Iberorrománicu

De Uiquipedia
Saltar a: navegación, buscar
Romanía
Esti artículu fai parte de la serie
Llingües romániques
Grupos llingüísticos

Iberorrománicu
Galorrománicu
Retorrománicu
Italorrománicu
Balcanorrománicu
Sardorrománicu

L'Iberorrománicu o Iberromance ye un subgrupu de llingües romances que posiblemente formen un subgrupu filoxenéticu dientro de la familia romance. Les llingües iberromances desendólquense en territorios ocupaos polos romanos p'hacia l'añu 415, ello ye, la península ibérica, el sur de les Galies y el norte del Magreb y les sos conquistes posteriores (la Suevia).

Llingües consideraes universalmente dientro del grupu iberromance son el galaico-portugués (y los sos modernos descendientes), l'asturlleonés y el castellán. Dellos autores inclúin tamién el navarroaragonés y les llingües occitano-romániques. Toes estes llingües formen un continuum xeollectal con alta intelixibilidá ente les llingües axacentes.

Clasificación xeneral[editar | editar la fonte]

Países por númberu de falantes d'español:

   Más de 50 millones

   Más de 20 millones

   Más de 10 millones

   Más de 5 millones

   Más de 1 millón

Distribución xeográfica del portugués.
Dominiu llingüísticu asturlleonés.

Les llingües iberorromances son una agrupación convencional de les llingües romances, munchos autores usen el términu nun sentíu xeográficu, anque non necesariamente filoxenéticu. Filoxenéticamente, esisten discrepancies sobre qué llingües han de se considerar dientro del grupu iberorromance, yá que por casu dellos autores consideren que les ibero-orientales, tamién llamaes occitano-romániques, podríen tar más estrechamente rellacionaes coles llingües del norte d'Italia que coles llingües ibériques orientales (iberrromance nuclear). Y la posición del aragonés dientro de les llingües romances de la península ibérica tamién causa discrepancies.

Una agrupación xeográfica convencional frecuente ye la siguiente:

  • Llingües iberorromances orientales (occitanorrománico y aragonés).
  • Llingües iberorromances occidentales (iberorromance nuclear).
  • Mozárabe.

No que sigue va usase'l signu convencional † pa les llingües muertes.

Iberorromance occidental (nuclear)[editar | editar la fonte]

L'iberorromance occidental presenta un númberu de traces gramaticales y fonolóxiques definitories que tán ausentes nel llamáu iberorromance oriental que de la mesma presenta carauterístiques comunes col galorromance o'l galoitalianu pero non presentes nes llingües iberromances occidentales. Dellos autores consideren que les llingües iberorromances tomen namái al grupu occidental y nuclear y que'l llamáu "iberorromace oriental" realmente constitúi un grupu filoxenéticu a parte con carauterístiques entemedies ente'l iberorromance y el galorromance.

Les llingües iberrromances occidentales son:

Iberorromance oriental (occitanorromance)[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Llingües occitano-romániques
Dominiu llingüísticu del catalán.

Les llingües iberromances orientales, tamién conocíes como occitanorromance, formen un grupu estremáu y la so inclusión dientro de les llingües iberorromances ye problemática, yá que ye discutible si tienen de ser consideraes como más cercanes a les llingües iberorromances occidentales, o a les llingües galorromances o galoitalianes. Acordies con Etnologue les llingües iberorromances orientales son:

Iberorromance pirenaico-mozárabe[editar | editar la fonte]

La clasificación d'Etnologue inclúi un grupu de llingües romances de la península Ibérica duldosu formáu pol navarroaragonés y pol mozárabe. Anque munchos especialistes consideren qu'esa xebra nun ye un grupu válidu nin alcuentren demasiaos argumentos pa postular una especial rellación ente l'aragonés y el mozárabe.

El grupu pirenaico-mozárabe suel clasificase de delles maneres, y nun esiste un consensu global sobre la so filiación. Les teoríes más aceptaes son:

Variedaes iberorromances de transición[editar | editar la fonte]

   Gallegu

   Portugués

Dada la gran cercanía que tienen les llingües iberorromances per tola Península Ibérica (y en delles fasteres d'América del sur), esisten árees onde se falen llingües mestes o variedaes llingüístiques de transición que presenten carauterístiques mestes a les de les llingües iberorromances axacentes. Estes llingües mestes son:

  • El castrapu, que ye'l nome que se-y da en Galicia a una variante popular del castellanu falada nesa comunidá autónoma, carauterizada pol usu de vocabulariu y d'espresiones tomaes del gallegu que nun esisten en castellanu. Considérase socialmente vulgar y ye frecuente nes ciudaes gallegues.
  • L'eonaviegu o gallego-asturianu (A fala pa los sos falantes) ye una llingua de tránsitu ente l'asturianu y el gallegu. El so dominiu llingüísticu estiéndese, como'l so nome indica, na zona asturiana comprendida ente los ríos Eo y Navia, masque la so área d'influyencia abarque tamién zones más orientales. Esti territoriu conozse como Terra del Eo-Navia (un territoriu que nun coincide cola comarca del Eo-Navia).[3]
  • L'amestáu o variante del asturianu carauterizada por un acastellanamientu léxicu, fonéticu y sintáuticu, siendo muncho más acusáu nos dos primeros. Pa dalgunos estudiosos trátase d'una fala de transición ente l'asturianu y el castellanu, anque son otros munchos los que defenden que, por mor de les sos estructures sintáutiques, trátase d'una variante del asturianu o inclusive asturianu de clase baxa.
  • El Barranqueñu (A fala de Barrancos) ye una llingua mesta falada na localidá portuguesa de Barrancos. Ye un dialeutu que tien como base'l portugués alentexanu y una fuerte influyencia del español popular d'Andalucía y de la Baxa Estremadura, especialmente lexicográficos, fonéticos y morfolóxicos. Dichos elementos a vegaes son estraños y hasta discordantes pa un dialeutu de base portuguesa.
  • El portuñol, portunhol, portanhol ye'l mecíu de los idiomes portugués y español. Dase ente los falantes de les rexones llingüístiques llendantes ente'l castellanu y el portugués, mui especialmente na llende hispano-brasilana.
Aragonés en coloráu.

Criollos iberorromances[editar | editar la fonte]

Ver tamién: Llingües criolles

En munches árees d'África y América, particularmente en zones onde históricamente esistió un importante tráficu d'esclavos y por tanto contautu de falantes de llingües estremaes, desendolcáronse pidgins como mediu d'intercambéu, que dieron llugar a numberoses llingües criolles de base española y portuguesa:

Árbol cladísticu[editar | editar la fonte]

El proyeutu de comparación sistemática ASJP basáu na similaridá léxica midida como la distancia de levenshtein d'una llista de cognaos construyó árboles cladísticos que dan una aproximación valoratible al parentescu filoxenéticu d'una bayura families. Nel casu de les llingües iberorromances mentaes enantes, l'árbol cladísticu tien la forma:[8] thumb|370px|right


oriental

occitanu



catalán



occidental


navarroaragonés



español





asturlleonés



galaico-
portugués

gallegu



portugués






Descripción llingüística[editar | editar la fonte]

Esisten dellos anovamientos fonéticos comunes a les llingües iberorromances:

  • Les más de les llingües iberorromances caltienen les vocales finales llatines /-e, -o/ en nomes masculinos, frente a lo qu'asocede nel occitanorrománicu y galorrománicu, por exemplu: español noche, portugués noite frente a catalán nit, francés nuit, toos ellos derivaos de la forma *noite común al proto-iberorromance, el galorromance y occitanorromance. Nesti aspeutu l'aragonés presenta soluciones frecuentemente más cercanas al occitanorromance que'l restu del iberorromance.
  • Palatalización del grupu -ct-: portugués oito, español ocho. Esti rasgu compartenlu tamién l'occitanorrománicu y el galorrománicu, pero non l'italorromance central y meridional otto.

Fonoloxía[editar | editar la fonte]

L'inventariu consonánticu del proto-iberorromance coincide colos inventarios del español medieval y del portugués medieval:

llabial alveolar palato-
alveolar
velar
Oclusiva *p *b *t *d *k *g
Africada *ʦ *ʣ (*ʧ) *ʤ
Fricativa *f/ɸ *v/β *s *z *ʃ *ʒ
Nasal *m *n
Llateral *l
Vibrante *ɾ, *r

Esti sistema cuasi idénticu al del italianu estándar (sacantes pol fechu de que l'italianu carez de /*ʒ/ y de la oposición /*ɾ/-/*r/). El fonema /*ʧ/ ye complicáu porque, anque apaez mesmo en portugués que n'español, en dambes llingües remanez de diferentes grupos llatinos, polo que ye posible qu'en proto-iberorromance esti fonema nun esistiere como talu y la so presencia débase namái a desendolcos posteriores. Equí postúlase porque ocasionalmente n'español se tienen /ʧ/ procedente de PL- llatín (AMPLU port. y esp. ancho, P(O)LOPPU > esp. chopo, port. choupo).

En cuanto a les evoluciones posteriores:

  • les africaes /*ʦ, *ʣ, *ʧ, *ʤ/ desafríquense en portugués y dan /s, z, ʃ, ʒ/, mientres que n'asturlleonés y español mediu prodúcense ensordecimientos /*ʦ, *ʣ/ > /s̪̺/ (y posteriormente > /θ/), /*ʧ, *ʤ/ > /ʧ/.
  • les fricatives /*s, *z, *ʃ, *ʒ/ caltiénense en portugués, pero pierden el contraste de sonoridá nel español mediu y asturlleonés dando namái /s, ʃ/. N'español modernu amás diose'l cambéu adicional /ʃ/ > /x/ (fricativa velar/uvular).
  • les fricatives llabiales /*f-ɸ, *v-β/ caltiénense en portugués como f, v, mientres que n'español /*f-ɸ/ pasa a /h/ (ante vocal) y/o caltiénse como /f/ (ante /-ɾV/: frente, freír o [wV]: fuente, fuego). De magar el sieglu XV la /h/ del español cae na mayor parte de dialeutos y desapaez.
  • el fonema /*ʎ/ en portugués y gallegu en munchos contestos pasa a /ʧ/ (llave > chave), una africación asemeyada a la que se da en delles variedaees de asturlleonés (como l'austurlleonés occidental *ʎopu > ḷḷobu).

El inventario vocálico reconstruido para la sílaba tónica está formado por siete vocales /*i, *e, *ɛ, *a, *ɔ, *o, *u/.

Cambios fonéticos[editar | editar la fonte]

La siguiente table resume los cambeos ente'l proto-iberorromance y les llingües modernes:

PROTO-
IBERORROMANCE
Portugués Gallegu Asturlleonés Español Aragonés (Catalán)
p b m, t d n, ɲ l, ɾ (ensin cambeos)
ʦ s s / θ θ θ, s θ s
ʣ z z / θ θ θ, s θ z
s s s s s s s
z z z / s s s s z
ʧ ʃ / ʧ ʧ ʧ ʧ ʃ ʧ,ʃ
ʤ ʒ ʃ / ʒ ʤ x ʃ ʤ, ʒ
ʃ ʃ ʃ ʃ x ʃ ʃ
ʒ ʒ ʃ / ʒ ʒ ʝ̞, Ø, x ʃ ʒ
f/ɸ f f f f, Ø f f
v/β v / b b b b b b, v
r ʁ / r r r r r r
ʎ ʎ ʎ ʎ ʝ̞, ʎ, x ʎ ʎ

Comparación léxica[editar | editar la fonte]

Tabla comparativa ente les llingües romances vives na Península Ibérica.

Llatín Portugués Gallegu Asturianu Español Aragonés Catalán Aranés
clave chave chave llave/chave llave clau clau clau
noctem noite noite nueche/nueite noche nuei nit nueit/net
cantare cantar cantar cantar/cantare cantar cantar cantar cantar
capra cabra cabra cabra cabra cabra cabra craba
lingua língua lingua llingua lengua luenga llengua lenga/llengua
platea praça praza plaza plaza plaza plaça plaça
pontem ponte ponte ponte puente puen pont pont/pònt
ecclesia igreja igrexa ilesia iglesia ilesia església glèisa
hospitalem hospital hospital hospital hospital hospital hospital espitau
caseus | Llatín vulgar formaticum queijo queixo quesu/queisu queso formache formatge hormatge/hromatge

Numberales[editar | editar la fonte]

Los numberales en diferentes variedaes iberorromances y occitanorromances son:[9][10]

GLOSA Galaicoportugués Asturlleonés Español Occitanorromance
Portugués Gallegu proto-AL Estremeñu Aragonés proto-Oc Catalán
'1' ũ / umɐ
um / uma
ũŋ / uŋɑ
un / unha
*un un(u) / una
un(u) / una
un / una
un / una
un / una
un / una
*yn / *yna un / unə
un / una
'2' dois / duɐʃ
dois / duas
dous / duas
dous / duas
*dos / *duas doh
dos
dos
dos
dos / duas
dos / duas
*dus / *duas dos / duəs
dos / dues
'3' tɾeʃ
três
tɾes
tres
*tɾes tɾeh
tres
tɾes
tres
tɾes
tres
*tɾes tɾɛs
tres
'4' kwatɾu
quatro
kɑtɾo
catro
*kwatɾu kwatɾu
cuatru
kwatɾo
cuatro
kwatɾe
quatre
*k(w)atɾe kwatɾə
quatre
'5' sĩku
cinco
θiŋko
cinco
*ʦiŋku siŋku
cincu
θiŋko
cinco
siŋk(o)
cinc(o)
*siŋk *siŋ
cinc
'6' sɐiʃ
seis
seis
seis
*seis seih
seis
seis
seis
sieis
sieis
*sieis sis
sis
'7' sɛtɨ
sete
sɛte
sete
*sɛte~siete sieti
sieti
siete
siete
siet~set
s(i)et
*sɛt sɛt
set
'8' oitu
oito
oito
oito
*uoitu~*ueitu oʧu
ochu
oʧo
ocho
ueito
ueit(o)
*ueit buit
vuit
'9' nɔvi
nove
nɔβe
nove
*nueβe nuebi
nuevi
nueβe
nueve
nueu
nueu
*nɔu nɔu
nou
'10' dɛʃ
dez
dɛθ
dez
*dɛʦ dieh
dies
dieθ
diez
dieθ~dɛu
diez~deu
*dɛʦ dɛu
deu
  • Los numberales pa '1' y '2' distinguen ente formes masculines y femenines.
  • Los asteriscos (*) refiérense a les formes antigües reconstruyíbles.

Númberu de falantes[editar | editar la fonte]

Pos. Idioma Falantes como llingua materna Total de falantes
1 Español 427.440.053 517.423.452
2 Portugués 196.800.000[11] 217.100.000
3 Catalán 2.742.600 ~9.000.000
Valencianu 1.274.000
Balear 362.500
4 Gallegu 2.836.527 ~3.500.000
Fala xalimesa ~6.000
5 Occitanu 1.689.000 ~5.000.000
Gascón 250.000
Aranés 2.765[12]
6 Chavacanu 619.000 1.300.000
7 Cabuverdianu 503.000 926.078
8 Papiamentu 279.000 329.002
9 Asturianu ~100.000 ~140.000
Lleonés ~25.000
Mirandés 15.000
10 Estremeñu ~25.000 ~25.000
Montañés n/d
11 Sefardín 150.000 150.000
12 Forru 69.899 69.899
13 Aragonés 12.000 30.000
14 Angolar 5.000 5.000
15 Palenqueru 3.500 3.500
16 Lunguyê 1.500 1.500

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

Otres Wikipedies d'esti grupu[editar | editar la fonte]