Idioma mazahua

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Mazahua
'Jñatio'
Faláu en Flag of Mexico.svg Méxicu
Zona Estáu de Méxicu y Michoacán, comunidaes migrantes en (Ciudá de Méxicu, Coahuila, Querétaro, Baxa California, Jalisco, Aguascalientes y Chihuahua.)
Falantes 151 897
Puestu Non nos 100 mayores (Ethnologue 1996)
Familia Llingües otomangue

 Otomangueanas occidentales
  Oto-pameanas
   Idioma mazahua

Alfabetu Llatín
Estatus oficial
Oficial en En Méxicu tien reconocencia como llingua nacional[1]
Reguláu por SEP
Códigos
ISO 639-1 nengún
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-3 maz
Mazahua language.png
Estensión del mazahua

La llingua mazahua ye una llingua que se fala nel centru de Méxicu. Los sos falantes denominen a la llingua col nome de jñatio, col que tamién se designen a sigo mesmos los mazahuas. Esti postreru ye un etnónimo náhuatl que significa xente que tien venados.

L'idioma mazahua pertenez al grupu llingüísticu otopameano de la familia otomangue. Xuntu con otros sesenta y dos llingües, el mazahua ye reconocíu como llingua nacional en Méxicu, cola mesma validez que l'idioma español en tol so territoriu.[2] Los mazahuas tienen un altu grau de billingüismu col idioma español y concéntrense principalmente ente los montes del Estáu de Méxicu y de Michoacán, nel valle de Ixtlahuaca a 36 km de la ciudá de Toluca, Edo. de Méxicu, especialmente nel conceyu de San Felipe del Progresu. Sicasí, tamién esisten nucleos importantes de falantes d'esta llingua na ciudá de Toluca, la ciudá de Zitácuaro, la Ciudá de Méxicu y na ciudá de Torrexón, entidá na que conformen la sesta comunidá llingüística dempués de los falantes d'español, náhuatl, otomí, mixteco y zapoteco.

Les llingües más cercanes al mazahua son la otomí, matlatzinca y el tlahuica, llingües coles que forma'l grupu otopameano. El mazahua ye una llingua tonal, y estrema tonos altu, baxu y descendente en cualesquier sílaba, sacante na postrera.

Descripción llingüística[editar | editar la fonte]

El mazahua tien una fonoloxía y una morfoloxía bastante complexes.[3] La complexidá de la fonoloxía traducir nel eleváu númberu de segmentos fonémicos, ente que la complexidá morfolóxica dase especialmente nel verbu.

L'inventariu consonánticu del mazahua vien dáu por:[4]

Billabial Alveolar Palatal Velar Llabiu-
velar
Glotal
aspir sorda sonor aspir sorda sonor aspir sorda sonor aspir sorda sonor aspir sorda sonor aspir sorda sonor
Nasal m n ɲ̊ ɲ
ɲʼ
Oclusiva p t k kʷʰ ʔ
ɓ ɗ kʼʷ
Africada ʦʰ ʦ ʣ ʧʰ ʧ
ʦʼ ʧʼ
Fricativa β s z ʃ ʒ ɣ h
Sonorante ɾ j w

El signu /ʼ/ denota que se trata de consonantes eyectivas o glotalizadas.

Tocantes a les vocales l'inventariu ye:

orales nasales
anterior central posterior anterior central posterior
zarraes i ɨ o ĩ ĩ ũ
medies y ə o ã õ
abiertes ɛ a ɔ

Escritura[editar | editar la fonte]

Los españoles introducieron el alfabetu llatín, que foi utilizáu pa rexistrar una gran cantidá de pallabres. La ortografía de mazahua usa dos distintos grafíes nes vocales: una barra pa les vocales nasalizadas y unu grave pal saltillo.

Anguaño, esisten dos convenciones distintos qu'usen distintos subconxuntos del alfabetu llatín: la ortografía tradicional y l'ortografía práctica de la SEP. La Secretaría d'Educación Pública de Méxicu (SEP) ye la institución que regula les regles de la ortografía, y la qu'estableció un sistema d'escritura práctico que s'enseña nos programes d'educación primaria billingües nes comunidaes indíxenes. El siguiente cuadru recueye convenciones usaes na ortografía mazahua y na ortografía de les variantes pa trescribir los distintos fonemes: Kkkksdjdinxkd

Fonemes /a, a:/ /y, y:/ /i, i:/ /o, o:/ /o, o:/ /p/ /t/ /k/ /kʷ/ /ʔ/ /ʦ/ /ʧ/ /t͡ɬ/ /s/ /ʃ/ /l/ /j/ /w/ /m/ /n/
Alfabetu A a
(Ⱥ ⱥ)
Y y
(Ɇ ɇ)
I i O o
(Ø ø)
O o
(O̷ o̷)
B b D d G g K k Ts ts Ch ch Zh zh S s X x L l Y y W w M m N n

Carauterístiques lliteraries[editar | editar la fonte]

El mazahua tien un amenorgáu númberu de testos que nos apurran datos sobre les sos carauterístiques lliteraries, pero ye posible atopar dellos testos:

Ts'ik'etrjo nzhenchju̷ 'pequeñu corderu'
a ri b'o̷b'o̷ba k'o nuts'k'y, 'ven, contigo xuegu'
ejedya jyos'o̷ nrrenchju̷, 'y llambe bien tienru'
kja nuin trroxdyzigo, 'el mio pálidu pescuezu'
jyezi k'o̷ra nrroru̷ 'déxame que jale'
nuin xidyoge tonru̷, 'la to llana bien sueve,'
jyezi ra s'o̷tr'o̷ 'déxame besar'
nuin jmige nuna ø'ø 'el to pachoncita cara,'
na punkju̷ mⱥjⱥ, xopu̷ji nu ngoxti nu kjɇɇ nu ba sⱥjⱥ 'allegres, bien allegres; bienveníu l'añu'

Gramática[editar | editar la fonte]

El mazahua ye una llingua bien próxima al otomí. Al igual qu'el otomí tien artículu definíu (nu- 'el, la') ya indefiníu (na- 'un, una'), que la so forma en plural ye común a dambos (yo- 'los, les, unos, unes'). Los nomes nun estremen de normal singular de plural, anque les formes poseíadas de los mesmos pueden estremar si'l posesor ye singular o plural:

xin-ʣumwɨ 'la mio casa, les mios cases'
xin-ʣumwɨ-hi 'la nuesa casa, les nueses cases'

Nel verbu sicasí estrémense trés númberos gramaticales: singular, plural y dual. Una forma verbal conxugada de normal tien la siguiente estructura:[5]

TIEMPU/MANERA/ASPEUTU + raigañu + PERSONA + NÚMBERU
ra-xi-ko-Ø (PRES-dormir-1ªPERS.-SING) 'duermo'
ra-xi-nu-Ø (PRES-dormir-3ªPERS.-SING) 'duerme'
ru-nyona-ko-hi (PAS-comer-1ªPERS.-PLU) 'Comimos'
ru-nyona-nu-Ø (PAS-comer-3ªPERS.-SING) 'Comió'

Los nomes usen llargamente los prefixos pa la derivación:

(deverbativo d'aición verbal) hɛʤɛ 'filar' > tʰɛʤɛ 'fusu'
(deverbativo d'axente) biʒi 'música' > bɛbiʒi 'músicu (persona)'

Comparanza léxica[editar | editar la fonte]

El siguiente cuadru compara los numberales varies variedaes de mazahua:

GLOSA Mazahua[6] proto-
mazahua
proto-
otomí
proto-
matlazinca
s. XVII L'Oru Atlacomulco Yeche Francisco
Serrato
Almoloya S. Bart.
del Llanu
1 daha daha nahĩ daha daa na na *ndaha *ʔna *n
2 yehe yehe yɛhɛ yehe yɛɛ yihɛ *ye-he *yó-hó *-nó
3 eñhii ninʔi nihi ninʔi nii nin ñi *ninʔi *ʔñu *-yu/*-ʃo
4 zioho ʣiyo ʣiyo ʣiyo ziho ʣiyo ʒiyo *ʣi-yo *góhó *kunhó
5 zicha ʦiʧʔaha ʦiʧa ʣiʧʔa ʦiʧa ʦiʧa ʧiʧa *ʦiʧʔa *kʔĭtʔa *kwi-tʔa
6 nantto ñãnto ñãnto ñãnto ñãnto ñãnto ñãnto *ʔɾa-tó *(ʔ)ɾa-n *ndáh-n
7 yencho yenʧo yenʧo yenʧo yenʧo yenʧo yenʧo *ye-nʧo *yo-tó *ñe-nto
8 ñincho ninʧo yinʧo ñinʧo ninʧo ñinʧo ñinʧo *nin-nʧo *hñã-tó *ñe-kunhó
9 zincho zinʧo ʣinʧo ʣinʧo (nuebe) (nuebe) zinʧo *ʣi-nʧo *gí
10 decha ʤyʦaha yeʧʔa yeʧʔa ʤyʧa yeʧa ʤyʧʔa *ye-ʧʔa *ʔɾɛtʔa *ndah-tʔa
'cabeza' ñi ñiʔi ñi nii ñi ñi ñi *ninʔ *ñá (<*yã) *nu
'güeyu' cho ndoo ʧo ʒoo ʒoo ɾo ʧo *nto *dɔ *nta
'oreya' zo nzõõ to ʣõõ ʧõ *gũ
'mano' ye ʤyʔy bwiʤy yee ʤyʔy ye ye *yeʔ *ʔyé *yé
'pie' hua gwaʔa kwa kwaa gwaʔa kwa kwa *kwa *gwá *mo
'sangre' qhi, çi kʔiʔi kʔiʔi tsii kʔi tsi *kʔi *khí *ʧíhya
'maíz' cho jeʧo dɛʧo jeʧo dɛʧo ɾdɛʧo dɛʧo *deʧo *dethã *datʔwi
'chile' y iʔi i ʔi ʔiʔi ʔi ʔi *ʔi *ʔí *himí
'sal' o ʔo ʔõʔõ ʔõ ʔõ *ʔõ *ʔũ *tʔusi
'carne' gues, zee ngɛ ngɛh-ɛ nzɛɛ ngɛɛ ngɛ ngɛ *n-gue *n-gí *ríní
'caballu[7] paɾy pʔi pʔi pʔi pʔi pʔi pʔani *phari *phani
'tierra' homue homʔwĩ hõmʔwĩ hõmʔwĩ hõma hõma *homʔwĩ *hɔi
'piedra' do ndo nɾo ɾoo mezo *ndo *dó *nto
'sol, lluz' yhaɾy yáɾi hyaɾi hyaɾi yáɾi hyaɾi yáɾi *hyaɾi *hyádi *yahbi
'cielu' ahezi hɛ̃se hɛ̃se hɛ̃nse hɛ̃ze hɛ̃nsi hɛ̃sɛ
'enagua' dehe dehe dehe dɛhɛ ɾɛɛ ɾɛ dɛhɛ *dehe *déhé *ntá-wi
'fríu' ze sɛh-ɛ sɛɛ nsɛ *se(y) *ʦɛ´ *ʦé
'calor' pa pa pah-a pa pa pa *pa *pa *pá-
'día' pa pa pa pa padya pa *pa *pá
'nueche' xõmue ʃõmwũ ʃõmwĩ ʃõmwĩ ʃõmĩ ʃõmĩ ʃõmĩ *šõmwi *(n-)šũi *ʃũi
'añu' chee kʔy kʔy kʔy kʔi kʔy *kʔy- *kʔeya *kʔi
'casa' zumue ʣo zumwĩ gumwĩ gumwĩ gumwĩ ʣumwĩ *gũ-mwĩ *n-gũ *báʔnin
'mercáu' chomue ʧõmĩ ʧõmwĩ ʒõmwi ʒomwĩ ʧõmĩ ʧõma *ʧomi *tetani
'muyer' chixu diʃo (bɛñi) ɾisĩ ɾiʃo ɾiʃõ dinʃõ *ndi-šo *(ši-)ʦo-
'home' ondee bɛzo bɛzo bwɛzo bɛzo bɛzo bɛzo *wɛ-zo

Referencia[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes
  2. Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes, decretu publicáu'l 13 de marzu de 2003.
  3. Knapp, 1996
  4. Michael Knapp, 2002, p. 67
  5. Soustelle, 1937, pp.286-287
  6. Jacques Soustelle, 1938
  7. Esta pallabra significaría orixinalmente 'venado, venáu'

Bibliografía[editar | editar la fonte]

  • Knapp Ring, Michael Herbert, Fonoloxía del mazahua, Tesis de llicenciatura, ENAH, Méxicu, 1996
  • Michael Knapp, 2002 “Elementos de dialeutoloxía Mazahua" En: "Del Cora Al Maya Yucateco: Estudios Llingüísticos Sobre Delles Llingües Indíxenes Mexicanes" Paulette Levy (Ed.), Universidá Nacional Autónoma de Méxicu.

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

Bibliografía[editar | editar la fonte]

  • Amador Hernández, Maricela (1976): Gramática del mazahua de San Antonio Pueblo Nuevu, Tesis de llicenciatura, Méxicu: Escuela Nacional d'Antropoloxía y Hestoria.
  • Bartolomew, Doris (1965): The reconstruction of Otopamean (Mexico), Tesis de doctoráu, Illinois: Universidá de Chicago.
  • Escalante Hernández, Roberto (1990): "Glotocronología de los dialeutos mazahuas", Quadrivium 2: 77-78.
  • Knapp Ring, Michael (1996): Fonoloxía del mazahua, Tesis de llicenciatura, Méxicu: Escuela Nacional d'Antropoloxía y Hestoria.
  • Jacques Soustelle [1937](1992): La familia llingüística Otomí-Pame de Méxicu Central, Fondu de Cultura Económica, Méxicu DF, ISBN 968-16-4116-7.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]




Idioma mazahua