Asturianu oriental

De Uiquipedia

L'asturianu oriental ye una variante del asturianu que se fala ente'l ríu Seya y la llínea que marca'l ríu Purón nel valle de Pendueles en Llanes, y la llende de Cabrales con Peñamellera Alta.

A la mandrecha d'esta llínea y trescalando pa Cantabria, la fala ya amuesa carauterístiques propies del Castellanu y puede nomase como faza de fala de transición ente Asturianu y Castellanu.

Tabla de conteníos 1 Llendes y faces llingüístiques 2 Principales carauterístiques 3 Textos[1] 4 Referencies

[editar] Llendes y faces llingüístiques

L’Asturianu oriental amuesa como rasgu peculiar un soníu mal nomáu aspiráu (representáu cola grafía /ḥ/) onde les otres fales faen /f/. Dizse asina ḥoguera, ḥacer, ḥigos, ḥornu, en cuenta de foguera, facer, figos y fornu.

La llínea que xebra las fales asturianes del centro y oriente (ye dicir, la llende f- / h-) cuerre cabu’l Seya. Ribesella pertenez casi por entero a la faza de /ḥ/ y namás Berbes cae nel domeñu de /f/. El finxu llingüísticu que marca /ḥ/ espárdese pel terciu oriental de Parres y baxa pal sur percorriendo la llínea que xebra Ponga y Amieva.

La llende del plural femenín /-es/ nun concuaya cola de f / ḥ. Las formes de la mena vaques, ḥabes, pites, ḥortigues, trescalen nel domeñu del asturianu oriental; óise nos conceyos de Ribesella, Cangues d'Onís y Amieva. Al norte, ye’l ríu Aguadamia que xebra Ribesella de Llanes, el finxu de -es / -as. Na riera izquierda, endientro de Ribesella, namás el llugar de Cuerres conoz l’acabu /-as/.

Esti plural empléase sin saca en tolos llugares de Llanes. En Cangues fáese el plural /-es/ a nun ser nes faces más orientales (Samartín, Mestas, Con y Llanu) onde dizse ya ḥueyas, caxigas, madreñas, mesmo que’n tou Onís.

• Faza 1: Ribesella, Cangues d'Onís y Amieva. Plurales -es y conxugación verbal -in (baillabin, punxerin).

• Faza 2: Onís, Cabrales y Llanes. Plurales en -as (las casas) y conxugación en -in (baillabin, punxerin).

• Faza 3: Peñamellera Baxa, Peñamellera Alta y Ribadeva. Fala de transición ente'l Asturianu y Castellanu.

[editar] Principales carauterístiques

Toles faces:

• Aspiración de la 'f' llatina: ḥariñe, ḥornu, ḥitu (farina, fornu, fitu)

• Zarru de la -a cabera en -e: puerte, vieye, ḥueye (puerta, vieya, fueya)

• Zarru (en delles zones más qu'otres) de la -e en -i: llechi, ḥuenti (lleche, fonte)

• Zarru en -u en pallabres que l'Asturianu central fae en -o. Conxunciones y advervios: cuandu, comu, abondu. Formes verbales de 1º p.s. pasáu perfeutu: punxu, dixu.

• Les pallabres qu'entamen por n- fáenlo en ñ-: ñuestru, ñuevas (nuesu, nueves)

• Simplificación de los grupos /IU/, /GI/, /GE/: ugu, untar, elu (xugu, xuntar, xelu).

• Pronomes átonos -mi, -ti, -si. diomi, frayóti, ḥuisi (diote, frayóte, fose)

• Acabamientu del neutru en -u: materie primu, ḥariñe blancu, lleñi secu (materia primo, fariña blanco, lleña seco)

• Diptongu /ue/ o /uo/ ante nasal: Puente, güenu, ḥuenti (ponte, bonu, fonte)

• Vierbu ser sin diptongar: e, es, éremos, érin (ye, yes, yéremos, yeren)

Faza 2 y 3:

• Plural en -as: cabañas, ñeñas (les cabañes, les neñes)

• Conxugación irregular de dellos vierbos: ero llaniscu (soi llaniscu)

Namás pa faza 3:

• Nun desendolcu del diptongu /UE-UO/ ante /L + yod/: ḥoja, oju (fueya, güeyu)

• Posesivos mi, tu, su: la mi mujer, la tu casa (la mio muyer, la to casa)

• Indireutu -li/-lis: Ñon-lis diju la verdá (nun-yos dixo la verdá)

• Desendolcu en /j/ de los grupos C'L y L + yod. mujer, ḥoja (muyer, fueya)

[editar] Textos^[1]

Ellu ḥuó una vez una rapusa y el cuorvu y la utra qu'andabin xuntos. Y diz que'l corderu ya ta cazáu cuandu'l cuorvu curvea y la utra utrea. Pos díxo-y'l cuorvu a la rapusa. - Vamos come-y una uveya a la pastorina. ¿Vienis? - Ñon, pa un tripu cular que mi va tocar ñon quiero ver la pastorina llorar. Díxo-yos la rapusa.

Ellu ḥuó qu’erin un padri y tres ḥiyos. El mayor dixo-y al padri: - Padri, vo dimi. Dimpuós ḥuosi y ñon golvió más al puolu. Tivierin una vegada ensin saber ñada, cuandu dixo’l segundu: - Padri, vo dimi. El padri dixo-y al ḥiyu: - Ñon ti dirás, ui ti quedarás. Ñon vas ḥacer lu que’l segundu, que ñon golvió más. Mas ḥuosi y ñon golvieri. Y pasarin los tiempos y los iviernos, y otra vegada de tiempu. Entós dixo-y el terceru al padri: - Padri, vo dimi. El padri ñon lu dexaba, mas ḥuosi comu los hermaos. Entós aquélli homi, que tenía una ḥiya, espachóla buscar los hermaos. Una mañana la madri dio-y un basu pa que bebiere, y coló. Llegó dimpuós a un pozu y púnxosi a beber. Punxu’l vasu enriba una piedra, cuandu vienu’n paxarín y degoló col vasu. Entós dixo la moza: - Paxarín, paxarón, dami’l xarru que mi lu dio la mio madrina pa que cuandu tibiere sedi bebiere. Currió tres el paxarín y a la ḥuonti alcontró al so hermau. Una cuova taba ellí. Entró n’ella, iguó la paya y metiosi baxu’l lleñeru. (…)

Un padri taba malu y la muyer y los ḥiyos ñon ḥacíin ña'n drechu. Llamarin al meigu y ñon sepu que manda-yos. La muyer taba entrestayada, y pela nochi vienu'n homiquín y pidió-y posada. - Ñon ti la do que ta murrendu'l mio maríu. Y entós dixo-y'l probi: - Dámila que e ya nochi y ñon conozo'l camín. Al amanecerín el probi marchaba y díxo-y: - Untái'l vientru col vexigu. Ḥuó la muyer y púnxo-y un vexigu'n ventril y sano-y el maríu.

[editar] Referencies