Púrpura

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta

Púrpura ye'l color o coloraciones que s'atopen ente'l colloráu y el azul, o más específicamente ye un color magenta escuru que s'atopa ente'l violeta y el carmesí. El términu provien de los cascoxues marinos tamién llamaos púrpures (Stramonita haemastoma, Nucella lapillus), y asina se denominaba tamién a'l color producíu pola oxidación de la tinta d'estos cascoxos,[1] (tinta bien apreciada dende antiguu) y a les teles tiñíes con ella.

En colorimetría foi definíu como'l color complementariu de los que se perciben de resultes de la fotorrecepción d'una lluz que la so llargor d'onda dominante mide ente 555 y 565 nm. Tratar d'un color estándar, ye dicir que s'atopa normalizáu en catálogos de colores ya inventarios cromáticos. La denominación de color púrpura» inclúi al conxuntu de les coloraciones similares a'l color estándar, purpúreas.[2] A la derecha apúrrese una amuesa del púrpura estándar.

Popularmente, úsense como sinónimos nomes como moráu, violeta, lila, malva, magenta o cárdenu. Sicasí, estes denominaciones tienen distinta etimoloxía, y anque tamién son coloraciones asitiaes ente'l colloráu y l'azul, desenvolvieron polo xeneral el so propiu significáu específicu.

Definición y algames[editar | editar la fonte]

Etimoloxía[editar | editar la fonte]

La palabra púrpura deriva del llatín purpŭra,[3] ‘moluscu que produz un tinte violáceo, tinte llográu del moluscu, tela o vistíu tiñíu con esi tinte’, que procede del griegu xónicu πορφύρη (πορφύρα, porphýrā, en koiné), colos mesmos significaos.[4] El términu griegu, de la mesma, aniciar nuna palabra semita que designaba al cascoxu marín col que s'ellaboraba'l tinte púrpura.[5]

Créese que los nomes de les antigües rexones de Canaán y Fenicia pueden ser términos cognados pa designar a'l color púrpura. Canaán podría derivar del vocablu acadiu kinahhu (‘púrpura coloráu’), ente que Fenicia procedería del griegu φοινός (foinós, ‘colloráu escuru’)[6] o φοῖνιξ (foinix, ‘púrpura, escarlata’).

La primer apaición del términu púrpura» en idioma castellanu data del añu 1220.[7]

Diferencies ente púrpura y colores similares[editar | editar la fonte]

Debaxo danse amueses de coloriar estándar púrpures y purpúreos qu'apaecen nun círculu cromáticu de venticuatro colories, col fin de facilitar la so comparanza ente sigo. La terminoloxía emplegada nel presente artículu correspuende a esti colores.

Nótese que l'azul púrpura equival al violeta, y el colloráu púrpura al magenta.

Azul purpúreo
405 a 460 nm[2]
#382983
Azul púrpura
395 a 405 nm[2]
#4C2882
Púrpura azuláu
380 a 395 nm[2]
#612682
Púrpura
(non espectral)[2]
#7D2181
Púrpura acoloratáu
(non espectral)[2]
#A11480
Colloráu púrpura
(non espectral)[2]
#Y40078
Colloráu purpúreo
(non espectral)[2]
#Y30049

Ente púrpura y violeta[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Violeta (color)
  • Como se dixo, nuna diagrama de colores de siquier veinticuatro tonalidad, el púrpura, nun sentíu ampliu, va dende'l coloráu purpúreo hasta'l púrpura azuláu; el violeta atópase de siguío, nel rangu del azul púrpura.[1]
  • A diferencia del púrpura, el violeta sí ye un color espectral: una lluz con un llargor d'onda dominante d'ente 420 y 380 nm ye violeta.[1]
  • Una interesante cualidá psicofísica que sirve pa estremar al púrpura del violeta ye que l'apariencia d'esti postreru varia cola intensidá de la lluz o luminancia. El violeta, según aumenta la intensidá de la lluz, paeciera adquirir un matiz más azuláu, como resultancia del denomináu fenómenu Bezold–Brücke, onde los llargores d'onda inferiores a 500 nm tiñir d'azul, ente que les cimeres viren al mariellu. El púrpura, al ser un amiestu de llargores d'onda, nun sufre esti fenómenu.[ensin referencies]

Ente púrpura y moráu[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Moráu

Al ser un púrpura azuláu, el moráu ye técnicamente púrpura. La diferencia ente púrpura y moráu ye semántica, una y bones l'axetivación de color moráu» aniciar na descripción de la pigmentación de les mores, frutos del árbol llamáu moral (Morus nigra).[2]

Variantes históriques, culturales y llingüístiques[editar | editar la fonte]

Vestimientes d'un cardenal, eclesiásticu d'altu rangu de la Ilesia católica. La «púrpura cardenalicia» ye en realidá colorada.

Los tintes y testiles «púrpures»[editar | editar la fonte]

Originariamente, la palabra púrpura» aludía a la coloración de ciertos tintes pa tiñir teles, a'l color qu'aquellos producíen y a les teles tiñíes colos mesmos. Estos tintes ellaborar coles secreciones de delles especies de cascoxos marinos, y en tiempos antiguos producir en distintes rexones del globu, anque'l llinguaxe y los usos occidentales fueron influyíos en particular pola antigua industria del tiñíu con púrpura de la rexón del Mediterraneu.

Como los tintes yeren difíciles de llograr, les teles tiñíes de púrpura yeren desaxeradamente costoses y el so usu taba acutáu a quien podíen pagales. Eventualmente les prendes púrpures adquirieron un valor simbólicu, denotando nobleza: en tiempos de la Roma imperial, por casu, solo l'emperador tenía dexáu llevales.[8]

«Páxina púrpura» del Evanxeliu de Strahov (sieglu X): pergamín tiñíu con tinte de cascoxu buccino (Buccinum undatum), que da un color coloráu púrpura.

Vitruvio, nel sieglu I a. C., rellata que la coloración del tinte púrpura variaba ente azulada y acoloratada, y atribúi esa variación al llugar de coleuta de los moluscos con que lo ellaboraba; sicasí, güei considérase que la variación podía debese al usu de distintes especies de cascoxos (caúna de les cualos produz un color daqué distintu), al amiestu de los tintes col propósitu de llograr variantes de color[9] o a otres particularidaes del procedimientu de tiñíu.[8]

Mientres la Edá Media la técnica pa ellaborar el tinte púrpura clásicu perdióse, y este foi reemplazáu pol colloráu carmín que se llograba del quermes,[8][10] una especie de cochinilla. Les onerosas prindes de gala usaes por emperadores, nobles y altos funcionarios camudaron asina de color, pero non de nome. Entá güei, una de les acepciones de «púrpura» ye «prienda de vistir, d'esti color o colorada, que forma parte del traxe característicu d'emperadores, reis, cardenales, etc.»[11]

Acordies con Philip Ball, mientres tola Antigüedá y l'Edá Media'l términu llatinu purpure podía denotar tantu'l color púrpura como un colloráu escuru.[8]

La púrpura como color «ricu» o tela suntuoso[editar | editar la fonte]

Michel Pastoureau, nel so llibru Una hestoria simbólica de la Edá Media occidental, alvierte a los historiadores alrodiu de les traducciones de los términos de color en testos antiguos:

Ellí onde'l hebréu diz «ricu», el llatín con frecuencia traduz por purpureus y les llingües vulgares por púrpura».[12]

Per otra parte, según l'historiador d'arte anglosaxón antiguu Charles Reginald Dodwell, el términu llatinu púrpura faía referencia a una variedá de tela de seda gruesa, llamativa y cara, de más d'un color. Dodwell consideraba qu'esti texíu pudo ser similar al tafetán, colos filos de la urdimbre d'un color y los filos de la trama d'otru, de manera que col movimientu, al incidir la lluz sobre les sos plegues, camudaba de color. Esti tipu de tela, a pesar del so nome, podía ser de cualesquier color: les fontes históriques testuales estudiaes por Dodwell mentaben teles de púrpura que yeren de color predominante colloráu, blancu, negru y verde.[13]

Púrpura nel modelu de coloración tradicional[editar | editar la fonte]

Nos modelos tradicionales n'español, el color secundariu entemediu ente azul y colloráu denominar púrpura, violeta o moráu.

Desque foi afayáu'l modelo tricromático de coloración nel sieglu XVII, el púrpura foi consideráu'l color secundariu que puede producise entemeciendo los primarios colloráu y azul. Tal ye'l casu del sistema de coloración de D'Aguilon, qu'en 1613 escribió en llatín el términu "purpureus".[14] Un tratáu de pintura en francés de 1708 ye más específicu, asitiando al púrpura (pourpre) ente'l violeta y el colloráu carmesí.[15] Nel sistema de color n'inglés de Moses Harris (1776), figura'l círculu cromáticu col púrpura (purple) ente l'azul púrpura y el colloráu púrpura;[16] y na teoría d'el color n'alemán de Wilhelm von Bezold (1874), figura'l púrpura (purpur) ente'l colloráu y el violeta.[17]

N'otros modelos tradicionales, el violeta figura como color secundariu en llugar del púrpura. Por esta razón considérase por casu que'l colloráu violeta ye equivalente del colloráu púrpura, y el términu purpúreo resulta sinónimu de violáceo o violáu.

Particularidaes llingüístiques[editar | editar la fonte]

La definición d'el color púrpura puede variar según l'idioma. Non solo'l traductores de testos antiguos tienen d'exercer prudencia, sinón tamién aquellos qu'interpreten y traducen llingües vives.

Púrpura n'alemán[editar | editar la fonte]
En idioma alemán, el color púrpura (purpur) definir a nivel popular como un colloráu intensu, daqué purpúreo, comparable col carmín d'usu pictóricu.[18] Pero puede estendese dende'l carmín hasta'l violeta.[19]
Púrpura en francés[editar | editar la fonte]
En idioma francés, púrpura (pourpre) ye un color colloráu escuru intensu[20] o coloráu violáceo.[21]
Pourpre
HTML #9Y0Y40
RGB (158, 14, 64)
HSV (339°, 91 %, 62 %)
align=center|[22]
Púrpura n'italianu[editar | editar la fonte]
En idioma italianu, púrpura (porpora) ye nuevamente un colloráu semioscuro ya intensu. Puede dir del carmín en candia violáceo.[23]
Porpora
HTML #B21B1C
CMYK (30, 100, 100, 0)
RGB (178, 27, 28)
HSV (0°, 85 %, 70 %)
align=center|[24]
Púrpura n'inglés[editar | editar la fonte]
En idioma inglés, la denominación de color púrpura (purple) toma un conxuntu ampliu de coloraciones que van dende'l púrpura acoloratáu al violeta, ya inclúi a esti postreru.[1]
Purple Purple Purple
HTML #870074 #602F6B #604Y97
RGB (135, 0, 116) (96, 47, 107) (96, 78, 151)
HSV (308°, 100 %, 53 %) (289°, 56 %, 42 %) (255°, 48 %, 59 %)
align=center|[25] [25] [25]
Púrpura en portugués[editar | editar la fonte]
En idioma portugués, roxo, términu cognado col español coloráu», significa, sicasí, «púrpura».[26] Cabo mentar qu'en portugués tamién esiste'l términu púrpura pa designar a esti color, funcionando como sinónimu de roxo.
Púrpura en xaponés[editar | editar la fonte]
En idioma xaponés, el púrpura denominar murasaki () y na so forma estándar ye un púrpura acoloratáu. Escontra fines del sieglu XIX introducir en Xapón la denominación paapuru pal púrpura, derivada del inglés purple.[27] Debaxo amuésase'l púrpura xaponés estándar.
Murasaki
HTML #AC5CB5
Munsell 7.5P 5/12
RGB (172, 92, 181)
HSV (294°, 49 %, 71 %)
Referencies [27][28]

Color espectral y extra-espectral[editar | editar la fonte]

Consideróse al púrpura como un color non espectral. Sicasí, si ve'l so composición cromática RGB, va notase que'l valor del azul suel ser equivalente al del colloráu, o puede ser tamién un pocu superior o inferior d'alcuerdu a la coloración analizada. Cuando'l colloráu ye mayor, como nel púrpura acoloratáu, va ser un color non espectral; pero sí l'azul ye mayor, como nel púrpura azuláu, entós sí ye espectral, porque s'atopa na gama más alloñada de la lluz violeta. Finalmente si azul y colloráu tienen valores bien próximos, como nel púrpura estándar o'l magenta, algama un llargor d'onda nel mesmu estremu del espectru visible con 380 nm,[29] práuticamente imperceptible a la vista y en consecuencia considérase-y non espectral.

Púrpura espectral[editar | editar la fonte]

Forma la parte esterna de la gama del violeta espectral. Equí dellos exemplos: Plantía:Colort cabecera |- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#bf00ff;" | | style="font-family:monospace;" | #bf00ff | style="border-left-width:2px;" | 191 || 0 || 255 | style="border-left-width:2px;" | 285° || 100% || 100%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#cc00ff;" | | style="font-family:monospace;" | #cc00ff | style="border-left-width:2px;" | 204 || 0 || 255 | style="border-left-width:2px;" | 288° || 100% || 100%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#df00ff;" | | style="font-family:monospace;" | #df00ff | style="border-left-width:2px;" | 223 || 0 || 255 | style="border-left-width:2px;" | 292.5° || 100% || 100%

|-


|}

Estos exemplos tomen aprosimao un llargor d'onda ente 388 y 397nm,[30] polo que formen parte de la rexón estrema del espectru visible.

Púrpura non espectral[editar | editar la fonte]

Diagrama averáu del modelu de color CIE 1931: puede reparase la recta de los púrpures nel estremu inferior.

El colores lluz púrpura y coloráu púrpura nun pueden ser xeneraos por una sola llargor d'onda llumínica, polo cual nun esiste nel espectru de lluz visible: son colores extra–espectrales. Pa producise ye necesariu un amiestu de llargores d'onda d'el colores coloráu y azul, o del colloráu y del violeta.[31]

Anque'l púrpura nun s'atopa nel espectru de lluz visible nin nel arcu iris, sí apaez na mayoría de los círculos cromáticos y nos espacio de color especialmente escurríos pa representar toos el colores posibles. Na diagrama cromáticu del espaciu de color CIE 1931, por casu, los púrpures alcuéntrense sobre una llinia recta que conecta a'l colores coloráu y azul, y que cubre les cromaticidades que van dende'l coloráu purpúreo al púrpura azuláu. Esta llinia ye conocida como «recta de los púrpures».[1][32]

Nel espectru de lluz visible nun ta'l color púrpura puramente dichu.

Historia[editar | editar la fonte]

Llanes y retazos de seda tiñíos con tinte de Hexaplex trunculus.

La hestoria d'el color púrpura —siquier n'Occidente— ta marcada pol descubrimientu del tinte homónimu, que les sos sustances precursores atópase na glándula hipobranquial de delles especies de cascoxos marinos. Esti tinte yá se conocía en dómines prerromanes; na rexón del Mediterraneu hai rastros de la so producción siquier dende alredor del sieglu XVIII a. C. na islla de Creta,[10] ente que en Asia Menor conocer dende'l sieglu XV a. C.[8]

Ye necesariu destacar qu'esta industria foi global, yá que históricamente delles cultures en distintos llugares del mundu producieron tinte púrpura a partir de cascoxos de mar.[9]

Púrpura antiguu del Mediterraneu[editar | editar la fonte]

En tola cuenca mediterránea atopáronse antiguos sitios d'esplotación de cascoxos de la púrpura, polo xeneral so la forma de montículos de conches refugaes, como en Tiro, Sidón, Ugarit, Asdod y Shiqmona; en Tel Qison, llocalidá que formaba parte de l'antigua Palestina, y nel puertu d'Acre topáronse tamién restos d'una industria de la púrpura.[6] Los antiguos griegos probablemente aprendieron de los fenicios l'arte del tiñíu con púrpura, ente que nel Imperiu Romanu la púrpura producir nes tintoreríes imperiales. Na Ilíada de Homero y la Eneida de Virgilio méntense ropes teñídas con púrpura de Tiro.[8]

Nel llibru de Ezequiel (27:7) mentar a «Elisa» (seique Chipre, islles del Mar Exéu o les Canaries) como fonte de těkēlet y ’argāmān, términos bíblicos pal púrpura azuláu y el púrpura acoloratáu, respectivamente.[6]

Púrpura de Tiro[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Púrpura de Tiro
Exemplares de conchil nun mercáu de pexe de La Ametlla de Mar, en Cataluña. Esta especie suel prindase con fines gastronómicos.

Na Antigüedá el tinte púrpura tuvo acomuñáu especialmente a los fenicios, que se dedicaben al comerciu de teles tiñíes con aquel.[6] El meyor púrpura, y el más puru, yera'l que s'estrayía de los cascoxos colectados nes mariñes del Mediterraneu, incluyendo al puertu feniciu de Tiro, d'onde'l tinte llogró'l so nome.[9]

El púrpura de Tiro» o «púrpura tirio» producir cola tinta de los cascoxos murícidos denominaos conchil (Hexaplex trunculus) y cañadilla (Murex brandaris), del buccino (Buccinum undatum), Buccinidae) y, dacuando, de Stramonita haemastoma (Rapaninae).[1] El buccino da un color coloráu púrpura,[1] ente que los murícidos producen un color similar al púrpura estándar.[2]

Nestos moluscos, el fluyíu precursor del tinte atopar nuna glándula cercana a la so cabeza, y ye primeramente blancuciu. Esta sustanza estrayíase rompiendo o prensando los cascoxos, y por efeutu del aire y de la lluz camudaba de color, pasando a ser mariellu pálida, depués verde, depués azul y finalmente púrpura;[8] el color final del tinte yera inalterable ante la lluz.[18] Cada moluscu nun daba más qu'una gota de tinte, polo que'l llogru de treinta gramos d'esta sustanza demandaba la muerte d'unos 250 000 cascoxos, xustificando'l elevadísimo preciu de los paños tiñíos de púrpura.[8] En 1908, el químicu austríaco Paul Friedländer, col fin de llograr daqué de tinte púrpura, mercó a'l vendedores de mariscos de Trieste 12 000 exemplares de cascoxos de la púrpura y llogró d'ellos solamente 1,4 gramos de tinte, cantidá abonda pa tiñir un pañuelu.[18]

Plinio el Viejo, na so obra Naturalis hestoria (sieglu I), rellata que pa la ellaboración de púrpura de Tiro teníen d'emplegase dos especies de cascoxos, ya indica cuál yera'l matiz más apreciáu:

L'usu de tinte de buccino [buccĭnum] por sigo solo nun se considera fayadizu, pos nun rinde un color duraderu, pero'l pelagiano [purpura] afitar a la perfección, y col so matiz negru apúrre-y esa severidá y rellumu carmesí que ta de moda. El color tirio llógrase papando la llana nuna tinta d'estractu de pelagiano crudu y ensin calecer, y depués pasándola a unu de buccino.

[...]

...El color tirio ye más apreciáu cuando tien el color d'el sangre coagulada, escuru so la lluz reflexada y brillante so la lluz tresmitida.[8]

So estes llinies danse, a la izquierda, una amuesa d'el color específicu del púrpura de Tiro y, a la derecha, una amuesa inespecífica más clara, que dexa ver el so matiz.

Púrpura de Tiro !width=20%

style="background-color: #4Y0041; color:white;"|Púrpura de Tiro claru

HTML #360029 #4Y0041
CMYK (50, 100, 0, 80) (50, 100, 0, 60)
RGB (54, 0, 41) (78, 0, 65)
HSV (314°, 100 %, 21 %) (310°, 100 %, 31 %)
align=center|[2] [2]
L'emperador bizantín Justiniano I vistiendo una capa tiñida de púrpura de Tiro, nun mosaicu de la ilesia de San Vital, en Rávena.

La púrpura non solo yera prohibitiva por cuenta del so preciu, sinón que dacuando'l so usu taba acutáu por llei. Na Roma republicana los xenerales podíen llevar túniques dafechu tiñíes de púrpura, pero a'l senadores, cónsules, pretores y otros personaxes de menor rangu solo dexábase-yos llucir franxes de púrpura nel cantu de los sos togas, tantu más angostes cuanto menor el rangu. Na Roma imperial les restricciones sobre l'usu de la púrpura amontáronse, y escontra el sieglu IV solamente l'emperador podía usar púrpura, tando penáu l'usu d'esti color por cualesquier otru romanu, anque se debiera a un tinte d'imitación y non al púrpura auténticu.[8]

Nos mosaicos de la ilesia bizantina de San Vital de Rávena, que daten del sieglu VI, puede apreciase una relación xerárquica similar ente l'usu de vestidures de púrpura y el rangu de les figures retrataes: Xesús, l'emperador Justiniano y la emperatriz Teodora apaecen vistíos dafechu de púrpura,[8] ente que los personaxes menores llucen superficies bastante más pequenes d'esti color nos sos ropajes.[18]

La técnica d'ellaboración del tinte púrpura perder pa Occidente tres la toma de Constantinopla polos turcos en 1453, y permaneció desconocida hasta mediaos del sieglu XIX.[8]

Usu pictóricu[editar | editar la fonte]

Anque'l púrpura de Tiro usóse principalmente pal tiñíu de teles, Vitruvio encamentaba qu'en casu d'usar el púrpura de Tiro —al que llamaba ostrum— pa pintar, entemeciérase-y con miel, con cuenta d'evitar que s'ensugara demasiáu puestu. Per otra parte, Plinio describió un procedimientu pa preparar una laca púrpura d'usu pictóricu, que consistía en papar paños tiñíos de púrpura nuna solución d'agua con tiza.[9]

Anguaño'l púrpura de Tiro comercialízase como pigmentu pa usu artísticu, anque'l so preciu sigue siendo eleváu. A mediaos de 2012, la firma Kremer Pigmente ufiertaba 25 mg de púrpura de Tiro auténticu a alredor de 130 dólares estauxunidenses o 70 euros.[33]

Otros púrpures naturales europeos[editar | editar la fonte]

Tintes[editar | editar la fonte]

Antes de la proliferación de los colorantes sintéticos a mediaos del sieglu XIX, n'Europa conocieron delles fórmules pa llograr tintes purpúreos. El colores moraos o violáceos podíen llograse combinando un tinte azul con unu colloráu (por casu, glasto pal azul y rubia pal colloráu), o con colorantes naturales derivaos de plantes, hongos y liquen.[13] El llamáu papiru d'Estocolmo, testu griegu que se remonta al sieglu III, contién la receta más antigua que se conoz pa ellaborar tinte púrpura d'imitación.[8] Amás, ye posible que'l tinte de cascoxos marinos utilizárase fora de la rexón mediterránea, tantu pa tiñir teles como pa pintar manuscritos allumaos; la especie emplegada sería Nucella lapillus.[13][9]

Matu del liquenes tintóreo Roccella phycopsis creciendo sobre una roca na islla de Fuerteventura, Canaries.
Orchilla y otros tintes de liquen[editar | editar la fonte]

Los fenicios non solu comerciaron con tintes purpúreos derivaos de moluscos, sinón que los llograron tamién de liquen, como los llamaos orcela o orchilla, denominación que toma a delles especies del xéneru Roccella. Nes islles Púrpures, frente a Esauira (Marruecos), topáronse restos d'una factoría que perteneció al rei Juba II y qu'alredor del sieglu I a. C. producía púrpura de moluscos, orchilla y orceína. Foi Plinio quien llamó «Purpurarias» a estes islles en razón de la so producción; tamién se conocieron pola so denominación portuguesa, Mogador.[1]

Tradicionalmente, el primer pasu pa producir tinte d'estos liquen consiste en collechar los sos baltos directamente de les roques onde crecen y preparar una pasta tintórea, la orchilla o «orchilla de Mogador».[1] L'historiador, botánicu y poeta canariu José de Viera y Clavijo (1731–1813) da una descripción pormenorizada del procedimientu utilizáu en Canaries, empezando colos liquen yá collechaos:

Amenórgase esta preciosa yerba a pasta, moliéndola, cirniéndola y asitiándola nun vasijo de vidriu onde s'amuga con orina yá conrota, a la que s'añedir un pocu de cal apagáu. Revolver cada dos hores y tiense curiáu de cubrir siempres la vasía con dalguna tapa. Esta operación d'amugala, pone-y cal y revolver prauticar mientres tres díes consecutivos, al cabu de los cualos yá empieza a tomar la pasta dalgún colorcito purpúreo, hasta qu'a los ocho poner d'un colloráu violáu, que se va avivando por graos y sirve pa tintes... El color natural que comunica la orchilla ye de flor de llinu, tirando a violada; pero si tiñe antes la mesma estofa d'un azul más o menos claro va sacar un color como de flor de romeru, de pensamientu o de amaranto. Preparada la estofa con zusmiu de llimón, recibe de la orchilla un formosu color azul.[34]

La esplotación de los liquen de les islles Canaries y el comerciu de los tintes que producíen constituyó una provechosa actividá, que tuvo al cargu d'España y duró unos 450 años, dende mediaos del sieglu XV hasta principios del sieglu XX, anque yá tornara mientres el sieglu XIX por cuenta de la recueya abusiva de la orchilla y a la competencia de los colorantes sintéticos industriales.[35]

Ferviendo la orchilla de Mogador n'agua podía aisllase d'ella un colorante, la orceína, que'l so principiu químicu ye la orcina o orcinol, un difenol que s'atopa nos liquen y que por sigo solo usóse tradicionalmente pa colorear papeles pintaos. La presentación tradicional de la orceína yera en forma de polvu, y colla llograben colores coloráu púrpures, coloráu purpúreos y púrpura acolorataos.[1]

La orceína usar dende l'antigüedá cretense, fenicia, griega y romana, y los tintoreros tradicional emplegar pa tiñir llana y seda. Mientres el sieglu XIII, la familia de tintoreros Oricelli preparaba y vendía en Florencia un tinte coloráu purpúreo deriváu de la orceína, el oricello. Amás, cola orceína del liquenes de Canaries» (Roccella phycopsis [= Roccella tinctoria]) ellaboróse un tinte azul purpúreo bien escuru denomináu orcela o orcella.[1]

Debaxo amuésense les coloraciones específiques de la orceína y de la orcela.

Orceína Orcela
HTML #C20073 #25206F
CMYK (10, 100, 0, 10) (100, 100, 0, 20)
RGB (194, 0, 115) (37, 32, 111)
HSV (324°, 100 %, 76 %) (244°, 71 %, 44 %)
align=center|[2] [2]

En 1766, el Dr. Cuthbert Gordon patentó n'Escocia un procedimientu similar al usáu tradicionalmente nel llogru de la orchilla, pa estrayer tinte del liquenes septentrional Ochrolechia tartarea. El material resultante, llamáu n'inglés cudbear, almacenar en forma de pequenos bollos y podía usase pa tiñir testiles o como pigmentu. El colores proporcionaos por esta sustanza diben del colloráu al rosa, pasando pol magenta, hasta'l púrpura.[36]

De delles especies de liquen estrayer tamién la sustanza denomada tornasol, que vira a acoloratada o a violácea en contactu con compuestos ácidos o alcalinos, y que consecuentemente usóse como indicador de pH.

La planta euforbiácea Chrozophora tinctoria, d'onde s'estrayía un colorante púrpura.

Colores pa pintura artística[editar | editar la fonte]

Con al respective de el colores y pigmentos pa pintura artística y otros usos decorativos, Philip Ball, nel so llibru La invención d'el color, menta l'usu del tinte coloráu purpúreo de buccino de les mariñes de Francia o d'Inglaterra pa tiñir pergaminos, y amiesta que la mayoría de los pigmentos púrpures o violáceos usaos na Edá Media pa pintura sobre panel faíense entemeciendo un azul —como'l de la azurita, por casu— con una laca colorada.[37]

Na Italia del sieglu XIV yera bien apreciáu un colorante llamáu folium, ellaboráu con estractos de la planta llamada d'antiguo morella, maurelle o torna ad solem, güei identificada cola especie Chrozophora tinctoria. Esti colorante, al igual qu'otros d'orixe vexetal, vira de color según l'acidez del mediu, polo que podía preparar por que fuera coloráu, púrpura o azul; al ser tresparente, yera particularmente fayadizu pa colorear manuscritos.[37]

Tamién se recurrió con fines pictóricos al tinte purpúreo estrayíu del liquenes Roccella phycopsis.[37]

Púrpura d'América[editar | editar la fonte]

Nel continente americanu utilizóse tinte púrpura de moluscos dende dómines precolombines. En 1990 detectáronse rastros de tinte del «cascoxu púrpura» (Plicopurpura pansa) en testiles de la cultura Paracas (900 a. C. al 200 a. C.), y de la cultura Naza (200 a. C. al 600 d. C.),[38] que se desenvolvieron no que güei ye Perú.

Tocantes a los testimonios históricos, diversos cronistes (Antoine de Jussieu, Thomas Gage, Antonio de Ulloa) menten qu'alredor de 1700, tantu na mariña de Guayaquil (Ecuador) como de Guatemala, y nes cercaníes de Panamá, ellaborar de manera regular un tinte púrpura llográu d'una especie de cascoxu marín con mires al tiñíu de teles d'algodón;[9] escontra 1850 se documentó esta práutica tamién na mariña occidental de Nicaragua.[38] Gonzalo Fernández d'Uviéu yá asitiara, escontra 1515, un costume similar per parte de los nativos de la península de Nicoya, en Costa Rica.[39] Ulloa refería que la secreción del cascoxu, al ser estrayida, pasaba d'un color llechientu al verde, y d'este a un púrpura inalterable.[40]

Anguaño esta tradición caltener en contaos llugares, como por casu nel estáu mexicanu de Oaxaca, onde los tintoreros mixtecos sirvir de la secreción de Plicopurpura pansa pa tiñir filaos d'algodón. Ente que n'otres partes del mundu'l tinte estrayíase a cuenta de la vida de los cascoxos, nesti casu los artesanos estrayer la sustanza precursor del tinte ensin estropialos; amás escueyen los cascoxos a «catar» por talla, eviten fadialos mientres la so dómina de reproducción y rotan los bancos d'esplotación, técnica que paez coincidir cola referida por Fernández d'Uviéu pa Costa Rica.[39]

A pesar del aprovechamientu sustentable de los cascoxos, tantu esta tradición mixteca como los cascoxos púrpura de la rexón atópense amenaciaos de desapaición por diversu factores socioambientales.[39]

Púrpures d'Estremu Oriente[editar | editar la fonte]

Alredor del sieglu VII, los valores morales tradicionales de Estremu Oriente taben entamaos nun sistema xerárquicu, siendo'l más importante d'ellos la moralidá» o «virtú», que s'acomuñar con el color púrpura.[27]

L'actor Ebijūrō Ichikawa I representando al unviáu imperial Tanzaemon Motoyasu nuna adaptación teatral del Cantar de Heike, en 1824. (Ukiyo-y de Shibakuni Saikōtei).

Xapón[editar | editar la fonte]

En Xapón, la denominación d'el color púrpura —紫, murasaki— ye tamién la de la planta boraginácea Lithospermum erythrorhizon, la fonte del tinte púrpura tradicional más apreciáu d'esa nación: el shikon (紫根), que s'ellaboraba colos sos raigaños y que tamién recibía la denominación murasaki. La disponibilidad d'esti tinte yera escasa por cuenta de que cada planta rindía una cantidá pequena y a qu'el so cultivu nun yera senciellu.[41] Nel Xapón antiguu estrayíase coles mesmes un tinte púrpura del brasilere (Caesalpinia sappan), al que se llamaba «púrpura falsu» (偽紫, nise–murasaki) pa estremalo del tinte de Lithospermum, que gociaba de mayor prestíu.[42]

Yá nel Nihonshoki, el llibru más antiguu de Xapón, que data del añu 720, mentar a'l color púrpura acomuñáu a la nobleza y l'elegancia. Les prendes púrpures yeren teníes en gran estima y denotaban riqueza y altu nivel social en quien les portaba.[41]

El desenvolvimientu de distintos tintes a lo llargo del tiempu llevaron a que'l púrpura tradicional xaponés clasificar en dos variedad: rusti–murasaki (púrpura claru) y fuka–murasaki (púrpura escuru). Esti postreru —tamién llamáu hon–murasaki (púrpura primariu o orixinal)— taba acutáu pa la corte imperial y los monxos; pa la xente común esti color y los sos matices asociaos yeren kin–jiki, «colores prohibíos».[27] Seiki Nagasaki, autor de llibros sobre'l colores tradicionales xaponeses, describe al fuka–murasaki «exemplar», o más apreciáu. Embaxo compárase col murasaki y con colores similares como'l purpúreo (púrpura agrisáu) y el moráu (púrpura escuru):

Plantía:Colort cabecera |- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#AC5CB5;" | | style="font-family:monospace;" | #AC5CB5 | style="border-left-width:2px;" | 172 || 92 || 181 | style="border-left-width:2px;" | 294° || 49% || 71%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#563970;" | | style="font-family:monospace;" | #563970 | style="border-left-width:2px;" | 86 || 57 || 112 | style="border-left-width:2px;" | 272° || 49% || 44%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#9A4EAE;" | | style="font-family:monospace;" | #9A4EAE | style="border-left-width:2px;" | 154 || 78 || 174 | style="border-left-width:2px;" | 288° || 55% || 68%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#4A2364;" | | style="font-family:monospace;" | #4A2364 | style="border-left-width:2px;" | 74 || 35 || 100 | style="border-left-width:2px;" | 276° || 65% || 39%

|-


|}

Tocantes a los pigmentos púrpures tradicionales (顔料, ganryou), solíen preparar entemeciendo coloráu con azul. Por casu, nel períodu Heian (sieglos VIII a XII) combinábase pigmentu bermeyón con índigo pa llograr púrpura.[41]

China[editar | editar la fonte]

En China, el color púrpura (紫; pinyin: zi) foi primeramente pocu envaloráu. En tiempos de les dinastíes más antigües, el colores que s'acomuñar a los cinco elementos tradicionales (azul, colloráu, mariellu, blancu y negru) yeren consideraos sagraos y formaben parte del paxellu ceremonial de les clases dominantes, sirviendo como indicadores de rangu. Nesti contestu'l púrpura yera un color secundario y profano, productu del amiestu d'azul con colloráu.[43]

Sicasí, a partir del períodu de les Primaveres y Serondes (722 a. C. a 481 a. C.) el púrpura empezó a ganar espaciu ente la nobleza china, siendo usáu primero polos oficiales de la corte, depués acutáu a'l oficiales d'altu rangu y finalmente, a partir de 1391, prohibíu pa tolos súbditos y nobles, sacante la realeza. Mentanto, mientres la dinastía Tang (618907) adoptárase'l taoísmu, sistema filosóficu y relixosu nel que'l púrpura simbolizaba nobleza. Nos escritos taoístes, los inmortales vistíen de púrpura.[43]

El púrpura quedó, entós, fuertemente acomuñáu col emperador. Este, en cuanto Fíu del Cielu, yera'l representante terrenal del Emperador Celestial, que la so residencia creyer que taba nel puntu más altu del cielu, onde s'atopa Polaris, la estrella polar. Esta yera la Estrella Púrpura»,[44] tamién llamada «Gran Rexente Imperial de los Cielos» y «Tronu del Emperador».[45] La rexón del firmamentu qu'arrodia a la estrella polar yera'l «Recintu Púrpura Sutil»[45] o «Palaciu Púrpura», onde vivíen l'Emperador Celestial y la so corte, esta postrera representada poles estrelles circumpolares, que xiren alredor de l'aparentemente fixa Polaris.[46] La morada del emperador terrestre, la Ciudá Prohibida, considerábase análoga al palaciu celestial que rexía l'orde de los cielos, lo qu'esplica qu'en chinu se -y llame «Ciudá Púrpura Prohibida» (紫禁城; pinyin: zǐ jìn chéng).[44]

El púrpura Han»[editar | editar la fonte]

N'idioma inglés, recibe'l nome de «púrpura Han» (Han purple) o «púrpura chinu» (Chinese purple) un pigmentu sintéticu compuestu de silicatu de cobrebariu, que la so fórmula química ye BaCuSi2O6.[47] Nes amueses antigües nun ye púrpura sinón violeta, pero les recreaciones modernes d'esti compuestu indiquen que según la cantidá de óxidu de cobre (I) que s'introduza na so preparación, el so color final puede variar ente l'azul y el púrpura acoloratáu.[48]

Esti pigmentu topar n'antiguos oxetos pintaos y cerámiques vidraes de les dinastíes chines Zhou Oriental (800221 a. C.), Qin (221207 a. C.) y Dinastía Han Han (206 a. C.–220 d. C.), anque se cree qu'el so usu podría remontase al añu 900 o 1000 a. C. aprosimao. Ensin ser particularmente estable, el púrpura Han riquir sicasí de sofisticaos conocencies de química y mineraloxía pa la so preparación. El exércitu de terracota atopáu na balta del emperador Qin Shi Huang ta parcialmente pintáu con esti pigmentu.[47]

Anguaño, el compuestu BaCuSi2O6 emplegar na manufactura de materiales superconductores, siendo oxetu d'intensa investigación.[49]

La década malva» y el cayente de los tintes púrpures naturales[editar | editar la fonte]

Amor d'abril, oliu d'Arthur Hughes que data d'alredor de 1855, mientres la década malva».

Llamóse «década malva» al períodu que, na cultura occidental, va dende fines de la década de 1850 hasta principios de los años 1860, por cuenta de la gran popularidá y demanda qu'esperimentaron nesi tiempu los testiles de colores purpúreos.[50]

Murexida y púrpura francés[editar | editar la fonte]

Los últimos tintes púrpures non derivaos del alquitrán que tuvieron un usu masivu n'Occidente fueron la murexida y el púrpura francés.

La murexida, que se fabricó dende 1835, yera un tinte sintéticu que dependía de la recueya d'un recursu d'orixe animal: ellaborar con ácidu úrico deriváu del guanu que s'escavaba nes mariñes de Perú. Foi promocionáu n'Europa comparándose-y col púrpura tirio, llegándose a afirmar falsamente que tenía la mesma composición qu'aquel.[50]

El púrpura francés —llamáu mauve (‘malva’) polos franceses— yera un tinte natural deriváu de liquen que daba un color intensu, nun precisando mordentado sobre llana y seda; escontra fines de los años 1850 d'afayó la manera de mordentarlo por que pudiera tiñir algodón.[50]

Púrpura de Perkin[editar | editar la fonte]

Químicu Charles Rees lluciendo un corbatín de púrpura de Perkin.

Escontra 1845, les investigaciones realizaes sobre'l alquitrán de hulla empezaron a suxurir el so gran potencial pa producir derivaos con propiedad colorantes. El primeru d'estos n'usase en gran escala foi'l acedu pícrico, que tiñía de mariellu, anque yera pocu resistente a la lluz.[50]

En 1856, el mozu William Henry Perkin, estudiante del químicu August Wilhelm Hofmann, afayó en forma accidental un colorante púrpura-malva mientres intentaba sintetizar quinina a partir de derivaos del alquitrán de hulla. Al ensayar la oxidación de la anilina, llogró un precipitáu coritu que s'eslleió parcialmente en alcohol, dando un color púrpura que resultó ser un tinte estable y resistente a la lluz; Perkin decidió atopar la manera d'industrializalo. Una vegada salvaes les dificultaes iniciales, el tinte pudo producise a gran escala, siendo yá bien solicitáu para 1857 y moviendo en poco tiempu al muréxido y al púrpura francés.[50] Anguaño conocemos a esti colorante como púrpura de Perkin, malveína, mauveína, malva o anilina morada, y nel so tiempu foi patentáu como púrpura de anilina (nomenclatura: 3-amino-2,9-dimetil-5-fenil-7-(p-tolilamino) acetato de fenazina).

Púrpura de Perkin Malveína
HTML #9F68A6 #F279F2
CMYK 42, 65, 0, 0 0, 50, 0, 5
RGB (159, 104, 166) (242, 121, 242)
HSV (293°, 37 %, 65 %) (300°, 50 %, 95 %)
align=center|[2] [51]

El descubrimientu del púrpura de Perkin constituyó'l puntapié inicial d'una serie d'investigaciones rellacionaes colos colorantes derivaos del alquitrán, a los que llueu s'amestaríen otru colores. Una vegada establecida la producción d'estos tintes a nivel industrial, fueron universalmente adoptaos, y los antiguos tintes naturales cayeron gradualmente en desusu.

Referencies culturales[editar | editar la fonte]

Historia[editar | editar la fonte]

En adición a lo yá mentao:

  • Na Roma imperial creíase que la nacencia del futuru emperador podía tar precedíu por maravíes que se presentaben en forma de fenómenos inusuales, como plantes o animales con colores o señales que nun-yos yeren propios. Si estes maravíes taben rellacionaos con el color púrpura interpretábense como presaxos d'un reináu prósperu. Flores o güevos de color púrpura, animales con llurdios o cuernos d'esi color, etc., yeren consideraos bonos badagüeyos.[52]
  • El pórfido (del italianu porfido, y esti del griegu πόρφυρος, ‘de color púrpura’)[53] ye una variedá de roca desaxeradamente dura que nel imperiu romanu tuvo acomuñada al emperador. Los sarcófagos onde folgaben los restos de los emperadores de Roma y los sos familiares yeren dacuando tallaos en pórfido de color colloráu púrpura escuru, que tába-yos reserváu. Esti costume treslladar al imperiu bizantín.
  • Les emperatrices bizantines daben a lluz nuna cámara especial del palaciu imperial o Palaciu Sagráu de Constantinopla. Nesta sala les colchas del llechu de la emperatriz yeren de púrpura, ente que l'asientu destináu a los partos, les columnes, les parés y el suelu yeren de pórfido, polo que tola cámara yera purpúrea. Los herederos nacíos ellí yeren denominaos porphyrogenitos (‘nacíos na púrpura’), títulu que sirvía pa indicar qu'un emperador aportara al tronu por socesión dinástica,[54] n'oposición a aquel que, nun naciendo na familia imperial, xubiera hasta esi puestu polos sos méritos militares o maniobres polítiques.
  • Como los emperadores romanu y bizantín llevaben mantos de púrpura, la socesión denominábase «tomar la púrpura». El emperador bizantín yera llamáu por esto purpuratum, ‘purpurado‘;[10] güei día caltienen esti apellativu los cardenales de la ilesia católica.
  • Sol reináu de Sabela I d'Inglaterra solamente la familia real podía vistir sedes de púrpura, paños texíos con oru y pieles de foína cibelina. Los duques, marqueses y condes podíen usalos en faldetas, jubón, forros de capes, túniques y calces; los caballeros de la Orde de la Jarretera solamente teníen dexáu usar púrpura nos sos mantos.[55]
  • El «Corazón Púrpura» (Purple Heart n'inglés) ye una condecoración de les Fuerces Armaes de los Estaos Xuníos otorgada en nome del presidente a aquellos que resultaron mancaos o muertos en serviciu dende'l 5 d'abril de 1917.

Mitoloxía y relixón[editar | editar la fonte]

  • Plinio, nuevamente nel so Hestoria naturalis (IX, 125) rellataba que'l tinte púrpura fuera afayáu pol dios feniciu Melkart (dacuando identificáu con Heracles por sincretismu) cuando, caminando pola mariña levantina, el so perru mordiera un cascoxu de la púrpura, enllordiándose col tinte.[10]
  • Nos texto bíblicos prescribir por mandatu divín tres tintes —amás del oru— pa les teles usaes nel Tabernáculo y nes ceremonies, repitiéndose-yos unes treinta veces (Númberos XV; Éxodu XXXVI, XXXVII y XXXIX): těkēlet (תכלת), ’argāmān (אַרְגָּמָן) y karmiyl (כַּרְמִיל). Těkēlet sería un púrpura azuláu, traducíu usualmente como «cárdenu», «azul» o «xacintu»; ’argāmān, un púrpura acoloratáu,[6] que se traduz como «púrpura»; y karmiyl, colloráu grana de quermes, traducíu como «carmesí» o «escarlata».[56][10]
  • Otru mandatu de la Torá, reparáu nel xudaísmu, ye que les hebras de los tzitzit (flecos o colgantes de los mantos talit) tienen de tiñise con těkēlet a manera de remembranza de Dios, pero por cuenta de les dificultaes pa consiguir —y entá identificar— al těkēlet bíblicu, dacuando facer azules o les dexa blanques. La conocencia necesaria pa ellaborar esti tinte perder nel sieglu VIII. Anguaño créese qu'el těkēlet ellaborar col tinte estrayíu del cascoxu conchil (Hexaplex trunculus).[8]
  • Na ilesia católica, el púrpura ta venceyáu a la dignidá de cardenal, denomada «purpurado».[1] La Curia Romana originariamente optó por usar la púrpura tiria, a imitación de los emperadores romanos, tantu pa les vestimientes del Papa como pa les de los cardenales. Sicasí, tres la cayida de Constantinopla nun se fabricó más púrpura de Tiro, y el coloráu carmín de grana (deriváu del quermes) pasó a ser el tinte más costosu y apreciáu. En 1464, el papa Pablo III dispunxo que los cardenales vistieren priendas tiñíes de grana, y en 1566 la vestimienta papal camudó a color blancu por cuenta de que Pío V decidió caltener el so paxellu blancu de la orde de los dominicos. Los obispos y arzobispos, de rangu inferior que los cardenales, vistieron un púrpura d'imitación ellaboráu con un amiestu de grana y índigo, non tan costosu como'l colloráu grana de los sos superiores. Esti colores siguen usándose güei,[18] anque non yá los tintes orixinales.
  • El púrpura y el violeta tán acomuñaos a les dómines de Advientu y Cuaresma. Esto debe a que na Edá Media'l colores nun s'entamaben como nos círculos cromáticos actuales, sinón nuna escala derivada de les enseñances de Aristóteles, onde s'ordenar del más claru al más escuru. Los dos últimos colores d'esta escala yeren l'azul y el negru; cuando s'amestaba un color violáceo asitiábase-y ente estos dos, xustu antes del negru. Por esti motivu los moraos, púrpures y violetes yeren llamaos subniger, «seminegro».[12] Al ser el púrpura un seminegro, adquirió connotaciones d'aflicción y penitencia.
  • Nel hinduismu, el púrpura ye, xuntu col negru, el color del graha (dios planetariu) Shani (devanagari: शनि, Śani), equiparable a Saturno y rexente astrolóxicu del planeta del mesmu nome; preside'l día sábadu.
  • Nel calendariu solar tailandés, el púrpura tamién ta acomuñáu al día sábadu. Cualesquier puede llevar púrpura los sábados y los nacíos nesi día pueden adoptar al púrpura como'l so color.

Heráldica y vexilología[editar | editar la fonte]

Artículu principal: púrpura (heráldica)

En heráldica, el púrpura o violáu tien la peculiaridá de portase como color y como metal, lo que-y salva de la prohibición heráldica d'asitiar color sobre color y metal sobre metal. Ye un esmalte pocu utilizáu. El heraldista británicu Arthur Fox–Davies menta que les armes más antigües onde tuvo noticia de que s'usara'l púrpura databen del añu 1311.[57]

Dellos heraldistas suxurieron que nun principiu el púrpura yera un color abuxao y amarronao, quiciabes entemez de los otros colores heráldicos: azur, gules, sable y sinople. Nel sieglu XIV pasó a tener un matiz violáceo, consolidando'l septetu de colores de la heráldica.[58]

En vexilología, el púrpura ye tamién un color infrecuente. La mayoría de les banderes que la empleguen son rexonales o municipales.

Nos exemplos so estes llinies: les armes del antiguu Reinu de Llión, con un lleón de púrpura, qu'entá pueden trate nel escudu d'España y otros;[59] la bandera de Axuntes, conceyu de Puertu Ricu, na que'l púrpura provien del mantu del santu patronu local, San Joaquín;[60] la bandera de la Prefeutura de Tokio, con fondu de «púrpura de Edo» (Edo–murasaki), color representativu de la rexón.

Indumentaria[editar | editar la fonte]

Académica[editar | editar la fonte]

  • Nel sistema de indumentaria académica francés, cada unu de los cinco campos tradicionales d'estudiu (Artes, Ciencies, Medicina, Derechu y Teoloxía) tien asignáu un color distintivu, que apaez na toga académica de los graduaos. El púrpura ye usáu poles altes instancies académiques, como'l rector de la universidá y el decanu de la facultá, independientemente del campu nel que se graduaren; tamién ye'l color distintivu de los graduaos en Teoloxía, anque'l so usu na toga académica caltiense solamente en Estrasburgu.

Deportiva[editar | editar la fonte]

Bandera de Australia Australia

Flag of the United States.svg Estaos Xuníos d'América

Flag of Italy.svg Italia

  • L'equipu de la serie A italiana Fiorentina tien como color principal de indumentaria el púrpura.

Medicina[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Síndrome purpúrico

Nel ámbitu médicu, la púrpura ye una afección que se define como la salida de eritrocitos de la riega sanguínea y la so acumuladura na piel o nel texíu celular subcutáneu. Puede presentase en forma de petequias (pequenes mancadures coloraes) o de equimosis (árees de sangráu mayores d'un centímetru de diámetru), que nun sumen al aplica-yos presión.[61] Clasificar en numberoses variedaes.[62]

Púrpura na naturaleza[editar | editar la fonte]

Como se vio, la secreción de ciertos moluscos precisa aferruñase en contactu col aire pa volvese púrpura. El componente principal d'esta sustanza ye típicamente'l 6,6’–dibromoíndigo, responsable d'el color.[38]

Sicasí, na naturaleza son frecuentes ciertos colorantes que suelen ser de color púrpura n'estáu natural: les antocianinas, que s'atopen a esgaya nos frutos del arándanu y de la zarzamora, na piel de les berenxenes, nes fueyes de les coles lombardes, nos pétalos de les violetes y en ciertes variedaes d'uves, por citar unos pocos exemplos. Estos son los colorantes purpúreos que s'aprovecharon nel pasáu estrayyéndolos de liquen y de plantes. Como les antocianinas viren en candia o al azul dependiendo de l'acidez o de la alcalinidad del mediu, non toles plantes o hongos que les contienen esiben coloraciones púrpures o violáceas; delles vegaes son coloraes o azules.

.


Amueses[editar | editar la fonte]

Dellos exemplos adicionales de púrpura: Plantía:Colort cabecera |- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#BD33A4;" | | style="font-family:monospace;" | #BD33A4 | style="border-left-width:2px;" | 189 || 51 || 164 | style="border-left-width:2px;" | 311° || 73% || 74%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#78184a;" | | style="font-family:monospace;" | #78184a | style="border-left-width:2px;" | 120 || 24 || 74 | style="border-left-width:2px;" | 329° || 80% || 47%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#870074;" | | style="font-family:monospace;" | #870074 | style="border-left-width:2px;" | 135 || 0 || 116 | style="border-left-width:2px;" | 308° || 100% || 53%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#703070;" | | style="font-family:monospace;" | #703070 | style="border-left-width:2px;" | 112 || 48 || 112 | style="border-left-width:2px;" | 300° || 57% || 44%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#A030B2;" | | style="font-family:monospace;" | #A030B2 | style="border-left-width:2px;" | 160 || 48 || 178 | style="border-left-width:2px;" | 292° || 73% || 70%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#9F00C5;" | | style="font-family:monospace;" | #9F00C5 | style="border-left-width:2px;" | 159 || 0 || 197 | style="border-left-width:2px;" | 288° || 100% || 77%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#50404d;" | | style="font-family:monospace;" | #50404d | style="border-left-width:2px;" | 80 || 64 || 77 | style="border-left-width:2px;" | 311° || 20% || 31%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#A10684;" | | style="font-family:monospace;" | #A10684 | style="border-left-width:2px;" | 161 || 6 || 132 | style="border-left-width:2px;" | 311° || 96% || 63%

|-


|}

Purpúreo o púrpura en bioloxía[editar | editar la fonte]

El purpúreo o na so forma llatina purpureus ye polo xeneral un color púrpura buxu y usóse na descripción d'especies biolóxiques,[63] como por casu na planta Lablab purpureus (poroto d'Exiptu). Delles amueses del so usu:[64]

purpureus purpureus purpureus purpureo-griseus
HTML #9A4EAE #86608Y |align=center|#9Y4F88 #796878

Colories web[editar | editar la fonte]

Los colories HTML establecíos por protocolos informáticos pal so usu en página web inclúin al púrpura que s'amuesa debaxo. Como se ve, asemeyar al púrpura estándar, y en programación invocar col nome purple (púrpura).

Purple
HTML #800080
RGB (128, 0, 128)
HSV (300°, 100 %, 50 %)
align=center|[[Fueyes

d'estilu en cascada|CSS]] / HTML / VGA

Otres coloraciones web similares: Plantía:Colort cabecera |- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#9370DB;" | | style="font-family:monospace;" | #9370DB | style="border-left-width:2px;" | 147 || 112 || 219 | style="border-left-width:2px;" | 260° || 49% || 86%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#A020F0;" | | style="font-family:monospace;" | #A020F0 | style="border-left-width:2px;" | 160 || 32 || 240 | style="border-left-width:2px;" | 277° || 87% || 94%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#BA55D3;" | | style="font-family:monospace;" | #BA55D3 | style="border-left-width:2px;" | 186 || 85 || 211 | style="border-left-width:2px;" | 288° || 60% || 83%

|-


|- ! style="text-align:left;" | {{{nome}}} | style="background-color:#8B008B;" | | style="font-family:monospace;" | #8B008B | style="border-left-width:2px;" | 139 || 0 || 139 | style="border-left-width:2px;" | 300° || 100% || 55%

|-


|}

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 Gallegu, Rosa (2001). Diccionariu Akal d'el color. Akal. ISBN 978-84-460-1083-8.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 Error de cita: Etiqueta <ref> non válida; nun se conseñó testu pa les referencies nomaes GuiaCol
  3. Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española (2014), «púrpura», Diccionario de la lengua española (23.ª edición), Madrid: Espasa, ISBN 978-84-670-4189-7, http://dle.rae.es/p%C3%BArpura, consultáu 'l 8 de xunetu de 2012 
  4. «púrpura», Dicciomed.eusal.es. Diccionariu médicu–biolóxicu, hestóricu y etimolóxicu, Universidá de Salamanca, 2011, consultáu'l 8 de xunetu de 2012.
  5. «purple», Online Etymology Dictionary, Douglas Harper, 2001–2012, consultáu'l 8 de xunetu de 2012.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 King, Philip J. (2001). en Douglas A. Knight: Life in Biblical Israel (en inglés). Kentucky: Westminster John Knox, 161 y ss. ISBN 0-664-22148-3.
  7. «púrpura», Curtiu diccionariu etimolóxicu de la llingua castellana, Joan Corominas, 2011, consultáu'l 12 de xineru de 2013.
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 Ball, Philip (2004). La invención d'el color. Turner / Fondu de Cultura Económica, 257–262. ISBN 84-7506-623-2.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Eastaugh, N. (2004). Pigment Compendium: A Dictionary of Historical Pigments (en inglés). Oxford; Burlington: Elsevier / Butterworth Heinemann. ISBN 0-7506-57499.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 (2010) Púrpura. Del mercáu al poder. Universidá Nacional d'Educación a Distancia (UNED). ISBN 978-84-362-6064-9.
  11. Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española (2014), «púrpura, 5ª acep.», Diccionario de la lengua española (23.ª edición), Madrid: Espasa, ISBN 978-84-670-4189-7, http://dle.rae.es/p%C3%BArpura, consultáu 'l 8 de xunetu de 2012 
  12. 12,0 12,1 Pastoureau, Michel (2006). Una hestoria simbólica de la Edá Media occidental. Buenos Aires: Katz. ISBN 987-1283-25-3.
  13. 13,0 13,1 13,2 Biggam. «Knowledge of whelk dyes and pigments in Anglu-Saxon England» (en inglés). Anglu-Saxon England (Universidá de Cambridge). ISSN 0263-6751. http://books.google.es/books?id=ZojyGIfG9m4C&lpg=PP1&hl=ye&pg=PA23#v=onepage&q&f=false. Consultáu 'l 9 de xunetu de 2012. 
  14. Franciscus Aguilonius Colorsystem. Farbsysteme in Kunst und Wissenschaft
  15. File:Traité de la peinture, 1708.png
  16. David Briggs 2013, The Dimensions of Colour 7.2 The RYB hue circle or "artists' colour wheel".
  17. :File:Bezold Farbentafel 1874.jpg
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 Heller (2012). Psicología d'el color. Gustavo Gili, 195. ISBN 978-842-521-977-1.
  19. Dict.cc Deutsch-Englisch-Wörterbuch Übersetzung für: Purpur
  20. «pourpre», Portail lexical, Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales, 2012, consultáu'l 9 de xunetu de 2012.
  21. pourpre. dictionnaire aviesu
  22. [http://pourpre.com/chroma/dico.php?typ=teinte&ent=340 Pourpre. pourpre.com]
  23. Porpora. Dizionario di Italianu
  24. Fantetti, S.. Il dizionario dei colori: nomi y valori in quadricromia (en italianu). Zanichelli. ISBN 8808079953.
  25. 25,0 25,1 25,2 Judd, Deane B. (1955). The ISCC–NBS method of designating colors and a dictionary of color names (en inglés). US Government Printing Office.
  26. Montés; Alina Villalva y Paulo Pacheco. The Spectrum of Rede. Colour Names in Portuguese. http://doc.gold.ac.uk/aisb50/AISB50-S20/aisb50-S20-montés-paper.pdf. Consultáu 'l 26 de xunetu de 2014. 
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Stanlaw, James M.. «Japanese color terms, from 400 CE to the present» (en inglés). Anthropology of Color (John Benjamins). ISBN 978-90-272-3243-4. http://books.google.com.ar/books?id=edRu0Dq69NcC&lpg=PA296&ots=eLJqiROHxD&dq=Chinese%20traditional%20colors&pg=PA295#v=onepage&q=purple&f=false. Consultáu 'l 13 de xunetu de 2012. 
  28. Valor Munsell d'el color JIS (Japanese Industrial Standards) 紫 (murasaki) convertíu con Virtual Atles a valores sRGB
  29. Approximate RGB values for Visible Wavelengths from Color Science, Code Examples, Dan Bruton
  30. Visible Light Spectrum Science and Engineering Spectra Lab Report
  31. Gilbert, P.O.P.A. (2008). Physics in the Arts (en inglés). Burlington; San Diego; Londres: Elsevier Academic Press, 112. ISBN 978-0-12-374150-9.
  32. Poynton, Charles (2003). Dixital Video and HDTV: Algorithms and Interfaces (en inglés). Morgan Kaufmann, 221. ISBN 1-55860-792-7.
  33. «Púrpura de Tiro». Kremer Pigmente. Consultáu'l 12 de xunetu de 2012.
  34. Teyera Gaspar, Antonio. «Los dragos de Cádiz y la Falsa púrpura de los fenicios». II Congresu Nacional del Mundu Púnicu (Cartaxena). http://interclassica.um.es/var/plain/storage/orixinal/application/9c1c395ccb2fe9d3a193befd56cb9746.pdf. Consultáu 'l 15 de xunetu de 2012. 
  35. Pallarés Padilla (2004). Trés productos históricos na economía de Lanzarote: la orchilla, la barrilla y la cochinilla. Lanzarote: Centru Científicu–cultural Blas Cabreru, 10–13.
  36. Eastaugh, N. (2004). Pigment Compendium: A Dictionary of Historical Pigments (en inglés). Oxford; Burlington: Elsevier / Butterworth Heinemann. ISBN 0-7506-57499.
  37. 37,0 37,1 37,2 Ball, Philip (2004). La invención d'el color. Turner / Fondu de Cultura Económica, 132–133. ISBN 84-7506-623-2.
  38. 38,0 38,1 38,2 Cooksey. «Tyrian Purple: 6,6’-Dibromoindigo and Related Compounds» (en inglés). Molecules. ISSN 1420-3049. http://www.mdpi.org/molecules/papers/60900736.pdf. Consultáu 'l 18 de xunetu de 2012. 
  39. 39,0 39,1 39,2 Hernández Rodríguez; Mariaca Méndez, Ramón; Vásquez Sánchez, Miguel Ángel; Eroza Solana, Enrique (xunu de 2009). «Inflúi de la cosmovisión del pueblu mixteco de Pinotepa de Don Luis, Oaxaca, Méxicu, nel usu y manexu del cascoxu púrpura, Plicopurpura pansa (Gould, 1853)». Estudio sobre les Cultures Contemporanees (Méxicu: Universidá de Colima) XV. ISSN 1405-2210. http://redalyc.uaemex.mx/pdf/316/31611562002.pdf. Consultáu 'l 13 de xunetu de 2012. 
  40. Bancroft, Edward (1814). Esperimental researches concerning the philosophy of permanent colours; and the best means of producing them, by dyeing, calico printing, &c. (Vol. I) (en inglés). Filadelfia: William Fry, 118.
  41. 41,0 41,1 41,2 «murasaki 紫», Japanese Architecture and Art Net Users System (JAANUS), Mary Neighbour Parent, 2001, consultáu'l 14 de xunetu de 2012.
  42. «suou 蘇芳», Japanese Architecture and Art Net Users System (JAANUS), Mary Neighbour Parent, 2001, consultáu'l 14 de xunetu de 2012.
  43. 43,0 43,1 Qu (xunetu de 2012). «Study on the Prohibition of the Purple Costumes in Ancient China» (en inglés). Asian Social Science (Canadian Center of Science and Education) 8. ISSN 1911-2025. http://journal.ccsenet.org/index.php/ass/article/view/18516/12279. Consultáu 'l 7 d'agostu de 2012. 
  44. 44,0 44,1 Javary, Cyrille (2007). Na Ciudá Púrpura Prohibida. Sieglu XXI, 24. ISBN 968-23-2688-5.
  45. 45,0 45,1 Allen, Richard H.. «Ursa Minor», Star Names. Their Lore and Meaning (en inglés). Nuevu York: Dover, 458. ISBN 0-486-21079-0.
  46. Dalmases Marquina, Francesc. «Astronomía na antigua China». Buran (Barcelona: Institute of Electrical and Electronic Engineers (IEEE)). ISSN 2013-9713. http://hdl.handle.net/2099/9795. Consultáu 'l 14 de xunetu de 2012. 
  47. 47,0 47,1 Berke; Portmann, Armin; Bouherour, Soraya; Wild, Ferdinand; Qinglin, Ma; Wiedemann, Hans–Georg. «The Development of Ancient Synthetic Copper–Based Blue and Purple Pigments» (en inglés). Conservation of Ancient Sites on the Silk Road (Getty Conservation Institute / Getty Publications). ISBN 978-1-60606-013-1. http://books.google.com.ar/books?id=n8YAyXzJE2IC&lpg=PP1&pg=PA227#v=onepage&q&f=false. Consultáu 'l 15 de xunetu de 2012. 
  48. Berke (12 d'ochobre de 2006). «The invention of blue and purple pigments in ancient times» (en inglés). Chemical Society Reviews (www.rsc.org/csr) (Royal Society of Chemistry). doi:10.1039/b606268g. http://193.146.160.29/gtb/sod/usu/$UBUG/repositorio/10271274_Berke.pdf. Consultáu 'l 15 de xunetu de 2012. 
  49. Eastaugh, N. (2004). Pigment Compendium: A Dictionary of Historical Pigments (en inglés). Oxford; Burlington: Elsevier / Butterworth Heinemann. ISBN 0-7506-57499.
  50. 50,0 50,1 50,2 50,3 50,4 Ball, Philip (2004). La invención d'el color. Turner / Fondu de Cultura Económica, 271–276. ISBN 84-7506-623-2.
  51. Corte de tela orixinal, tiñida con el color fechu por Perkin. Othmer Library of Chemical History. Cómo'l color púrpura camudó la hestoria 2015 BBC
  52. Requena Jiménez, Miguel (2003). Lo maraviyoso y el poder. Los presaxos d'imperiu de los emperadores Aureliano y Tácito na Hestoria Augusta.. Valencia: Universidá de Valencia, 43–45. ISBN 84-370-5505-9.
  53. Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española (2014), «pórfido», Diccionario de la lengua española (23.ª edición), Madrid: Espasa, ISBN 978-84-670-4189-7, http://dle.rae.es/p%C3%B3rfido, consultáu 'l 19 de xunetu de 2012 
  54. (2004) Gala Placidia. Una soberana del imperiu cristianu. Nerea. ISBN 84-89569-98-3.
  55. MaggiRos (14 de xunetu de 2001). «Elizabethan Sumptuary Statutes: Who Wears What I» (inglés). Renaissance: The Elizabethan World. Consultáu'l 19 de xunetu de 2012.
  56. «Éxodu 39:8», Biblos.com: Search, Read, Study the Bible in Many Languages, Biblos.com, 2004–2010, consultáu'l 18 de xunetu de 2012.
  57. Fox–Davies, Arthur C. (1909). A Complete Guide to Heraldry. T.C. & Y.C. Jack, 72.
  58. (2005) Desmontando España: el gran fraude de los separatismos. Visión Net, 291. ISBN 84-9770-843-1.
  59. «bandera medieval-del reinu-de-len.html Corazón de Llión: La bandera medieval del Reinu de Llión» (29 de xunetu de 2005). Consultáu'l 30 de mayu de 2012.
  60. «Historia d'Adxuntes: Himnu, bandera y escudu». Consultáu'l 30 de mayu de 2012.
  61. «Definición y clasificación de púrpures». Centru de Bachilleratu Tecnolóxicu Industrial y de Servicios Nº6 / Secretaría de Salú de Méxicu. Consultáu'l 15 de xunetu de 2012.
  62. «púrpura», Diccionariu ilustráu de términos médicos, Institutu Químicu Biolóxicu, 2012, consultáu'l 15 de xunetu de 2012.
  63. Dade, H. A. (Harry Arthur), 1895-, Colour terminology in biology
  64. Colour Terminology in Biology, H.A. Dade, NBS/ISCC B Kelly & Judd 1976

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]




Púrpura