Asturianu

De Uiquipedia

Saltar a: navegación, busca
Romanía
Esti artículu forma parte de la serie
Llingües romániques
Grupos llingüísticos

Iberorrománicu

gallegu-portugués
astur
español
aragonés
catalán-valencianu
mozárabe

Galorrománicu
Retorrománicu
Italorrománicu
Balcanorrománicu
Sardorrománicu

L'Asturianu ye una llingua románica falada n'Asturies. La llingua asturiana pertenez al nomáu dominiu llingüísticu astur o subgrupu asturlleonés. D'esti subgrupu, tamién formen parte el mirandés, el llionés, l'estremeñu y el montañés o cántabru,[1]. Bable ye un términu alcuñáu nel sieglu XVIII nos ambientes cultos, pa denomar a la llingua d'Asturies.

Tabla de conteníos

[editar] Hestoria

Sede de l'Academia de la Llingua Asturiana n'Uviéu.

Artículu principal Hestoria del asturianu

Linguistic map of asturian.svg


La llingua asturiana ye'l resultáu del desendolcu del llatín llantáu pol Imperiu Romanu nel territoriu de los astures y cántabros ya dende’l sieglu I. De la llingua, o llingües que falaben estos pueblos pre-romanos poco se sabe, pero de xuru que foi’l deprendizaxe del llatín con vezos llingüísticos y articulatorios estremaos a los romanos, y por supuestu, a los d’otros pueblos peninsulares, lo que-y dió el so fustaxe propiu, a traviés d'un procesu de formación calmu y progresivu.


De temprana documentación, sobre too nos fueros (Avilés 1155, Uviéu 1295, Campumanes 1247) cartafueyos notariales de los sieglos XII-XIII, o el Llibru d'Alexandre (erroniamente atribuyíu a les lletres castellanes) l’asturianu ye una de les fales meyor conseñaes na Península Ibérica. La normalización llingüística ye, sin embargu, un fechu muncho más recién. Mesmo qu'otres llingües minoriegues de la Península, darréu’l s. XIV, l’asturianu entamó a encoyer tres convertise’l castellanu na llingua de les clases altes y l’alministración.


Asina, nun ye hasta’l sieglu XVI que nun apaez el primer autor modernu con nome y obra conocíos Antón de Marirreguera. A él sígue-y Francisco Bernaldo de Quirós, del que namás llegó hasta güei el poema "El Caballu".

Llueu del sieglu XIX dase un resurdimientu del asturianu que concuaya cola actitú amosada por Gaspar Melchor de Xovellanos (1744-1811) que reconocía la vitalidá del “dialeutu d’Asturies” y entamaba, ente otros proyeutos, un diccionariu. En 1839 el que foi gran amigu d’él Xosé Caveda y Nava (1796-1882), iguaba la so ’’Colección de Poesías en Dialecto Asturiano’’ que diba ser el primer llibru imprentáu nesta llingüa.

Nel sieglu XIX rexístrense los primeros intentos d’escribir n’asturianu codificáu: en 1869 Xuan Junquera Huergo finaba una ‘’Gramatica Asturiana’’ xera fundamental que nun llegó a editase. En 1891 Apolinar Rato y Hevia espublizaba'l ‘’Vocabulario de palabras y frases bables que se hablaron antiguamente y de las que hoy se hablan en el Principado de Asturias’’.


Sin embargo, metanes el s. XX l’asturianu entá se consideraba, en xeneral, ‘’un dialeutu’’, o un ‘’conxuntu de fales’’, conciencia a la que respondía la espublización d'abondos trabayos estremaos que, dende 1947, venía realizando l' Institutu d’Estudios Asturianos (IDEA), a traviés del so boletín.


La reconocencia de la esistencia del idioma asturianu cuayó en 1974 cola fechura d'un garrapiellu d’intelectuales nomáu Conceyu Bable, y encumó en 1981 cola confecha de l'Academia de la Llingüa Asturiana (ALLA). Los sos Estatutos reivindiquen la codificación, y la tresmisión de la llingüa como ún de los sos oxetivos principales. Dende 1982, l'Academia edita un boletín oficial, Lletres Asturianes (Ll.A.)


En cuantes a la codificación, la ‘’Gramática Bable’’ de Cano Rodríguez (1976) supunxo un importante intentu: afitó la ortografía sobre la cenciellez y menor distancia col castellanu. Nes siguientes décades ye perimportante'l llabor de l'ALLA, qu'espublizó, nel mesmu añu de la so fundación, les primeres ‘’Normes ortográfiques y entamos normativos’’ (1981). Siguieren la ‘’Conxugación de verbos’’ (1989) la ‘’Gramática de llingüa asturiana’’ (1998) y a lo cabero, el ‘’Diccionariu de llingüa asturiana’’ (2000)


Demientres los caberos años, les medíes pa protexer y dar puxu a la llingua tienen llograo amenorgar l’asitiamientu de diglosia llantada a lo llargo los sieglos. Al endefechu, entá nun foi a rabicar el billingüismu espardíu n’Asturies, que ye inorganicu, ye decir, que tiende a la meza de les dos variedaes llingüístiques implicaes, y asimétricu, esto ye, el castellanu sigue amenazando al asturianu.

Darréu d’ello, la reivindicación del estatus de llingua oficial pal asturianu, y la garantía de los plenos derechos de los asturiano-falantes entá continúa reivindicándose nes estayes sociales y polítiques.

[editar] Familia llingüística Y carauterístiques xenerales

Indoeuropea, itálica, romance, ibero-románica. Forma parte del subrgrupu nomáu astur. Tien como dialectos internos tamién al nomáu Montañés y Estremeñu y al Eonaviegu.

Les característiques xenerales y comunes a les fales del subgrupu astur son:


• 1.- Caltenimientu del fonema /F/ llatinu que nel dialectu oriental lo fai de xeitu aspiráu, /Ḥ/: fégadu / Ḥégadu -, afogar / aḤogar, fema / Ḥema.

• 2.- Resultáu de palatal /Y/ viniente de ly y c’l latinos, nun siendo nel dialectu Mirandés y nes faces B y D d'occidente: muyer, abeya, fueya, güeyu.

• 3.- Soluciones en fonema prepalatal fricativu sordu /š/ pa los grupos latinos /SS/, /D + yod/, /X/: coxu, xatu, baxu. Mesmu resultáu pa los grupos /IU/, /GI/, /GE/ nun siendo nel dialeutu asturianu oriental: xugu / ugu, xuntar / untar, xelu / elu, xema / ema.

• 4.- Resultáu palatal en tol dominiu asturianu pa los grupos /CL-/ /PL-/ /FL-/ inda que con diferente materialidá fonética (ll, ḷḷ, ts y ch).

• 5.- Inserción d'artículu ante axetivu posesivu: el miô maríu, la tô casa.

• 6.- Asitiamientu postverbal de los complementos direutu e indireutu, sacante les negaciones: contôme, dêxê-ye / dêxê-y, dexêlu. Pero, nun me contô, nun-ye dêxê / nun-y dêxê, nun lu dexê.

• 7.- Perda de la /R/ cabera del infinitivu ante pronome enclíticu: xubílu, cayese, morrênos.

• 8.- Caltenimientu del grupu interior /-mb-/: Llamber, llombu, camba, embelga.

• 9.- Redución del grupu secundariu /-M'N-/ a /-M-/ sacantes delles faces del asturianu oriental. Fame, semar, enxame, nome.

• 10.- Palatalización de la enicial simple /L-/ con diferentes resultaos fonéticos. llêche / lleite, llingüa, lluna, llousa, llabor.

• 11.- Conversión en /L/ del primer ellementu de los grupos -p't-, -b't-, -v't-, -p'd-, -v'd-, -d'c-, -v'c- y -t'm-: yelsu, coldu, dulda, xulgar, vilba, dolce, trelce, selce, lleldu, recaldu.

• 12.- Caltenimientu del diptongu /IE/ ante /-S/: piescu, riestra, viéspera, viespa / viéspara, priesa, viesgu.

• 13.- Desendolcu del diptongu /UE-UO/ ante /L + yod/: güeyu / guoyu, fueya / fuoya, mueyu / muoyu.

• 14.- Ensin xustificación etimolóxica, apaición de vocal /I/ o «yod epentética»: blandiu / llandiu, mundiu, congriu, muriu, curtiu, matancia.

• 15.- Disimilación, del grupo /RN/ en /NR/: tenru, xenru, vienres.

• 16.- Reaición escontra hiatos igüando yod epentética: Trayer, oyer, cayer, criyar.

• 17.- Amiestu de -e paragóxica tres llíquida átona (/R/ y /L/): Trébole, árbole, cárcele, fácile, zúcare, mármole.

• 18.- Deseguranza de la nasal final átona, que desapaez o afita col amiestu de /-e/ paragóxica: Quêxume/quêxúmene, dentame/dentámene, ensame/ensámene, virxe/vírxene.

[editar] Dialectos internos

  • Asturianu occidental: Modalidá llingüística del asturiano-llionés propia del les tierres asturianes occidentales ente los ríos Navia y Nalón, occidente de les provincies de Llión, Zamora y Salamanca. La so extensión vien definía poles siguientes isogloses:

- Plurales femeninos en –as. - Caltenimientu de los diptongos decrecientes /ei/ /ou/. - Ausencia de neutru de materia.


  • Asturianu central: Modalidá que espárdese ente'l ríu Seya y una llinia que va de Ḷḷena a la desembocadura del ríu Nalón, n’Asturies, y pel norte de Llión. Ye la variante modelu de llingua escrita. La so extensión vien definía poles siguientes isogloses:

- Plural femenín -es. - Premedura de los diptongos /ou/, /ei/ en /o/ y /e/. - Neutru de materia. Lleche frío, carne tienro. Isoglosa que lu xebra del Asturianu occidental.


  • Asturianu oriental: Variante que se fala ente'l ríu Seya y la llínea que marca'l ríu Miera con variante nel norte de Cáceres y sur de Salamanca. La so extensión vien definida poles siguientes isogloses:

- Soníu nomáu como efe aspirada (F.)(representáu cola grafía /ḥ/) onde les otres fales faen /f/. Dizse asina ḥoguera, ḥacer, ḥigos, ḥornu, en cuenta de foguera, facer, figos y fornu.

  • [(Asturiano-eonaviegu)]: Variante asturiana falada ente los ríos Navia y Eo, con dos zones: una palatalizadora al este y otra fastera que nun palataliza. Asina el tolo - el tollo, el leite - el lleite, el cabalo - el caballo.


  • Mirandés: Variante del subgrupu asturiano-llionés falada’n Miranda del Douro. Tien reconocimientu oficial por aciu la Llei 7/99, de 29 de xinero de 1999 de la República Portuguesa ("Reconocencia oficial de drechos llingüísticos de la comunidád mirandesa". La so extensión vien definía poles siguientes isogloses:

- Resultáu /ll/ pa los grupos C’L y L + yod: Muller, uollo, fuolla. - Resultáu /ch-/ pa los grupos PL- / CL- / FL-: Chuvia, chave, chama. - Resultáu /ñ/ (grafiáu nh) pa los grupos -MN- y -NN-: Danho, anho. (dañu, añu)

[editar] Falantes

Según l'estudiu "Los Asturianos y la Lengua Asturiana. Estudio Sociolingüístico para el Principado de Asturias", (Uviéu, 1994), del profesor de la Universidá del País Vascu Francisco Llera Ramos, n'Asturies habría 100.000 falantes nativos n'Asturies, a los qu'hai d'amestar 450.000 más que la usen como segunda llingua, siendo a la falar y calletrar. N'esi estudiu cuntábense alrodiu de 50.000 falantes d'asturianu central, 30.000 d'asturianu occidental y 20.000 d'asturianu oriental.


[editar] Estensión

Nel Principáu d'Asturies el so dominiu espárdese per tol territoriu, algamanda incluso zones güei lucenses como Fonsagrada o Suarna.

Na provincia de Cantabria, onde con mayor o menor vitalidá algama hasta'l valle del ríu Miera.

Na provincia de Lleón estiéndese pela fastera norte y Oeste hasta'l ríu Cúa, na de Zamora pela parte Oeste.

Na provincia de Salamanca, especialmente nes fasteres occidental y meridional.

Nel norte de la provincia de Cáceres onde se conoz como estremeñu o castúo.

Na comarca portuguesa de Miranda l Douro ye llingua oficial y propia d'una población estimada nunos 15.000 habitantes.

[editar] Fonoloxía

La trescripción faise acordies coles normes del alfabetu fonéticu internacional.


[editar] Vocales

El sistema vocálicu del asturianu distingue cinco fonemes, xebraos en tres graos d'abrimientu (mínimu, mediu y máximu) y tres allugamientos (central, anterior y posterior).

anteriores (palatales) centrales posteriores (velares)
vocales zarraes (d'abrimientu mínimu) i - u
vocales medies (d'abrimientu mediu) e - ɔ
vocales abiertes (d'abrimientu máximu) - a -


[editar] Consonantes

llabiales dentales alveolares palatales velares
oclusives sordes p t - ʧ k
oclusives sonores b d - ɟ g
fricatives f θ s ʃ -
nasales m - n ɲ -
llaterales - - l ʎ -
vibrantes - - ɾ / r - -


[editar] Gramática

Artículu principal: Gramática asturiana


[editar] L'alfabetu

Asturianu
Faláu en: Asturies
Estaos: España, Portugal*
Númberu de falantes: 550.000 (100.000 de llingua materna)
Llugar pol númberu: Nun ta ente les 100 más falaes
Clasificación xenética: Indoeuropéu

 llingües romániques
  Ibero-románicu
   Asturianu
Estatus oficial
Llingua Oficial en: Miranda l Douro (Pertual*)
Códigu
ISO 639-1 ast

El sistema fonolóxicu de l'asturianu tien representación escrita per aciu del alfabetu llatín. D'esta miente, l'asturianu emplega les lletres que vienen darréu.

Lletra Nome Fonema
A, a a /a/
B, b be /b/
C, c ce /θ/, /k/
D, d de /d/
E, e e /e/
F, f efe /f/
G, g gue /g/
H, h hache -----
I, i i /i/
L, l ele /l/
M, m eme /m/
N, n ene /n/
Ñ, ñ eñe /ņ/
O, o o /o/
P, p pe /p/
R, r erre /r/, /ɹ/
S, s ese /s/
T, t te /t/
U, u u /u/
V uve /b/
X xe /ʃ/
Y ye, y griega /y/, /i/
Z zeta, zeda, ceda /θ/


[editar] Vocabulariu

La llingua asturiana ye'l resultáu del desendolcu del llatín faláu nel territoriu de los antiguos ástures y cántabros. Poro, la inmensa mayoría de les pallabres de la llingua asturiana, como de les otres llingües romániques, vienen del llatín: ablana, augua, falar, güeyu, home, llibru, muyer, pesllar, pexe, práu, suañar....

A esta base llatina hai qu’amestar les pallabres qu’entraren nel fondu léxicu del dominiu asturianu dende llingües falaes enantes de la llegada del llatín (sustratu) o dempués (superestratu). A la influencia del sustratu y superestratu hai qu’amestar los emprestos posteriores a d’otres llingües.


[editar] Sustratu

De la llingua de los ástures y cántabros sábese bien poco, anque ye dadero que tuviere allegau a dos llingües indoeuropees, el celta y el llusitanu. Atrópense col nome de sustratu prellatín a les pallabres veníes de la llingua de los astures o d’otres llingües preindoeuropees falaes nesti territoriu:

Bedul, boroña, brincar, bruxa, cándanu, cantu, carrascu, comba, cuetu, güelga, llamuerga, llastra, llócara, matu, peñera, riega, tapín, zucar...

D'otra miente abondos celtismos fueren integraos pola mesma llingua llatina y pasaren dempués al asturianu bragues, camisa, carru, cerveza, sayu...)

[editar] Superestratu

Col nome de superestratu conozse la influencia que dexaren otres llingües posteriores a la llegada'l llatín. Nel asturianu, fueren especialmente importantes los xermanismos.


[editar] Xermanismos

Los pueblos xermánicos qu'asitiaren na península Ibérica, especialmente godos y suevos, dexaren nel asturianu pallabres como blancu, esquila, estaca, mofu, serón, espetar, gadañu o tosquilar.


[editar] Arabismos

Los arabismos pudieren llegar al asturianu direutamente, per aciu de los contautos ente los falantes del dominiu asturianu colos árabes o con xente arabizao del sur de la Península. N’otros casos pudieren llegar al traviés del castellanu. Los que vienen darréu son dalgunos de los arabismos del asturianu: acebache, alfaya, altafarra, bañal, ferre, galbana, mandil, safase, xabalín, zuna, zucre


[editar] Emprestos

L’asturianu tamién recibió bona parte del so léxicu de llingües allegaes, como’l castellanu, el francés, l’occitanu o’l gallegu. A traviés del castellanu, tamién llegaren pallabres d’idiomes más llonxanos.

N’orde d’importancia, los castellanismos asítiense nel primer llugar na llista d’emprestos al asturianu. Sicasí en dellos casos, pola mor del gran allegamientu ente‘l castellanu y l’asturianu ye bien lluendio saber si una pallabra ye un emprestu del castellanu, un resultáu común a les dos llingües dende’l llatín, o un emprestu del mesmu asturianu pal castellanu. Dalgunos castellanismos n’asturianu son echar, antoxu, guerrilla, xamón, siesta, rexa, vainilla, xaréu

El castellanu valió tamién d’intermediariu pa la llegada de pallabres d’otros idiomes, especialmente d’América. Por exemplu, pasando pel castellanu, llegaren pallabres del náhuatl (cacagüesa, chicolate, tomate), del quechua ( cóndor, llama), del caribe (caimán, caníbal, piragua) o del arawak (iguana, furacán).

Tamién pasaren pel castellanu delles pallabres veníes del inglés (esprái, fútbol, güisqui, ḥoquei, water-polo ), o d’otres llingües: bumerán ( de les llingües aboríxenes australianes, pasando pel inglés), cachalote (del portugués), caolín (del chinu), kamikaze (del xaponés), vampiru (del serbiu) o vodka (del rusu).

Dacuando, los emprestos del gallegu son lluendios d’identificar, pol allegamientu d’esta llingua coles variedaes más occidentales del dominiu llingüísticu astur. Suelen considerase pallabres d’orixe gallegu dalgunes como cachelos, chombada o quimada

Los galicismos (pallabres tomaes del francés) y occitanismos apaecen bien ceo, lo que paez ñiciar que los contautos con xente d’alluendi los Pirineos fueren frecuentes, non namás al traviés del camín de Santiago, sinón, tamién per vía marítima. Munches d’estes pallabres pertenecen n’efectu al léxicu marín, anque na mayoría de los galicismos llegaren al asturianu per vía direuta, n’otros casos pasaren enantes pel castellanu.

Ente los galicismos podemos amentar sable, malvís, arranchar, chalana, xofer, coñá, espáis, foina, galipote, llixeru, malvís, mesón, pote, somier, tolete, vagamar, xalé, xarré.

Del occitanu vienen pallabres como hostal, parrocha o tolla.

[editar] Escritura

Dende los primeros testos, l'asturianu emplega l'alfabetu llatinu. En 1981, l'Academia de la Llingua Asturiana editó unes normes ortográfiques que, con escases esceiciones, son usaes pola práutica totalidá de los escritores n'asturianu.


[editar] Orde alfabéticu y valor de los grafemes

(La trescripción faise d'alcuerdu coles normes del alfabetu fonéticu internacional).

MAYÚSCULA A B C D E F G H I L M N Ñ O P R S T U V X Y Z
minúscula a b c d e f g h i l m n ñ o p r s t u v x y z
nome a be ce de e efe gue hache i ele eme ene eñe o pe erre ese te u uve xe ye zeda
fonema a b θ / k d e f g - i l m n ɲ ɔ p ɾ / r s t u b ʃ ɟ θ


[editar] Dígrafos

Dellos fonemes represéntense con un dígrafu (pareya de lletres)

MAYÚSCULA CH G + E I LL QU + E I RR (ente vocales)
minúscula ch g + e i ll qu + e i rr (ente vocales)
nome che - elle cu erre doble
fonema ʧ g ʎ k r


[editar] Grafíes dialectales

  • El dígrafu ḷḷ (ḷḷ vaqueira) emplégase pa representar dellos sones consideraos variedas del fonema /ʎ/, principalmente n'asturianu occidental (ḷḷingua).
  • El grafema ḥ (hache aspirada) representa'l fonema /h/, especialmente nes fasteres del asturianu oriental onde s'aspira la f- llatina: (ḥaba) Tamién apaez en dalgunes pallabres como guaḥe o ḥispiar y pue emplegase en dellos emprestos del castellanu.

Como los grafemes ḥ y ḷḷ nun apaecen nos más de los tipos de lletra emplegaos davezu tanto nes computadores como nes publicaciones gráfiques, suelen camudase por h. y l.l .


[editar] Otros grafemes

Pa reproducir sones de llingües daes, principalmente del español y del inglés, delles vegaes empléguense les lletres j (jota), k (ka) y w (uve doble), anque nun formen parte propiamente del alfabetu asturianu. Ex: Jalisco, Kuwait.


[editar] Otres Normes

Amás, l'asturianu de Miranda l Douro cuenta con una normativa propia venceyada a la Portuguesa.

[editar] Signos ortográficos

L'asturianu emplega los signos ortográficos que vienen darréu:

  • L'acentu agudu ( ´ ) enriba una vocal ñicia en dellos casos la sílaba tónica (ex. daqué , llambión, escocés, móvil, pláganu ). Tamién s'emplega dacuando pa estremar monosílabos homónimos : pá (sustantivu = padre) / pa (preposición).
  • L'apóstrofu ( ' ) ente dos lletres ñicia que perdióse un son ente elles: abri'l coche ( en cuenta de *abri el coche ).
  • La diéresis ( ¨ ) ponse enriba la vocal u cuando fai falta lleela nes secuencies güe, güi: güelu, llingüística.
  • El guión curtiu ( - ) emplégase delantre'l pronome personal -y ( contesta-y ), nes palabres compuestes ( político-relixosu ) y en dellos casos más.
  • El guión llargu ( — ) úsase principalmente na trescripción de testos dialogaos pa ñiciar que toma la pallabra un personaxe:

— ¿Qué hora ye?

— Les dos y cuartu.

  • Los signos d'entruga ( ¿ ? ) allúguense al entamu y a la fin d'una fras interrogativa direuta ( ¿Qué hora ye? ).
  • Los signos d'esclamación ( ¡ ! ) allúgense al entamu y a la fin d'una fras esclamativa ( ¡Qué grande ye! ).
  • La coma ( , ).
  • El puntu ( . )
  • El puntu y coma ( ; ).
  • Los dos puntos ( : ).
  • Los puntos suspensivos ( ... ).
  • El paréntesis ( )
  • Les comines ( "" o «» ).


[editar] Sistema educativu

La Llei d'Usu y Promoción del Asturianu diz que los neños con edaes ente los 6 y los 16 años han tener la posibilidá d'estudiar l'asturianu nel collexu como asignatura voluntaria, anque nun se considera en tolos centros. Ye optativu col francés y l'alemán como segunda llingua d'enseñu nel bachilleratu.

En Miranda l Douro ye tamién llingua optativa. Non asina en Lleón.


[editar] Aconceyamientos y comuñes

L'Academia de la Llingua Asturiana fundose en 1980, col rixu de recobrar l'antigua institución que ya proyeutare Xovellanos nel sieglu XVIII.

L’Aconceyamientu de Xuristes pol Asturianu fundose en 2006, cola xida d'allendar, curiar y escucar del cumplir de les lleis asturianes y españoles, avenencies y tratos internacionales roblaos pol Estáu, qu'afiten drechos llingüisticos pa los asturianofalantes.


[editar] Dellos escritores n'asturianu

Ver tamién Llista d'escritores n'asturianu.

Anque'l primer textu n'asturianu data del sieglu X Nodicia de Kesos y el primer testu llegal ye'l Fueru d'Avilés, del sieglu XII, nun ye sinón dellos sieglos depués cuando se tien anuncia del primer facer na lliteratura escrito. El primer autor d'un testu lliterariu n'asturianu ye del sieglu XVII.

[editar] Códigos ISO

ISO 639-1: Nun tien

ISO 639-2: ast

[editar] Notes

  1. ↑ "asturlleonés, l’: sust. Llingua asturiana (considerada na so estensión histórica pel Reinu d'Asturies y Lleón).", DALLA.

[editar] Enllaces esternos

Obtenío de "http://ast.wikipedia.org/wiki/Asturianu"
Ferramientes personales