Idioma chol

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Chol
'Ch'ol'
Faláu en Flag of Mexico.svg Méxicu
Zona Chiapas y Tabasco
Falantes 729 (INEGI,2015)
Puestu Non nos 100 mayores (Ethnologue 1996)
Familia Llingües mayenses

 Occidentales
  Cholano-tzeltalanas
   Chol-chontal
    Idioma chol

Estatus oficial
Oficial en En Méxicu tien reconocencia como llingua nacional [1]
Reguláu por Nun ta reguláu
Códigos
ISO 639-1 nengún
ISO 639-2 myn (colectivu)
ISO 639-3 ctu

El idioma chol o ch'ol que'l so endónimo ye lakty'añ, ye una llingua mayense de la caña cholana falada pol pueblu chol, qu'habita principalmente los estaos mexicanos de Campeche, Tabasco y Chiapas, siendo Chiapas onde se concentren la mayoría de los falantes, sobremanera nos conceyos de Palenque, Tila, Tumbalá, Sábanu, Saltu d'Agua, Sableres de Catazajá y Yajalón.

El chol estremar en tres dialeuto:

  • Chol de Tila, faláu por casi 44 000 persones, con un índiz de 25 % de monollingüismu. Esta variedá fálase principalmente nel conceyu de Tila, en Chiapas;
  • Chol de Tumbalá, faláu por 90 000 persones nel conceyu de Tumbalá, tamién en Chiapas. L'índiz de monollingüismu de los falantes d'esta variedá ye de 30 % aprosimao;
  • Chol de Sábanu.

El grupu cholano de la familia mayense ye consideráu como un conxuntu de llingües bastante conservadores. Sostúvose que les llingües cholanas, esto ye, el chol, el chontal y el chortí, seríen bien cercanes al maya clásicu.[1]

Morfoloxía y sintaxis[editar | editar la fonte]

El chol, al igual que les demás llingües mayenses, ye una llingua aglutinante, esto ye, qu'apigura a un radical (verbu, sustantivu o axetivu), marques d'axente (el que realiza l'acción verbal), de suxetu (el posesor del oxetu o relación personal), al traviés d'un sistema de sufixos y prefixos.

Númberos[editar | editar la fonte]

El sistema de numberación del chol ye vigesimal (va cuntándose a partir de múltiplos de 20), al igual como asocede coles demás llingües mayenses, y polo xeneral, coles demás llingües mesoamericanas. La razón obecede a qu'estes llingües basen el so sistema numbéricu a partir del númberu de deos que tien el ser humanu. Los venti primeros númberos se enlistan de siguío:

1 jump'ej
2 cha'p'ej
3 uxp'ej
4 chänp'ej
5 jo'p'ej
6 wäkp'ej
7 wukp'ej
8 waxäkp'ej
9 bolomp'ej
10 lujump'ej
11 junlujump'ej
12 cha'lujump'ej
13 uxläjump'y :14

chänlujump'ej

15 jo'lujump'ej
16 wäklujump'ej
17 wuklujump'ej
18 waxäklujump'ej
19 bolomlujump'ej
20 junk'al

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. Houston, S., O. Chinchilla, Stuart D. "The Decipherment of Ancient Maya Writing", O. of Oklahoma Press, 2001.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]




Idioma chol