SGM (Serviciu Xeolóxicu Mexicanu) 3. 2008. http://www.sgm.gob.mx/pdfs/geociencia/Abril_2008.pdf. Consultáu 'l 16 de marzu de 2017. 
  123. 123,0 123,1 123,2 INEGI. «Clima d'Hidalgo». Cúntame de Méxicu. Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 20 de xunetu de 2010.
  124. «Clima del estáu d'Hidalgo». www.paratodomexico.com. Consultáu'l 15 de marzu de 2017.
  125. Centru Nacional de Prevención de Desastres (28 d'ochobre de 2014). «Atles Nacional de Riesgos: Xelaes y Nevaes». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu. Archiváu dende l'orixinal, el 29 d'ochobre de 2014. Consultáu'l 19 de xineru de 2015.
  126. 126,0 126,1 Mota López, Dinorath (2 de xineru de 2008). «Cubre nieve siquier siete municipio d'Hidalgo». L'Universal. Consultáu'l 19 de xineru de 2014.
  127. Redacción (2 d'avientu de 2011). «Preven nevaes en zones altes d'Hidalgo». Vanguardia.com.mx. Consultáu'l 19 de xineru de 2014.
  128. «Cai nieve y enagua nieve n'once municipio d'Hidalgo». Excélsior (8 d'avientu de 2017). Consultáu'l 26 de marzu de 2018.
  129. Comisión Nacional de l'Agua (2010). «Serviciu Meteorolóxicu Nacional: Normales Climatolóxiques de Huejutla». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 30 d'agostu de 2012.
  130. Comisión Nacional de l'Agua (2010). «Serviciu Meteorolóxicu Nacional: Normales Climatolóxiques de Tlanchinol». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 30 d'agostu de 2012.
  131. Comisión Nacional de l'Agua (2010). «Serviciu Meteorolóxicu Nacional: Normales Climatolóxiques de Tenango de Doria». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 30 d'agostu de 2012.
  132. Comisión Nacional de l'Agua (2010). «Serviciu Meteorolóxicu Nacional: Normales Climatolóxiques de Ixmiquilpan». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 30 d'agostu de 2012.
  133. Comisión Nacional de l'Agua (2010). «Serviciu Meteorolóxicu Nacional: Normales Climatolóxiques de Zacualtipán». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 30 d'agostu de 2012.
  134. Comisión Nacional de l'Agua (2010). «Serviciu Meteorolóxicu Nacional: Normales Climatolóxiques de Pachuca». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 30 d'agostu de 2012.
  135. Comisión Nacional de l'Agua (2010). «Serviciu Meteorolóxicu Nacional: Normales Climatolóxiques de Real del Monte». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 30 d'agostu de 2012.
  136. 136,00 136,01 136,02 136,03 136,04 136,05 136,06 136,07 136,08 136,09 136,10 136,11 136,12 136,13 SEMARNATH. «Actualización del Programa Sectorial de Mediu Ambiente y Recursos Naturales (2011-2016)». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales d'Hidalgo. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 8 de marzu de 2017.
  137. 137,0 137,1 137,2 137,3 137,4 137,5 INEGI. «Flora y fauna d'Hidalgo». Cúntame de Méxicu. Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. Consultáu'l 20 de xunetu de 2010.
  138. 138,0 138,1 «Enciclopedia de los Conceyos y Delegaciones de Méxicu: Actopan, Hidalgo». Secretaría de Gobernación. Gobiernu de Méxicu (2010). Consultáu'l 22 de marzu de 2017.
  139. 139,0 139,1 SEMARNAT. «Estudio pa la Caracterización y Diagnósticu del Programa d'Ordenamientu Ecolóxicu del Territoriu de la Cuenca de Méxicu». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 4 d'agostu de 2010.
  140. 140,0 140,1 CONANP. «Sitio Ramsar en Méxicu». Comisión Nacional d'Árees Naturales Protexíes. Consultáu'l 11 d'avientu de 2015.
  141. UNESCO (5 de mayu de 2017). «Ecomarca Minera, Fidalgu UNESCO Global Geopark (Mexico)». Global Geoparks. Consultáu'l 7 de mayu de 2017.
  142. La Redacción (4 de payares de 2013). «Conagua Hidalgo realiza prevención y control de contaminación de l'agua». Mileniu Diariu (Grupu Editorial Mileniu). http://www.milenio.com/fidalgu/Conagua-Hidalgo-prevencion-control-contaminacion_0_184182053.html. Consultáu 'l 28 d'avientu de 2015. 
  143. 143,0 143,1 143,2 143,3 143,4 SEMARNAT (2003). «Indicadores Ambientales del Estáu d'Hidalgo». Secretaría de Mediu Ambiente y Recursos Naturales. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 28 d'avientu de 2015.
  144. «Entamen reactivar minería y realizar proyeutos inmobiliarios en Pachuca». La Xornada (23 de febreru de 2010). Consultáu'l 14 de xineru de 2013.
  145. «Gobernantes Hidalguenses de Juan C. Doria a Omar Fayad». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). 4 de setiembre de 2016. Archivado del original el 13 de setiembre de 2016. https://archive.is/20160913174424/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n4273405.htm. Consultáu 'l 5 de setiembre de 2016. 
  146. 146,0 146,1 «Llei Orgánica del Poder Llexislativu del Estáu d'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 14 de marzu de 2018.
  147. «Historia del Tribunal Cimeru de Xusticia del Estáu d'Hidalgo». Tribunal Cimeru de Xusticia del Estáu d'Hidalgo. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 4 de setiembre de 2015.
  148. «Diputaos integrantes del Congresu d'Hidalgo dende la I a la LXII llexislatura». Congresu del Estáu Llibre y Soberanu d'Hidalgo. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Archiváu dende l'orixinal, el 4 de marzu de 2016. Consultáu'l 11 d'avientu de 2015.
  149. Redacción (5 de setiembre de 2016). «Oficial la conformanza de Congresu d'Hidalgo». unionhidalgo.mx. Consultáu'l 13 de marzu de 2017.
  150. 150,0 150,1 150,2 150,3 150,4 «Llei Orgánica del Poder Xudicial del Estáu d'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo (31 d'avientu de 2017). Consultáu'l 14 de marzu de 2018.
  151. 151,0 151,1 151,2 «Poder Xudicial del Estáu d'Hidalgo». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 26 de marzu de 2018.
  152. 152,00 152,01 152,02 152,03 152,04 152,05 152,06 152,07 152,08 152,09 152,10 152,11 152,12 «Plan Estatal de Desenvolvimientu (2011-2016)». Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 25 de xunetu de 2012.
  153. 153,0 153,1 153,2 153,3 «divisiones territoriales-de-los conceyos-del estáu-de-fidalgu-1 Historia de les Divisiones Territoriales de los Conceyos del Estáu d'Hidalgo». Congresu del estáu d'Hidalgo. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Archiváu dende l'divisiones territoriales-de-los conceyos-del estáu-de-fidalgu-1 orixinal, el 24 de xunetu de 2008. Consultáu'l 25 de xunetu de 2010.
  154. 154,0 154,1 Hidalgo. Hestoria curtia. Fondu de Cultura Economica. ISBN 607-164-079-2.
  155. División territorial del estáu d'Hidalgo de 1810 a 1995 (PDF), Primer, Aguascalientes, Aguascalientes: Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía, 74. ISBN 970-13-1498-0.
  156. IEEH. «Mapa electoral de resultaos d'integración de conceyos proceso electoral local 2015 - 2016». Institutu Estatal Electoral d'Hidalgo. Consultáu'l 15 de marzu de 2017.
  157. «Presidentes municipales electos Hidalgo 2016». Intelixencia electoral. Archiváu dende l'orixinal, el 15 de marzu de 2017. Consultáu'l 15 de marzu de 2017.
  158. Redacción (4 d'avientu de 2016). «Realicen elección estraordinaria en Omitlán de Juárez, Hidalgo». unotv.com. Consultáu'l 15 de marzu de 2017.
  159. «Por 222 votos PRI llévase Omitlán de Juárez». Periodico Criteriu deHidalgo (4 d'avientu de 2016). Consultáu'l 15 de marzu de 2017.
  160. 160,0 160,1 160,2 Congresu del estáu d'Hidalgo (25 d'avientu de 2017). «Decreto que determina la rexonalización del Estáu Llibre y Soberanu d'Hidalgo». Periódicu Oficial del Estáu de Fidalgu. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 26 de febreru de 2018.
  161. 161,0 161,1 «Descriptivu de la distritacion federal Hidalgo». Institutu Nacional Electoral (15 de marzu de 2017). Consultáu'l 8 de marzu de 2018.
  162. 162,0 162,1 «ALCUERDO INE/CG59/2017 del Conseyu Xeneral del Institutu Nacional Electoral, pol que s'aprueba la demarcación territorial de los trescientos distritos electorales federales uninominales en que s'estrema'l país y les sos respectives cabeceres distritales, a propuesta de la Xunta Xeneral Executiva». Institutu Nacional Electoral (15 de marzu de 2017). Consultáu'l 8 de marzu de 2018.
  163. «Distrito Electorales Federales d'Hidalgo». Institutu Nacional Electoral (15 de marzu de 2017). Consultáu'l 8 de marzu de 2018.
  164. La Redacción (4 de setiembre de 2015). «Asina quedaron los 18 Distritos». El Sol d'Hidalgo (Organización Editorial Mexicana). Archivado del original el 12 d'avientu de 2015. https://archive.is/20151212231532/http://www.oem.com.mx/elsoldehidalgo/notes/n3937414.htm. Consultáu 'l 12 d'avientu de 2015. 
  165. «Distrito Electorales Loales d'Hidalgo». Institutu Nacional Electoral (15 de marzu de 2017). Consultáu'l 8 de marzu de 2018.
  166. «División de los Distritos Xudiciales». Poder Xudicial del Estáu d'Hidalgo. Gobiernu del estáu d'Hidalgo. Consultáu'l 14 de marzu de 2018.
  167. 167,0 167,1 «¿Quien somos?». Institutu Estatal Electoral d'Hidalgo. Consultáu'l 25 de xunetu de 2010.
  168. 168,0 168,1 «Llistes les más de 3 mil casilla pa elección n'Hidalgo». Unu TV (5 de xunu de 2016). Consultáu'l 8 de marzu de 2017.
  169. 169,0 169,1 «Van Ser 3 mil 646 caxellos pa elección concurrente». Periódicu La Crónica de Güei. Consultáu'l 8 de marzu de 2017.
  170. «Estadístiques del Padrón Electoral y Llista Nominal d'Electores». Institutu Nacional Electoral (23 de marzu de 2018). Consultáu'l 23 de marzu de 2018.
  171. SRE (23 de xineru de 2013). «Descripción xeneral de los Alcuerdos Internacionales del Estáu d'Hidalgo». Secretaría de Relaciones Esteriores. Gobiernu de Méxicu. Consultáu'l 12 de xineru de 2015.
  172. Redacción (18 de xunu de 2012). «Van Establecer l'Institutu Confucio n'Hidalgo».