Star Wars: Episode II - Attack of the Clones

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Star Wars: Episode II - Attack of the Clones
Star Wars, épisode II - L'Attaque des clones logo.jpg
Datos
Xéneru cine de ciencia ficción, cine d'aición, cine de aventuras y cine de fantasía
País d'orixe Estaos Xuníos
Añu 16 mayu 2002
Idioma orixinal inglés
Duración 142 min.
Director George Lucas
Productor Rick McCallum
Guionista Jonathan Hales y George Lucas
Compositor John Williams
Fotografía David Tattersall
Enllaces esternos
Ficha n'IMDb
Ficha en FilmAffinity
Web oficial
Cambiar los datos en Wikidata

Star Wars: Episode II - Attack of the Clones ye una película de space opera[Nota 1] empobinada pol cineasta estauxunidense George Lucas y escrita por él mesmu y Jonathan Hales. Foi la quinta película estrenada de la saga Star Wars y la segunda en términos de cronoloxía interna.

La repartida principal tuvo formáu por Ewan McGregor, Hayden Christensen, Natalie Portman, Samuel L. Jackson, Christopher Llee, Ian McDiarmid, Temuera Morrison, Frank Oz, Anthony Daniels y Kenny Baker. El rodaxe empezó a mediaos de 2000, nos estudios de 20th Century Fox n'Australia, pa depués treslladase a esteriores como'l Palaciu Real de Caserta y los xardinos del llagu de Como, dambos n'Italia, el desiertu de Túnez y la ciudá de Sevilla (España). Foi la primer película que se rodó por completu con cámara dixital de alta definición (24 fotogrames per segundu).[1] Los efectos especiales corrieron al cargu de Industrial Light & Magic, empresa fundada por Lucas mientres la producción de la primer entrega de la saga, A New Hope.

La trama desenvuélvese diez años dempués de los sucesos asocedíos na película anterior, The Phantom Menace. Dempués de la Batalla de Naboo, la galaxa atópase en cantu d'una guerra civil. So la dirección d'un Jedi renegáu que se fai llamar Conde Dooku, munchos sistemes solares amenacien cola secesión de la República Galáctica. Tres los intentos d'asesinatu de la senadora Padmé Amidala, l'anterior reina de Naboo, el Padawan Anakin Skywalker ye asignáu pa protexela, ente que al so maestru, Obi-Wan Kenobi, asígnase-y la investigación del intentu d'asesinatu.

Foi estrenada'l 16 de mayu de 2002 n'Estaos Xuníos, recibiendo comentarios variaos per parte de la crítica cinematográfica. Con un presupuestu de $115.000.000, llogró recaldar $649.398.328 nes taquilles de too el mundu, asitiándose como la cuarta película de la saga con mayor recaldación.[2]

Argumento[editar | editar la fonte]

Fai enforma tiempu, nuna galaxa bien, bien alloñada... Hai molición nel Senáu Galácticu. Dellos miles de sistemes solares declararon les sos intenciones d'abandonar la República. [...] El movimientu separatista, sol lideralgu del misteriosu Conde Dooku, fixo difícil que'l númberu llindáu de Caballeros Jedi caltengan la paz y l'orde na galaxa. [...] La Senadora Amidala, la ex reina de Naboo, va tornar al Senáu Galácticu pa votar sobre la cuestión crítica de formar un EXÉRCITU DE LA REPÚBLICA p'ayudar a los acorviaos Jedi...

Testu introductoriu[3]

Diez año despúes de los eventos de Amenaciar Pantasma, la República esta en crisis. Un movimientu separatista (secretamente dirixíu pol Conde Dooku, un antiguu Maestru Jedi) amenacia la paz. La senadora Padmé Amidala, anterior Reina de Naboo, vuelve al Senáu Galácticu pa ufiertar el so votu na creación d'un Gran Exércitu de la República, anque nun haya abondes Jedi pa caltener la paz y l'orde na Galaxa.

Apenes aterriza la so nave en Coruscant, ye víctima d'un atentáu fallíu p'asesinala, nel onde por desgracia muerre Cordé, el so doble y guardaespaldas. Como resultáu d'esti ataque, el Canciller Palpatine píde-y al Gran Maestru Jedi Yoda, que Obi-Wan Kenobi y el so aprendiz padawan Anakin Skywalker encargar de la so seguridá de la senadora.

Esa mesma nueche, un misteriosu cazarrecompensas intenta nuevamente otru atentáu contra la senadora, llanzando insectos parasitos venenosos na so habitación mientres dormia. Pero Anakin Skywalker llogra salvala xusto primero que los insectos parasitos llegaren a atacala, decapitandolos col so sable de lluz, depués Anakin afaya'l droide sonda que traxo a los parasitos venenosos y Obi-Wan ensin perder tiempu salta pela ventana y suxeta la sonda, que trata d'escapar del llugar, la sonda sigue'l so camín hasta onde s'atopa la cazarrecompensas llamada Zam Wessell, sicasí esta afaya que Obi-Wan vien cola sonda y vese forzada a destruyila con tal de desfacer del maestru Jedi y escapa rapidamente del llugar na so nave, sicasí Obi-Wan ye rescatáu por Anakin y dambos empecipien una persecución pelos cielos de la ciudá, rematada la persecución y xusto nel momentu cuando'l mozu Padawan y el so maestru intenten pescudar la identidá de la persona que contrató a la cazarrecompensas, sorpresivamente otru cazarrecompensas dispára-y un dardu toxico nel pescuezu y el matu primero que pudiera revelar el nome de la persona que'l contratu.

Dempués d'estos acontecimientos l'Altu Conseyu Jedi píde-y a Obi-Wan qu'atope al cazarrecompensas, tambien el Conseyu asignólu a Anakin la xera de protexer a la Senadora y escoltala hasta Naboo y una vegada ellí protexela. Anakin aprovecha la ocasión pa tar solu por un tiempu alloñáu de los resfregones y de les fregadures producíes poles amonestaciones y les crítiques de Obi-Wan, el so maestru. El senador Jar Jar Binks asume les responsabilidaes de la Senadora na so ausencia.

Mientres la investigación, Obi-Wan Kenobi llega al misteriosu planeta Kamino, onde afaya qu'un exércitu secretu de clones foi creáu pa la República. Ye informáu polos Kaminoanos que l'exércitu foi ordenáu aprosimao diez años antes por un Jedi llamáu Sifo-Dyas, creyíu muertu pol Conseyu Jedi dende va diez años tras. Un cazarrecompensas mandaloriano llamáu Jango Fett foi emplegáu pa ser la plantiya de clonar, pero esti aportara con una condición más ademas del so pagu, un clon inalteráu solu pa él, llamáu Boba Fett y lo criaria como'l so fíu. Obi-Wan atopar con Fett en Kamino y cree que ye'l cazarrecompensas que tuvo buscando, depués Obi-Wan pregúnta-y si conocio al maestru Syfo Dyas y en que llugar lo contrato, pero Jango revela que nunca lo conocio y que la persona que realmente lo contrato yera un home de nome Tyranus nuna de les llunes de Bogden, xusto cuando Jango piensa que foi descubiertu píde-y a Boba empacar toles sos coses pa escapar rapido de Kamino. Depués de ver l'exércitu de clones y conocer a Jango Fett, Obi-Wan decide informa-y al Conseyu Jedi lo que descubrio y si estos en algun momentu aprobaron la creación d'un exércitu de clones, pero'l conseyu revela que nunca aprobaron la creación del mesmu y píden-y a Obi-Wan prindar a Jango Fett darréu y traelo al templu pa entrugalo. Sicasí cuando Obi-Wan disponer a arrestalo esti yá s'atopaba a puntu de dise y dambos empecipien una pequena engarradiella, de la cual Jango llogra salir victoriosu. En llibrándose temporalmente del Jedi y evitar la so captura, Jango rapidamente enceta la so nave al pie de el so fíu Boba y escapen de Kamino, sicasí Obi-Wan llanta un rastreador nel cascu de la nave de Jango, l'Esclavu I y siguir hasta'l planeta Geonosis.

En Geonosis, Obi-Wan escucha una conversación ente'l Conde Dooku y el virréi de la Federación de Comerciu y afaya que tán detrás del movimientu Separatista y que construyeron un nuevu exercito de droides. Tamién se da cuenta que Nute Gunray foi quien ordenó los atentaos contra Padmé Amidala, tou esto en retribución de los acontecimientos de Amenaciar Pantasma. Rellata los sos descubrimientos al Conseyu por aciu una grabación xustu antes de ser prindáu.

Mentanto, Anakin Skywalker y Padmé Amidala tuvieren pasando enforma tiempu xuntos, y Anakin revela'l so amor por ella. Padmé aguanta, aportunando que seria imposible que los dos tuvieren xuntos, una y bones ella ye una Senadora, y él un Jedi. Anakin enóxase, y sufre un conflictu internu ente'l so amor y el so deber como Jedi.

Esa nueche Anakin ye alteriáu pola figuración de que la so madre ta nun grave peligru y píde-y a Padmé que lu acompañe al so planeta Tatooine (desobedeciendo a Obi-Wan, quien-y mandó quedar se en Naboo). Cuando llega, pescuda que la so madre foi raptada polos bandíos tusken. Viaxa pela nueche y atopa a la so madre agonizante. N'intercambiando unes pallabres con ella, muerre nos sos brazos. Enfurecido polo asocedío, Anakin rapidamente asesina despiadadamente a tola tribu tusken ensin piedá y ensin misericordia. Mentanto, en Coruscant, Yoda siente fluyir el sufrimientu y el llau escuru proviniendo de Anakin. A otru día Anakin trai de vuelta el cuerpu de la so madre a la so casa pal so funeral.

Agora que'l Conseyu Jedi sabe sobre l'exércitu de Dooku, Maze Windu lleva un grupu de Jedis a Geonosis. Ensin el consentimientu del Conseyu Jedi, Anakin y Padmé, deciden dir tamién a Geonosis a lliberar a Obi-Wan. Mentanto, el Representante Binks propón que'l Canciller sía investido con poderes d'emerxencia colos que va poder unviar l'exercito de clones a la guerra.

En Geonosis, Dooku trata de convencer a Obi-Wan a que s'una a él, diciéndo-y que Darth Sidious tien control del Senáu. Obi-Wan de primeres nun lu cree, aportunando que si fuera asina, l'Altu Conseyu Jedi saber, pero Dooku ménta-y que'l llau escuru tien métodos bien fuertes pa despintar perbién la so presencia.

Anakin y Padmé son prindaos y llevaos al sable d'execución. Ye ellí onde se llibra la Batalla de Geonosis, cuando tolos Jedi apaecen y enfréntense a los exércitos droide de la Confederación de Sistemes Independientes. Cuando los Jedi creen que perdieron la batalla, Yoda fai actu de presencia con un batallón de soldaos clones pa rescatalos del sable de Geonosis y depués diríxense fuera pa dirixir a les sos respectives tropes de clones.

Ante la inminente victoria de la República mientres la batalla, Dooku decide llevase los planos de Estrella de la Muerte una super arma que taben diseñando los geonosianos directamente a la seguridá del so Maestru en Coruscant. De camín al so hangar secretu, ye afayáu por Anakin y Obi-Wan los cualos escuerren a Dooku nun LAAT/i hasta llegar al hangar, mientres dos caces geonosianos protexer. Sicasí, antes de poder desapegar mientres el droide pilotu FA-4 preparaba'l vuelu, Dooku tuvo qu'enfrentar a los dos Jedis. Obi-Wan ye rápido mancáu y Dooku tuéye-y el brazu derechu a Anakin. Nesi intre, el Gran Maestru Jedi Yoda apaez y confronta al malváu Lord Sith, pero ésti crea una distracción pa poder escapar. Cuando taba escapando, Padmé Amidala y un grupu de soldaos clones, dispararon a la nave pa frenar el so escape, pero desafortunadamente nun consiguieron travesar los sos escudos.

Yá terminada la batalla, Dooku axuntar nun distritu industrial de Coruscant col so maestru Darth Sidious y confiésalu que tou ta asocediendo como lo entamaron. Obi-Wan cúntalu a Maze Windu que'l Conde Dooku reveló-y qu'un maestru Sith llamáu Darth Sidious controla'l Senáu Galácticu, anque almite que van caltener xixiláu'l senáu y menta que de nun ser pola apaición de los soldaos clones nunca llograren la victoria mientres la batalla, pero Yoda diz-yos que nun hubo tal victoria y que la nueche del llau escuru llegó, mentando tamién l'inminente empiezu de la Guerra de Clonar. Finalmente, Anakin y Padmé cásense de callao nos llagos de Naboo siendo los únicos testigos R2-D2 y C3PO.[3]

Doblaxe[editar | editar la fonte]

Personaxe Actor de doblaxe
Méxicu {{Xeodatos

Méxicu

bandera iconu variante = tamañu =

}} (doblaxe mexicanu)

Actor de doblaxe
España {{Xeodatos

España

bandera iconu variante = tamañu =

}} ( doblaxe español)

Obi-Wan Kenobi Mario Filio Daniel García
Padmé Amidala Cristina Hernández Nuria Trifol
Anakin Skywalker Irwin Daayán Óscar Muñoz
Conde Dooku José Lavat Joaquín Díaz
Maze Windu Víctor Hugo Aguilar Jordi Ruco
Yoda Arturo Mercáu Ricardo Palmerola
Palpatine Jesús Colin Jordi Dauder
C-3PO Carlos del Campu Alberto Mieza
Jar Jar Binks Javier Rivero Aleix Estadella
Jango Fett Miguel Ángel Ghigliazza Pedro Molina
Boba Fett Carlos Díaz Álex Vilalta
Watto Alejandro Illescas Jaume Lleal
Shmi Skywalker Cristina Camargo Concha García Valero
Cliegg Lars José Luis Orozco Camilo García
Owen Lars Alfredo Gabriel Basurto Carlos di Blasi
Beru Lars Liliana Barba ¿?
Bail Organa Gerardo Reyero ¿?
Nute Gunray Rafael Rivera ¿?
Sio Bibble Sergio Barrios ¿?
Capitán Typho Ricardo Brust ¿?
Dormé Toni Rodríguez ¿?
Reina Jamilia Xóchitl Ugarte ¿?

Bona parte de la repartida principal de The Phantom Menace tornó pa rodar Attack of the Clones. Ewan McGregor volvió interpretar a Obi-Wan Kenobi, convertíu en Caballero Jedi mientres esta entrega y en mentor del mozu Padawan Anakin Skywalker. Natalie Portman repitió'l so rol de Padmé Amidala, antigua Reina del planeta Naboo y Senadora del mesmu planeta, al igual que Ian McDiarmid como'l Canciller Palpatine.

Ewan McGregor interpretó a Obi-Wan los episodios I, II ya III.

Por cuenta de que la segunda entrega trescurre un periodu de diez años dempués de la primera, Jake Lloyd, quien interpretó al neñu Anakin Skywalker en The Phantom Menace, nun pudo siguir nel papel. L'equipu encargáu de les audiciones realizó una gran busca per Estaos Xuníos p'atopar al actor qu'interpretaría al adultu Skywalker y, tres seis meses, Hayden Christensen foi l'escoyíu de más de 400 candidatos.[4] Lucas audicionó a diversos actores, na so mayoría desconocíos, primero que Christensen fuera escoyíu. Ente los munchos que fueron audicionados taben Ryan Phillippe, refugáu por ser demasiáu mayor pal papel,[5] Colin Hanks, fíu del tamién actor Tom Hanks y que foi refugáu pola so falta de química» con Natalie Portman,[6] y Jonathan Brandis.[7] Leonardo DiCaprio tamién s'axuntó con Lucas pal papel; sicasí, el so publicista, Ken Sunshine, confirmó que l'actor yá taba ocupáu, pos mientres el rodaxe de Attack of the Clones él tenía previstu filmar la película Gangs of New York, de Martin Scorsese.[8]

Samuel L. Jackson retomó'l so papel de Maze Windu, un Maestru Jedi miembru del Conseyu Jedi.[9] Frank Oz emprestó de nuevu voz al maestru Yoda, personaxe que per primer vegada na saga foi realizáu por aciu efectos dixitales en llugar d'usar marionetes. Anthony Daniels y Kenny Baker dieron vida a los droides C-3PO y R2-D2 respectivamente; el droide de protocolu creáu por Skywalker pasó a tar al cargu de la familia Lars tres la so marcha del planeta Tatooine, ente que el astrodroide pasó a formar parte del serviciu de la senadora Amidala. Ahmed Best retomó'l so papel de Jar Jar Binks, un gungan escoyíu representante de Naboo pola so senadora.

Ente los nuevos actores que s'incorporaron a la repartida atopábense Christopher Llee, quien interpretó a un antiguu Jedi que se fai llamar Conde Dooku y que se desempeña como unu de los líderes del Movimientu Separatista; Temuera Morrison, como'l cazarrecompensas Jango Fett y los soldaos clon, creaos estos postreros polos kaminoanos col ADN del primeru pa formar un exércitu pa la República. Daniel Logan interpretó a Boba Fett, un clon inalteráu al que Jango Fett trata como a un fíu y que yá apaeció d'adultu na triloxía orixinal de la saga.

Antes d'empecipiase'l rodaxe de la película, se rumoreó que Catherine Zeta-Jones diba formar parte de la repartida nel papel d'una Sith y Ralph Fiennes como intérprete del nuevu Moff Tarkin.[10] Y! Online informó que George Lucas dexara al grupu musical 'N Sync grabar un pequenu cameo na película col fin de satisfaer a les sos fíes. Sicasí, mientres la post-producción, esta escena foi omitida.[11]

Por erru, nos creitos finales, l'actor Alan Ruscoe apaez llistáu como'l senador neimoidiano Lott Dod, cuando dichu personaxe foi interpretáu pol ensin acreditar David Healey y dobláu por Christopher Truswell.

Rodaxe[editar | editar la fonte]

Dende les sos primeres collaboraciones na serie de televisión Les aventures del nuevu Indiana Jones, George Lucas interesar pola fotografía dixital. Movíu pol interés del direutor, nel añu 1996, el productor Rick McCallum convenció a la empresa Sony por que desenvolviera una cámara dixital d'alta definición de 24 fotogrames per segundu. En Amenaciar pantasma realizáronse delles pruebes dixitales, pero la teunoloxía nun taba del tou llista. La versión final de la cámara llegó a manos de McCallum tan solo una selmana primero que s'empezar a rodar L'ataque de clonar.[4]

El rodaxe empezó'l 26 de xunu de 2000, na 20th Century Fox Studios d'Australia. Tres dos meses y mediu ellí, empecipióse'l rodaxe n'esteriores, empezando nel Palaciu Real de Caserta, n'Italia, onde yá enantes se rodaron les escenes del palaciu de Naboo de Amenaciar pantasma. Los xardinos del llagu de Como (tamién n'Italia) fueron otru de los paisaxes usaos pa la representación de Naboo. Darréu, l'equipu treslladar al desiertu de Túnez, onde se rodaron les escenes del planeta Tatooine, al igual que nes anteriores películes de la saga. La escena de la granxa de la familia Lars qu'apaez en La vengación de los Sith, cuando Obi-Wan apurre al ñácaru Luke a Owen y Beru Lars, foi grabada al empar que les escenes de L'ataque de clonar n'este mesmu llugar. Dempués, la ciudá de Sevilla, n'España, y más concretamente la Plaza d'España, sirvió como paisaxe pa la ciudá de Theed, capital de Naboo.[4]

L'usu de les nueves cámares dixitales supunxo un aforru de tiempu mientres la producción de la película, porque nun tenía que revelase como'l celuloide y dexaba montar y modificar les escenes de forma rápida, pos nun había qu'escaniar tomar pa modificar a ordenador y depués volver escaniales na película.[4]


Producción[editar | editar la fonte]

Mientres los primeros meses de producción y ensin inda una copia del guion, el diseñadores de producción Gavin Bocquet y Doug Chiang empezaron a trazar los primeros esbozos de los dos nuevos planetes qu'apaecíen en L'ataque de clonar.[4] Mientres la pre-producción, George Lucas describió'l planeta Geonosis como un mundu predresu y de insectos. El diseñadores basaron la xeografía del planeta nos grandes montículos de termites que pueden atopase nel continente africanu, entemeciéndola con una arquiteutura d'estilu góticu y Art Nouveau. L'apariencia de los geonosianos foi fecha a partir d'un amiestu ente termites y los primeros bocetos de los neimoidianos que fueron diseñaos pa Amenaciar pantasma.[12] Per otru llau, el planeta Kamino, conocíu mientres la producción como'l planeta d'agua” o'l planeta nube”, foi diseñáu como contraste a Geonosis, con un aspeutu pulcro y elegante, al igual que los sos habitantes, los kaminoanos, basaos nos clásicos estraterrestres de pescuezu llargu y güeyos en forma d'almendra, pero'l diseñadores añediéron-yos dellos traces de les críes de foca, pa da-yos un aspeutu más inocente. Los planos del esterior de Kamino fueron fechos a partir d'una maqueta, a la cual añedir el solmenáu mar a ordenador.[13][14]

Terceru pola esquierda: versión de l'armadura usada polos soldaos clon en L'ataque de clonar, llixeramente distinta a la de los soldaos imperiales na triloxía orixinal. Primero y segundu: armadura usada en La vengación de los Sith.

Los soldaos clon fueron añedíos na so mayoría a ordenador. Col diseñu de la so armadura quixo marcase la evolución que sufriría ésta hasta convertise na que lleven los soldaos imperiales na triloxía orixinal. Por cuenta de que mientres un tiempu especulóse sobre la semeyanza ente l'armadura del cazarrecompensas Boba Fett (que tamién yera unu de clonar creaos en Kamino) y la de los soldaos imperiales, el diseñador Doug Chiang creó l'armadura de clonar como un amiestu de los dos citaes. En La vengación de los Sith, la evolución de l'armadura fadríase más visible al introducir nella distintos colores, tal que apaecen nes de los soldaos imperiales na triloxía orixinal.[15]

Xuntu colos soldaos clon introduciéronse numberosos vehículos nuevos, como los LAAT, llamaos mientres la producción "helicópteru d'ataque jedi", que fueron diseñaos so la influencia de los helicópteros rusos Mil El mio-24,[16] o los tanques AT-TE, añedíos a ordenador mientres los últimos momentos de la post-producción y que fueron diseñaos por Ryan Church como predecesores de los futuros AT-AT imperiales (fechu notable nel so aspeutu similar).[17] El caza Jedi, qu'apaez tamién per primer vegada nesta película en manos de Obi-Wan Kenobi, recuerda pola so forma triangular a los destructures imperiales.[18]

Gavin Boquet foi l'encargáu de la construcción d'escenarios. En total fixéronse 68 decoraos, ente los que destaquen el club nocherniegu de Coruscant, la reproducción de la cocina de la familia Lars tal que foi yá vista en Una nueva esperanza, y la cámara del Conseyu Jedi. Esti postreru foi remocicáu delles vegaes pa crear otros decoraos nuevos rellacionaos colos Jedi, como'l despachu de Yoda o la sala onde ésti da clase a los padawan.[4]

El coordinador d'especialistes Nick Gillard, que yá antes ellaborara l'estilu de llucha Jedi pa Amenaciar pantasma, creó nesta película un estilu distintu pa cada Jedi, entemeciendo técniques de espadachines con artes marciales. El mesmu Gillard realizó delles entrevistes en distintes escueles de llucha pa escoyer a los extras que fadríen de Jedis.[4] Por pidimientu propiu, el personaxe de Samuel L. Jackson, el maestru Jedi Maze Windu, al que se ve lluchar per primer vegada nesta película, recibió un sable de lluz que la so fueya ye de color púrpura, en contraposición a los tradicionales colores azul o verde pa los "bonos" y colloráu pa los "malos".[19]

Banda sonora[editar | editar la fonte]

John Williams, al igual que nos cuatro apurres anteriores, foi l'encargáu de componer la banda sonora de L'ataque de clonar.
Artículu principal: Música de Star Wars
Artículu principal: Bandes sonores de Star Wars

La banda sonora de la película foi puesta a la vienta'l 23 d'abril de 2002 por Sony Classical. La música foi compuesta y empobinada por John Williams y realizada pola London Voices y la Orquesta Sinfónica de Londres.

Distribuyéronse cuatro cubiertes distintes de la banda sonora: una col personaxe de Yoda, otra con Anakin y Padmé, otra con Jango Fett y otra col cartelu final usáu pa la película.[20]

Novela[editar | editar la fonte]

La novela basada na película foi escrita por R.A. Salvatore y foi publicada'l 23 d'abril de 2002 pola editorial Del Rei. Inclúi acontecimientos esclusivos, creaos pol autor.

Nel prólogu, Anakin, mientres volaba escontra'l planeta Ansion con Obi-Wan, tien una velea na que la so madre, Shmi Skywalker, convertir en vidriu y ruémpese. Les siguientes páxines faen referencia a los acontecimientos que conducieron a la captura de Shmi polos moradores de los sables y como Cliegg Lars perdió la pierna al intentar rescatala. Amás ufierta una visión más detallada que la película de la vida de Shmi na granxa de mugor y les sos relaciones cola familia Lars y C-3PO. Entrepolaos con estos eventos, hai tamién escenes de la senadora Amidala antes de la so partida escontra Coruscant pa votar sobre la creación d'un exércitu pa la República. Padmé alderica cola so hermana sobre la posibilidá de retirase de la política pa empecipiar una familia y entós recibe los informes alrodiu de los disturbios ente los mineros de especias de les llunes de Naboo a los que se fai referencia na película.

La novela tamién afonda más tantu na relación padre-fíu de Jango y Boba Fett, como na de Padmé y Anakin.

Estreno[editar | editar la fonte]

El teaser trailer de la película, de dos minutos y mediu de duración, foi estrenáu'l 10 de marzu de 2002 na cadena de televisión Fox, mientres la publicidá emitida ente les series Malcolm in the middle y The X-Files. Cinco díes dempués, este mesmu tráiler empezar a emitir na gran pantalla mientres los anuncios de la película Ice Age.[21]

L'estrenu mundial de L'ataque de clonar tuvo llugar el 16 de mayu de 2002, recibiendo la calificación PG (Parental Guidance Suggested: control de padres suxuríu) pola Motion Picture Association of America, l'asociación estauxunidense encargada de la clasificación por edá de les películes.[22] Primero que la película fuera estrenada, hubo una serie de discutinios con al respective de la piratería. Una selmana antes del estrenu, apaeció una copia pirata de la película en Internet, realizada presuntamente mientres una amuesa privada y gracies a una cámara de vídeu dixital que grababa la pantalla na que se taba emitiendo. Los analistes predixeron qu'hasta un millón de persones vieron esta copia de la película primero que fuera estrenada nos cines.[23] Amás, les autoridaes prindaron miles de copies pirata en DVD y VCD de L'ataque de clonar en Kuala Lumpur, capital de Malasia, primero que la película va estrenase.[24] De nuevu en Malasia, anque esta vegada en Singapur, los axentes d'aduanes arrestaron una selmana dempués del estrenu mundial, el 23 de mayu, a una pareya qu'acababa de recibir 9.000 copies pirata de la película, que fueren introducíes clandestinamente nel país.[25]

Recepción[editar | editar la fonte]

Recaldación[editar | editar la fonte]

La película recaldó un total de 649.398.328 dólares alredor del mundu (310.676.740 n'Estaos Xuníos y 338.721.588 nel restu de países) en tando 172 díes nos cines, algamando asina'l puestu 25º nel ranking de películes con más recaldación de tola hestoria.[2] Na actualidá ocupa'l puestu 91º na llista de películes más taquilleres de tolos tiempos.[26] Foi la única película de Star Wars que nun llegó al primer puestu de películes más taquilleres del añu n'Estaos Xuníos, yá que Spider-Man y El Señor de los Aníos: los dos torres, dambes esfrutando d'una crítica más favorable, quedaron per delantre.[27][28]

País Recaldación[29] Fecha d'estrenu
Bandera d'Alemaña Alemaña $34.683.410 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera d'Arxentina Arxentina $993.508 Xueves 4 de xunetu de 2002
Bandera de Australia Australia $18.632.998 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Austria Austria $3.332.086 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Bélxica Bélxica $3.110.599 Miércoles 15 de mayu de 2002
Bandera de Belice Belize
Costa RicaFlag of Costa Rica.svg Costa Rica
Flag of El Salvador.svg El Salvador


Flag of Guatemala.svg Guatemala
Flag of Honduras.svg Hondures
Flag of Nicaragua.svg Nicaragua
Flag of Panama.svg Panamá

$1.293.273 Vienres 21 de xunu de 2002
Bandera de Bolivia Bolivia $194.407 Xueves 20 de xunu de 2002
Bandera de Brasil Brasil $4.201.526 Llunes 1 de xunetu de 2002
Bandera de Bulgaria Bulgaria $217.337 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Chile Chile $1.759.483 Xueves 4 de xunetu de 2002
Bandera de la República Popular China China $5.488.408 Vienres 12 de xunetu de 2002
Bandera de Colombia Colombia $990.362 Vienres 14 de xunu de 2002
Bandera de Corea del Sur Corea del Sur $7.139.915 Vienres 5 de xunetu de 2002
Bandera de Croacia Croacia $302.478 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Dinamarca Dinamarca $3.473.145 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera d'Ecuador Ecuador $430.056 Vienres 12 de xunetu de 2002
Bandera de Exiptu Exiptu $96.433 Miércoles 29 de mayu de 2002
Bandera d'Emiratos Árabes Xuníos Emiratos Árabes Xuníos $412.783 Miércoles 15 de mayu de 2002
Bandera d'Eslovenia Eslovenia $149.540 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera d'España España $16.189.195 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Estaos Xuníos d'América Estaos Xuníos $310.676.740 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera d'Estonia Estonia $110.144 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Filipines Filipines $2.074.021 Miércoles 15 de mayu de 2002
Bandera de Finlandia Finlandia $2.024.522 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Francia Francia $30.664.323 Miércoles 15 de mayu de 2002
País Recaldación[29] Fecha d'estrenu
Bandera de Grecia Grecia $810.883 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Ḥong Kong Hong Kong $1.909.959 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera d'Hungría Hungría $2.415.086 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de India India $617.073 Vienres 7 de xunu de 2002
Bandera de Indonesia Indonesia $257.215 Miércoles 21 d'agostu de 2002
Bandera d'Islandia Islandia $288.982 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Israel Israel $820.753 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera d'Italia Italia $8.241.121 Xueves 16 de mayu de 2002
Flag of Jamaica.svg Xamaica $8.241.121 Miércoles 5 de xunu de 2002
Bandera de Xapón Xapón $78.182.528 Sábadu 13 de xunetu de 2002
Bandera de Letonia Letonia $89.813 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de El Líbanu El Líbanu $85.949 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Lituania Lituania $78.260 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Malasia Malasia $1.102.637 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Méxicu Méxicu $8.793.561 Llunes 1 de xunetu de 2002
Bandera de Noruega Noruega $2.677.905 Miércoles 22 de mayu de 2002
Bandera de Nueva Zelanda Nueva Zelanda
Bandera de Islles Fixi Fiyi
$2.561.531 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Países Baxos Países Baxos $3.944.693 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera del Perú Perú $1.124.802 Xueves 4 de xunetu de 2002
Bandera de Polonia Polonia $3.103.567 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Portugal Portugal $1.488.369 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Puertu Ricu Puertu Ricu $1.879.144 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera del Reinu Xuníu Reinu Xuníu
Bandera de Irlanda Irlanda
$58.762.764 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Chequia República Checa
Flag of Slovakia.svg Eslovaquia
$873.260 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de República Dominicana República Dominicana $116.799 Xueves 27 de xunu de 2002
Bandera de Rumania Rumania $212.278 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Rusia Rusia $5.258.522 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Singapur Singapur $2.040.600 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Sudáfrica Suráfrica $816.904 Vienres 21 de xunu de 2002
Bandera de Suecia Suecia $5.786.670 Xueves 16 de mayu de 2002
Flag of Switzerland.svg Suiza $3.471.877 Xueves 16 de mayu de 2002
Bandera de Tailandia Tailandia $2.035.976 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Taiwán Taiwán $1.332.618 Sábadu 18 de mayu de 2002
Bandera de Turquía Turquía $905.667 Vienres 17 de mayu de 2002
Bandera de Uruguái Uruguái $106.984 Vienres 5 de xunetu de 2002
Bandera de Venezuela Venezuela $850.917 Miércoles 3 de xunetu de 2002
Flag of Serbia and Montenegro (2003–2006).svg Serbia y Montenegru $76.457 Xueves 16 de mayu de 2002

Crítica[editar | editar la fonte]

Como yá-y asocedió a la so predecesora, Attack of the Clones recibió tanto comentarios bonos como malos per parte de la crítica cinematográfica. El sitiu web Rotten Tomatoes reporta que la película tien 143 evaluaciones positives d'un total de 216, lo que se traduz nun 66% de «frescor» con una puntuación en promediu de 6,5 sobre 10.[30] Pela so parte, el sitiu Metacritic dio-y una puntuación de 53 sobre 100, sobre la base de 39 crítiques daes per medios especializaos.[31] Los usuarios de Internet Movie Database (IMDb), con 157.672 votos, otorgar a la película una nota media de 6,8 sobre 10 puntos posibles.[32]


Bona parte de los comentarios negativos centrar n'aspeutos del guion, anque la mayor parte de los críticos reconocieron un ameyoramientu con al respective de The Phantom Menace. Roger Ebert, del Chicago Sun-Times, puntuó la película con dos estrelles de cuatro posibles y criticó el romance ente Padmé Amidala y Anakin Skywalker, basáu nos clixés románticos más básicos y cansaos», según el diálogu planu» que se caltién mientres la primer hora de la película pa establecer los puntos de la trama ya informar a los espectadores de asoceder dende'l final de la primer entrega, comparando por ello a los personaxes con abogaos en llugar d'héroes.[33] Kenneth Turan, de Los Angeles Times, coincidió práuticamente en tou con Ebert al criticar la falta de química ente la pareya protagonista y el diálogu planu», añediendo que nin siquier actores de la talla de Ewan McGregor y Natalie Portman fueron capaces d'animalo, sacante Christopher Lee y la so interpretación del conde Dooku.[34] La crítica de Mick LaSalle, del San Francisco Chronicles, siguió la mesma dirección que los dos anteriores, anque nun foi tan críticu cola relación ente Amidala y Skywalker y destacó a esti postreru como «lo meyor de la película [...] l'únicu cola capacidá de sosprendenos».[35]

Todd McCarthy, de la revista Variety, coincidió nel aspeutu de los diálogos mundanos» ente la pareya, pero añedió que «la esposición y el sentíu de la narración son más claros y rentables» y que «dalgunes de les interpretaciones son realmente decentes». Destacó amás el «estupendu» llabor del diseñador de producción Gavin Bocquet, la diseñadora de vestuariu Trisha Biggar y del equipu d'efectos visuales, especialmente la creación dixital de Yoda con «infinitamente más movilidá y espresividá qu'el so homólogu en Return of the Jedi».[36] Michael Wilmington, del Chicago Tribune, calificó Attack of the Clones como la «más emocionante y visualmente espectacular de toles películes de Star Wars hasta la fecha». Mentó la calidá de los efectos visuales y describió la película como una narración visual de primer orde», destacando tamién el carisma de personaxes como Yoda y C3PO y la prestosa transición de Ewan McGregor con presaxos del Obi Wan interpretáu por Alec Guinness na triloxía clásica, ya incluyendo una comparanza ente la crueldá del conde Dooku de Christopher Lee y el Darth Vader de James Earl Jones.[37]

Pocos meses antes del estrenu del episodiu III, Revenge of the Sith, l'actor Ewan McGregor calificó los combates d'espada láser qu'apaecen en Attack of the Clones como «insatisfactorios» en comparanza colos climáticos duelos de la última entrega de la saga.[38]

Nominaciones y premios[editar | editar la fonte]

L'actor Christopher Llee, intérprete del Conde Dooku, recibió un premiu MTV Movie a la «Meyor llucha».
Premiu !Categoría !Receptor(ye)


Resultancia
Premiu Óscar Ameyores efectos visuales Rob Coleman
Pablo Helman
John Knoll
Ben Snow
Nomáu
Premios Saturn Meyor película de ciencia ficción L'ataque de clonar Nomáu
Meyor direutor George Lucas Nomáu
Meyor actriz Natalie Portman Nomáu
Hayden

Christensen

Nomáu
Meyores efectos especiales Rob Coleman
Pablo Helman
John Knoll
Ben Snow
Ganadores
John

Williams

Nomáu
Trisha

Biggar

Ganador
Premios MTV Movie Christopher

Lee |style="background:

  1. ddffdd"|Ganador
Meyor interpretación virtual L'ataque de clonar
(pa Yoda)
Nomáu
Meyor secuencia d'acción L'ataque de clonar
(pa la batalla de Geonosis)
Nomáu

Llanzamientu en DVD[editar | editar la fonte]

L'ataque de clonar foi llanzada en DVD el 14 de payares de 2002. George Lucas editó y amestó ciertos elementos que faen al DVD llixeramente distintu de la so proyección en sales de cine. Presenta un comentariu d'audiu del direutor George Lucas, del productor Rick McCallum, del editor y diseñador de soníu Ben Burtt, de direutor d'animación de ILM Rob Coleman y d'el supervisores d'efectos visuales de ILM Pablo Helman, John Knoll y Ben Snow.

Nel DVD de conteníos extra, inclúyense numberosos documentales sobre la película, dalgunos yá emitíos en televisión ya internet y otros esclusivos. Ente los esclusivos atópense: unu sobre los efectos sonoros, unu sobre la creación de personaxes dixitales como Yoda y Dexter, dos sobre los efectos visuales y un video promocional del reportaxe cómicu tituláu R2-D2: So la carcasa, emitíu na televisión estauxunidense y nel que se rellata la vida del astrodroide R2-D2 como si d'un actor real tratárase. L'actriz Carrie Fisher, qu'interpretó a la princesa Leia na triloxía orixinal de Star Wars, participó na promoción. Ente los yá publicaos tán los dolce documentales curtios que fueron colgaos na web oficial de Star Wars mientres el rodaxe de la película y que cubren la producción global de L'ataque de clonar, y los trés emitíos en televisión que traten sobre les escenes d'acción, la hestoria xeneral y l'hestoria d'amor ente Padmé y Anakin, respectivamente.[39][40]

Tamién vienen incluyíes ocho escenes que fueron suprimíes de la versión proxectada nos cines y nes que pueden vese nuevos llugares, como la sala d'analís y los hangares del templu Jedi y a nuevos personaxes, como la familia de Padmé.[40]

El DVD recibió una serie de nominaciones, pero nun llegó a consiguir nengún premiu:[41]

Premiu !Categoría !Receptor(ye)


Resultancia
Premios Saturn Meyor edición especial en DVD L'ataque de clonar Nomáu
Meyor

diseñu de menúes

Van Ling Nomáu
Orixinal

documental retrospectivu |John Shenk

Nomáu
Meyor

conteníu extra nuevu |Jim Ward

Nomáu
Meyores

escenes nueves ampliaes y reconstruyíes

George Lucas Nomáu


Alusiones a la triloxía orixinal[editar | editar la fonte]

La triloxía que constitúi una protosecuela de la saga de Star Wars (episodios I, II ya III) fai de cutiu alusión a la triloxía orixinal (episodios IV, V y VI), ayudando a conectar toles películes. George Lucas refirióse a la hexalogía como un llargu poema que rima.[42]

En L'ataque de clonar hai una clara alusión a L'Imperiu contraataca, yá que en dambes produz una persecución y l'escorríu consigue escapar de forma asemeyada: nesta película, Obi-Wan Kenobi escapa de Jango Fett nun campu de asteroides xuntando'l so caza espacial a una de les roques col fin de sumir de los sensores del so enemigu, ente que en L'Imperiu contraataca, Han Solo utiliza una táctica similar xuntando'l Ferre Milenariu a un destructor imperial.

Tamién apaez nesta película l'orixe de la xigantesca estación espacial conocida como la Estrella de la Muerte. Mientres la batalla de Geonosis y dándola por perdida, el Conde Dooku guardar un holograma nel qu'apaez la estación, col fin de lleva-y lo al so maestru Darth Sidious.

Tamién Obi-Wan diz que siente que Anakin va asesinar, fechu qu'asocedería nel episodiu 4 con Anakin na so identidá de Darth Vader

Remortina[editar | editar la fonte]

El 15 d'agostu de 2008 estrenar en cines estauxunidenses Star Wars: The Clone Wars, una película de animación CGI que sirvió como adelantu de la serie col mesmu nome y que foi estrenada na seronda del mesmu añu nes cadenes de televisión Cartoon Network y TNT. La serie, que ta fecha nel mesmu formatu que la película, cuenta con episodios de media hora de duración y en dambes narren los acontecimientos que tienen llugar ente L'ataque de clonar y La vengación de los Sith: les Guerres Clon.[43]

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. D'alcuerdu a declaraciones emitíes por George Lucas, les películes de Star Wars nun se consideren dientro del xéneru ciencia-ficción, sinón más apropiadamente nes operetes espaciales (del términu orixinal, space opera).

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Percancies (17 de xunu de 2002). «La nueva entrega de La guerra de les galaxes llega güei a España». El País. Consultáu'l 28 de xunu de 2010.
  2. 2,0 2,1 «Star Wars: Episode II - Attack of the Clones (2002)». Consultáu'l 1 de xunu de 2008.
  3. 3,0 3,1 BlueHarvest.net (ed.): «Attack of the Clones Script» (inglés). Archiváu dende l'orixinal, el 30 de marzu de 2014. Consultáu'l 1 de mayu de 2016.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Suplementu de la revista Cinemanía. Star Wars, especial 5 de 6/Episodiu II (mayu de 2005) pag.21
  5. «Star Wars Woes For Ryan Phillippe». IMDb (5 d'avientu de 2001). Consultáu'l 31 de mayu de 2008.
  6. «Hayden's Chemistry With Natalie Portman». IMDb (6 de xunu de 2000). Consultáu'l 31 de mayu de 2008.
  7. «Biography for Jonathon Brandis». IMDb. Consultáu'l 31 de mayu de 2008.
  8. Ryan, Joal (4 d'abril de 2000). «ROLE CALL: Lleo out of Anakin Sweepstakes». Hollywood.com. Consultáu'l 31 de mayu de 2008.
  9. «Samuel L. Jackson returns as jedi master in Star Wars: Episode II - Attack of the Clones» (inglés). Jet (3 de xunu de 2002). Consultáu'l 28 de xunu de 2010.
  10. Cagle, Jess (29 d'abril de 2002). "Meet Mr. and Mrs. Vader", na edición canadiense de Time, pag. 53
  11. Armstrong, Mark (10 de xineru de 2002). «N Sync Cut from "Clones"?». Y! Online. Archiváu dende l'orixinal, el 28 d'avientu de 2005. Consultáu'l 31 de mayu de 2008.
  12. «Geonosian (Behind the Scenes)». starwars.com. Archiváu dende l'orixinal, el 20 d'agostu de 2008. Consultáu'l 6 de xunu de 2008.
  13. «Kaminoan (Behind the Scenes)». starwars.com. Archiváu dende l'orixinal, el 20 d'agostu de 2008. Consultáu'l 6 de xunu de 2008.
  14. «Kamino (Behind the Scenes)». starwars.com. Consultáu'l 6 de xunu de 2008.
  15. «All Terrain Tactical Enforcer (AT-TE walker) (Behind the Scenes)». starwars.com. Consultáu'l 5 de xunu de 2008.
  16. «Republic attack gunship - (Behind the Scenes)». starwars.com. Consultáu'l 5 de xunu de 2008.
  17. «All Terrain Tactical Enforcer (AT-TE walker) (Behind the Scenes)». starwars.com. Archiváu dende l'orixinal, el 28 de mayu de 2008. Consultáu'l 5 de xunu de 2008.
  18. «Jedi starfighter (Behind the Scenes)». starwars.com. Archiváu dende l'orixinal, el 20 d'agostu de 2008. Consultáu'l 5 de xunu de 2008.
  19. «Jackson Demands Purple Shaft». IMDb (7 de mayu de 2002). Consultáu'l 5 de xunu de 2008.
  20. «Orixinal Motion Picture Soundtrack Star Wars Episode II: Attack of the Clones». TheForce.net. Consultáu'l 8 de xunu de 2008.
  21. «World premiere of new "Star Wars: Episode II" trailer on Mar. 10». Hollywood.com (1 de marzu de 2002). Archiváu dende l'orixinal, el 25 de payares de 2006. Consultáu'l 31 de mayu de 2008.
  22. «Parents Guide for Star Wars: Episode II - Attack of the Clones (2002)». IMDb. Consultáu'l 31 de mayu de 2008.
  23. «clonar-circulen-per internet-dias-antes-de-el so estrenu oficial_99194.html Copies d'El ataque de clonar circulen por Internet díes antes del so estrenu oficial». ABC (13 de marzu de 2002). Consultáu'l 31 de mayu de 2008.
  24. «Bootlegged Episode II Videos Hit The Streets In Asia». IMDb (15 de marzu de 2002). Archiváu dende l'orixinal, el 7 de mayu de 2006. Consultáu'l 31 de mayu de 2008.
  25. «Of Cabbages And Clones». IMDb (23 de marzu de 2002). Archiváu dende l'orixinal, el 23 d'abril de 2008. Consultáu'l 31 de mayu de 2008.
  26. «Star Wars: Episode II - Attack of the Clones (2002)». Consultáu'l 12 de xineru de 2016.
  27. «Spider-Man (2002)». Consultáu'l 20 de setiembre de 2008.
  28. «The Lord of the Rings: The Two Towers (2002)». Consultáu'l 20 de setiembre de 2008.
  29. 29,0 29,1 «Star Wars: Episode II - Attack of the Clones - Foreign Box Office». Box Office Mueyo. Consultáu'l 15 de setiembre de 2008.
  30. «Star Wars Episode II: Attack of the Clones» (inglés). Rotten Tomatoes. Consultáu'l 28 de xunu de 2010.
  31. «Star Wars: Episode II - Attack of the Clones» (inglés). Metacritic. Consultáu'l 28 de xunu de 2010.
  32. «User ratings for Star Wars: Episode II - Attack of the Clones (2002)» (inglés). Internet Movie Database. Consultáu'l 28 de xunu de 2010.
  33. EBERT, Roger (10 de mayu de 2002). «Star Wars - Episode II: Attack Of The Clones (PG)» (inglés). Chicago Sun-Times. Consultáu'l 28 de junoo de 2010.
  34. TURAN, Kenneth (13 de mayu de 2002). «Star Wars: Episode II Attack of the Clones» (inglés). Los Angeles Times. Archiváu dende l'orixinal, el 11 d'ochobre de 2007. Consultáu'l 28 de xunu de 2010.
  35. LASALLE, Mick (16 de mayu de 2002). «Just another Clone. Episode II trumps Menace, but great visuals can't fully redeem tired formula» (inglés). San Francisco Chronicles. Consultáu'l 28 de xunu de 2010.
  36. MCCARTHY, Todd (8 de mayu de 2002). «Star Wars: Episode II - Attack of the Clones» (inglés). Variety. Consultáu'l 28 de xunu de 2010.
  37. WILMINGTON, Michael. «Review for Star Wars: Episode II - Attack of the Clones» (inglés). Chicago Tribune. Consultáu'l 28 de xunu de 2010.
  38. «McGregor Slams Star Wars II». IMDb (23 de febreru de 2005). Consultáu'l 2 de xunu de 2008.
  39. «Star Wars episodiu II: l'ataque de clonar - Analís». ZonaDVD. Consultáu'l 6 de xunu de 2008.
  40. 40,0 40,1 «Star Wars episodiu II: l'ataque de clonar - Analís». ZonaDVD. Consultáu'l 6 de xunu de 2008.
  41. «Awards for Star Wars: Episode II - Attack of the Clones». IMDb. Consultáu'l 5 de xunu de 2008.
  42. «L'empiezu» en Star Wars episodiu I: Amenaciar pantasma, DVD documental (2001)
  43. «La Fuerza va tornar a los cines el próximu branu». El País (12 de febreru de 2008). Consultáu'l 8 de xunu de 2008.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Star Wars: Episode II - Attack of the Clones n'Internet Movie Database (inglés)

Star Wars: Episode II - Attack of the Clones