Asturianu occidental

De Uiquipedia

Asturianu Occidental ye'l nome de la modalidá llingüística del astur-llionés propia del les tierres asturianes occidentales ente los ríos Navia y Nalón, occidente de les provincies de Llión, Zamora y Salamanca, amás de la tierra de Miranda en Portugal.

[editar] Llendes

• Asturies: la llinea de separtación col asturllionés central va dende Cuideiru hasta Teberga. El ríu Navia sepártalu de las falas d'entrambasauguas (dambes llinies nun son dafechu una llende d'isogloses).

• Llión fálase la llingua nes fasteres de Forniella, Altu Sil o Ribesil, Ḷḷaciana, Vavia, Umaña, Ḷḷuna, Ordás, La Cepeda, Los Maragatos, l'Altu El Bierzu,Valdería y La Cabreira. La llende oriental de la llingua astur-llionesa ye difícil de trazar: pue dicise que la llende más oriental ye una llinia que xune La Bañeza y la Ciudá de Llión.

• Zamora son de llingua llionesa na so variedá occidental las comarcas de Senabria, La Carbayeda, Valle de Vidriales, Aliste y nel oeste del valle'l Tera, de la Tierra d'Alba y Tábora y de Seyagu.

• Salamanca: caltiénse un astur-llionés de rasgos occidentales nes Arribes ya en tierres del noroés.

• Miranda L Douro: equí l'astur-llionés ye llingua oficial con unes normes ortográfiques calcaes del portugués.

[editar] Carauterístiques vocáliques y consonántiques

• Variedá d'apertura vocálica nos diptongos: puerta, puorta, puarta, puertu, puortu, puartu
• Caltenimientu de la diptongación orixinal (ou, ei, au, oi): cousa, queisu, augua, miradoiru/miradoriu
• Plural femenín en -as (en Senabria y en partes de Las Arribes -es)
• Plural masculín en -us (salvo en Llión ya'l conceyu de Quirós). Anque esta fórmula almítese na fala espontánea y oral, según les Normes Ortográfiques pídese la non escritura d'esta fórmula
• Zarramientu y/o apertura de les vocales non tóniques (nun se reflexa na escritura, como nel anterior): l'harmanu (escríbese "l'hermanu"), custieḷḷa (escríbese "costieḷḷa")
• Ausencia del neutru de materia: l'augua fría non "l'agua frío"
• Esistencia d'un fonema esclusivu del astur-llionés ya del italianu conocíu como "ḷḷe vaqueira que s'esparde pelos sodialeutos B, C, y D, y el norte de Llión. Ta nes pallabres con palatización de la ele del entamu (ḷḷuna, ḷḷeite/ḷḷeitse) y la intervocálica (fueḷḷe, costeḷḷar). Nes pallabren qu'en castellán tán palatizaes (llover, llanura) nes zones C y D y nel restu del dominiu esti fonema sustutúise por la ch, asina: chover, chanura.

Tien diferentes variedaes esta lletra pero la más conocida ye la que se pronuncia como /ts/: mustadieḷḷa sedría /mustadietsa/.

• Nos conceyos de Quirós ya Teberga (faza B) la ch de castellanismos y de pallabres autóutones ye con ts: ḷḷutsa (llucha), ḷḷeitse (lleche/llechi), cotse (coche).
• El fonema yy ye propio de brañes vaqueires y ye únicu d'equí en tol mundu. Ta nes pallabres qu'en castellán tán palatizaes (llover, llano): yyover, yyanu y en les que n'asturianu tienen 'y' reemplazando a la jota castellana (muyer, conceyu): muyyer, conceyyu. Asina como nos pronomes '-y, -yos/-ys): -yye, -yyes (diu-yye, cayóu-yyes > dio-y, cayó-yos

• La -n- anicial nun palataliza, asina: cabana (non cabaña), montana (non montaña).
• Infinitivu verbal en -are/-ere/-ire n'Asturies en fasteres altes (breñes so too) y en Llión y Zamora.
• Presencia d'epéntesis antihiáticas (correyu) (salvo n'Asturies)
• Posesivos: "mieu/miou, mia; mieus/mious, mías (míes); tou, tua; tous, tuas (tues); sou, sua (sue); sous, súas (sues)" (salvo nos conceyos de Teberga y Quirós onde los posesivos son los mesmos que'l normativu anque s'añede los femininos.