Candeleda

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Candeleda
CandeledaVistaDelPueblo.jpg
Bandera de Candeleda.svg Escudo de Candeleda.svg
Alministración
PaísBandera d'España España
AutonomíaFlag of Castile and León.svg Castiella y Llión
ProvinciaBandera de la provincia de Ávila.svg Provincia d'Ávila
Tipu entidá conceyu d'España
Alcalde de Candeleda José María Monforte Carrasco Traducir
Códigu postal 05480
Xeografía
Coordenaes 40°09′21″N 5°14′28″O / 40.1557°N 5.241°O / 40.1557; -5.241Coordenaes: 40°09′21″N 5°14′28″O / 40.1557°N 5.241°O / 40.1557; -5.241
Candeleda is located in España
Candeleda
Candeleda
Candeleda (España)
Superficie 215 km²
Altitú 428 m
Llenda con Arenas de San Pedro, Zapardiel de la Ribera, Navalperal de Tormes, San Juan de Gredos, Bohoyo, Madrigal de la Vera, Oropesa, La Calzada de Oropesa y Lagartera
Demografía
Población 4998 hab. (2018)
Porcentaxe 3.16% de Provincia d'Ávila
Densidá 23,25 hab/km²
Más información
Estaya horaria UTC+01:00
www.ayuntamientocandeleda.es/
Cambiar los datos en Wikidata

Candeleda ye una llocalidá y un conceyu español asitiáu nel abargane del Tiétar, al sur de la provincia d'Ávila, comunidá autónoma de Castiella y Lleón. Con una población de 5143 habitantes (INE 2014), ye'l quintu conceyu de la provincia por población dempués d'Ávila, Arévalo, Arenas de San Pedro y Las Navas del Marqués. Ye tamién, con 213,91 km², el segundu conceyu de la provincia por estensión, tres la capital.[1] La ciudá de Candeleda ta asitiada na fastera sur de la sierra de Gredos, a 432 metros sobre'l nivel del mar, polo que tien una microclima con un rangu térmicu mediterraneu d'iviernos nidios y branos calorosos, con temperatures medies pel branu de 26 °C. El conceyu cunta colos nucleos de población de Candeleda y El Rasu, el segundu una pedanía. Judicialmente pertenez al partíu d'Arenas de San Pedro, el númberu 2 de la provincia, que la so cabeza ye la homónima llocalidá vecina.

D'orixe medieval, la llocalidá recibió'l títulu de villa d'Enrique III nel añu 1393. Candeleda ta rellacionada, na so economía y la so cultura, col abargane del Tiétar, en Castiella y Lleón; cola contorna de La Vera, n'Estremadura; según con la Campana de Oropesa y la ciudá de Talavera de la Reina, en Castiella-La Mancha. Les fiestes y romeríes n'honor a la patrona del pueblu, la Virxe de Glaya, celébrense'l segundu domingu de setiembre, anque tamién formen parten de la tradición local les Fiestes de la Vela, que tienen llugar la siguiente selmana.

Elementos identitarios[editar | editar la fonte]

Símbolos[editar | editar la fonte]

Escudu de Candeleda.

El blasón que define la representación heráldica oficial del escudu del conceyu, aprobáu por decretu la fecha|24|09|1994}}, ye'l siguiente:

«Escudu de forma española, cortáu y mediu partíu. Primero de Dávalos, sobre campu d'azur un castiellu d'oru, donjonado, almenado, mamposteado de sable y esclariáu en gules, con bordura componada de plata y gules. Segundu, d'Estuñiga, que ye de plata, banda de sable resaltada d'una cadena d'oru puesta n'orla. Terceru, en azur, una ermita de plata con un carbayu al natural, terrazados en sinople. Al timbre, Corona Real d'España

Y la descripción vexilológica de la bandera ye la siguiente:

«Bandera cuadrada de proporción 1x1, de color carmesí, y nel so centru l'escudu municipal nos sos colores.»

Na fachada de l'antigua casa consistorial atopábase un escudu heráldicu de la villa en piedra, que nel campu presentaba un árbol, acompañáu nel cantón diestru d'un osu argutu y nel accidente d'una construcción;[3] y na orla dos jabalíes na siniestra y na diestra dos caracolas (o jabalíes ensin rematar).[4] Dende 2012 el relieve talláu de piedra caltener nel Muséu Históricu Municipal de Candeleda.[5]

Toponimia y xentiliciu[editar | editar la fonte]

La teoría más aceptada sobre l'orixe del topónimu ye aquella qu'afirma que la combinación de la forma llatina Candela —non nel sentíu de lluz o vela, sinón nel de la flor de les castañales, sufreres o encinas presentes nel conceyu xuntu al sufixu –etum, que denota bayura.[6] El xentiliciu de los habitantes ye candeledano/a.[7]

Xeografía física[editar | editar la fonte]

Borrines mañaneres nel valle del Tiétar.

Allugamientu[editar | editar la fonte]

Vista de la Sierra de Gredos dende Candeleda.

El conceyu de Candeleda ta asitiáu nel suroeste de la Sierra de Gredos y de la provincia d'Ávila, faciendo frontera coles provincies de Cáceres (Estremadura) y de Toledo (Castiella-La Mancha). Atopar a 101 km de la capital provincial y otros nucleos importantes cercanos a la llocalidá son Talavera de la Reina (Toledo) y Plasencia (Cáceres), a 61 y 120 km de distancia respeutivamente. Dientro del conceyu alcuéntrase la llinia de cumes del sur del circu de Gredos, ente les que s'atopen el picu del Gutre, l'Almanzor —el visu más altu del Sistema Central— o'l peñón del Casquerazo.[8] L'altitú del términu municipal —que se topa representáu nes fueyes 577, 600 y en muncha menor midida 601 del Mapa Topográficu Nacional[9] bazcuya ente los 252 m del puntu más baxu del banzáu de Rosarito y los 2592 m del Picu Almanzor.[10]

Noroeste: Bohoyo Norte: Zapardiel de la Ribera y Navalperal de Tormes Nordés: San Juan de Gredos y Arenas de San Pedro
Oeste: Madrigal de la Vera (Cáceres) Rosa de los vientos.svg Este: Arenas de San Pedro
Suroeste: Oropesa (Toledo) Sur: Oropesa (Toledo), La Calzada de Oropesa (Toledo) y Llagartera (Toledo) Sureste: Oropesa (Toledo) y Arenas de San Pedro
Gargüelu de Santa María.

Hidrografía[editar | editar la fonte]

Pel estremu sur del conceyu, na frontera cola provincia de Toledo, tien el so cursu'l ríu Tiétar. Distintos afluentes —el Gargüelu de Santa María, el Gargüelu de Glaya y el Gargüelu de Alardos— nacen na sierra de Gredos y baxen perpendicularmente tantu a la llinia de cumes como al Tiétar y xúnense rápido a esti postreru a la fin del so cursu.[8][9]

El banzáu de Rosarito, a caballu ente les provincies d'Ávila y de Toledo, represa l'agua del Tiétar antes d'entrar n'Estremadura. Esta Represa#Según la so estructura presa de gravedá, que s'usa tantu como pa suministru, fines recreativos y enerxía hidroeléctrica, tien 82 hm³ de capacidá y una superficie de 1475 hai.[11]

Clima[editar | editar la fonte]

L'altitú media tan desemeyada del conceyu da llugar a distintes zones climátiques en función, esencialmente, de la temperatura. Los visos de la sierra Central de Gredos, col Almanzor a la cabeza, tienen un clima mediterraneu Dsb na clasificación climática de Köppen, ente que la llocalidá y los terrenes menos elevaos tienen un clima con un réxime térmicu mediterraneu d'iviernos nidios y branos bien calorosos –con medies en xunetu de más de 26 °C–. El clima del nucleu urbanu principal clasifícase como Csa (templáu con branu secu y calorosu).[12] Les precipitaciones son bien elevaes, influyíes pola posición xeográfica de Candeleda al sur de la sierra de Gredos. Al igual que'l restu de climes mediterráneos la llocalidá presenta mientres el branu una estación seca, que toma los meses de xunetu y agostu. La clasificación según los datos de la tabla de siguío correspuende a la d'un clima Csa.[13]

Gnome-weather-few-clouds.svg  Parámetros climáticos promediu de Candeleda nel periodu 1961-1987 WPTC Meteo task force.svg
Mes Xin Feb Mar Abr May Xun Xnt Ago Set Och Pay Avi añal
Precipitación total (mm) 157.7 151.1 75.9 87.9 84.6 37.9 10.4 12.5 41.4 100.2 127.4 169.1 1056.1
Fonte: Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente. Datos de precipitación pal periodu 1967-1987 y de temperatura pal periodu 1961-1987 en Candeleda[14] 15 de marzu de 2012

Flora y fauna[editar | editar la fonte]

Fueyes y abiyotes de carbayu rebollo

Una parte del términu municipal de Candeleda ta incluyida dientro del parque Rexonal de Sierra de Gredos.[15] Los distintos pisos bioclimáticos del conceyu dexen una gran variabilidá de vexetación. Nel pisu mediu abonden los castaños y los carbayos rebollos, amás del pinu rodeno ente que la encina y el sufrera ocupen los pisos más baxos. Les tierres más llanes son les más apropiaes pal aprovechamientu agrícola. Na zones húmedes al pie de el gargüelu de Santa María esisten poblaciones relictas de Prunus lusitanica, el llamáu lauroceraso de Portugal o loru.[16][17]

Exemplar machu de cabra montés na sierra de Gredos

El parque rexonal de Sierra de Gredos cunta con endemismos locales como la sacavera del Almanzor, el sapu de Gredos, el topín nival abulense y la cabra montés de Gredos. El restu de la fauna inclúi especies d'aves como'l águila imperial y la cigüeña negra (dambes en peligru d'estinción) amás del alimoche, el utre negra, el colirrojo carbonizu, el acentor alpín, el águila culebrera o'l utre leonado; reptiles como'l galápagu européu, la víbora hocicuda, el llagartu verdinegru; anfibios como'l sapu parteru y la xaronca de San Antonio; mamíferos como la musaraña española, la llondra o'l gatu montés; y peces como'l barbu ibéricu, el barbu comiza o la pardilla.[15]

Fora del parque, nel llende sur del conceyu fronterizu cola provincia de Toledo, el banzáu de Rosarito constitúi un importante nucleu d'ivernada de la grulla común —el terceru más importante d'España—[18] con una población en 2007 de 6912 grullas.[19]

Historia[editar | editar la fonte]

Prehistoria y Edá Antigua[editar | editar la fonte]

Estensión del territoriu habitáu polos vetonos nel oeste de la península ibérica.
Imaxe del castru del Rasu.

Dientro del términu municipal topáronse pintures rupestres nel Risco de la Zorrera,[20] afayaes en 1986 por Rufino Galán, l'entós guarda del castru del Rasu.[21] Nelles estremen una figura humana y distintos ungulaos, en tonos acolorataos y violáceos.[22] Mientres el periodu prerromanu l'impactu humanu na sierra y el valle yera bien llindáu. La zona d'altu monte ta cubierta de poblaciones de pinu albar y laricio, el fondu de los valles de sufreres y pinos resineros y percima d'estos abondaríen formaciones de carbayu.[23] Los vetonos —unu de los pueblos de cultura celta que pobló parte de les actuales provincies de Salamanca, Ávila, Cáceres y Toledo— esplotaron con cierta intensidá'l mediu, tresformando montes en camperes, pero siempres llindándose a la parte baxa de los valles.[24]

Pela redolada de Candeleda atópase'l xacimientu arqueolóxicu del Capo del Rasu, un importante pobláu vetón.[25][26] Cola llegada de los romanos, los vetonos viéronse sometíos por esta civilización —abandonaron los castros fortificaos y baxaron a los valles—[27] tuvieron entós qu'asimilar los usos, costumes y cultura del Imperiu, poniéndose fin asina a la cultura vetona. La zona del valle del Tiétar y la sierra de Gredos fueron territorios onde nun se dio una romanización bien intensa, por causa de la so condición de «zona de camín» —; y amás esta concentróse principalmente en redol a la calzada que cruciaba'l Puertu del Picu. Sicasí topáronse dellos restos de la dómina romana na llocalidá,[28] ente los que s'inclúin los atopaos en Postoloboso.[29]

Edá Media[editar | editar la fonte]

Los visigodos establecer na zona del valle del Tiétar tres el fin de la dominación romana de la península; la ermita de Postoloboso, cerca del Castru, presenta elementos y estilu de construcción visigoda post romana.[30]

Ponte del Puertu.

A pesar de la cercanía de los pueblos del valle del Tiétar a una ciudá musulmana relativamente importante como Talavera (Talabira), nun hai apenes menciones y referencies a orellar norte del ríu, anque se toparon na zona delles monedes musulmanes. Ye pos un periodu históricu escuru pal valle del Tiétar. Hasta la conquista de Toledo en 1085 y la cayida de la taifa homónima el valle del Tiétar perteneció al distritu islámicu de Talavera dientro de la Marca Media d'Al-Andalus, conformando'l Sistema Central una frontera natural que se caltuvo mientres ciertu tiempu ente los reinos cristianos y musulmanes dempués de la desintegración del califatu nel añu 1031.[31] Esta tierra de naide, fronteriza y escasamente poblada, [32] caltúvose sicasí relativamente ayena a operaciones de saquéu y razzia tantu pol poder musulmán como polos reinos cristianos.[33]

Enrique III concedió la carta de villazgo a Candeleda en 1393.

El control cristianu del valle del Tajo favorecíu pola conquista estratéxica de Toledo en 1085 por Alfonsu VI dio pie a un periodu de gran espansión del conceyu d'Ávila al sur del Sistema Central, ocupando bona parte del norte de les provincies actuales de Cáceres (Coria) y Toledo (Oropesa). Constituyía amás una llende non bien definíu col conceyu cristianu de Talavera y col territoriu islámicu de Trujillo na frontera.[34] Esti territoriu foi amenorgáu darréu por aciu la fundación y segregación de la tierra de Plasencia y, finalmente, definióse la llende meridional del alfoz abulense cola permanencia del valle del Tiétar abulense y el Campu de Arañuelo —qu'incluyía a los actuales nucleos d'Oropesa y Velada— como términos d'ésti al sur del Sistema Central.[35] Nun foi sicasí un periodu de crecedera pa la zona, pos el calter fronterizu y reconquistar musulmana de Talavera en 1109 —recuperada non menos de cuatro años más tarde—[36] nun fixeron más qu'añedir incertidume al esfuerciu repoblador, centráu entós daquella sobremanera al norte del Sistema Central.[37][38]

Rollu xudicial de la llocalidá, de finales del sieglu XV.

Nun contestu de despoblación máxima de la zona del valle del Tiétar a finales del sieglu XII, empecipiada arriendes de la derrota d'Alfonsu VIII de Castiella ante l'exércitu almohade na Batalla de Alarcos en 1195, Candeleda, documentada yá en 1170, sumió, pos nun figuraba ente les parroquies abulenses nel añu 1250.[39] Sicasí yá en 1271 constó l'apaición de nuevu de la población col nome de Candeleda.[40] El verdaderu arranque demográficu de la repoblación y la fundación de la mayoría de los nucleos de la parte meridional de l'alfoz d'Ávila dar a partir de 1212, cola victoria cristiana na batalla de Las Navas de Tolosa. Producióse entós un verdaderu afianzamientu del territoriu.[41]

Nos sieglos XIII y XIV, al dexar la contorna de ser un territoriu fronterizu, el valle del Tiétar esfrutó d'una intensa repoblación, que la convirtió nuna rexón boyante de la Corona de Castiella. Esti desenvolvimientu foi favorecíu pol desenvolvimientu d'una gran variedá na producción agrícola —frutales, olivo, vide, miel, cera, regadío, madera—, al par que se dar# en la intensa desforestación del valle del Tiétar.[42]

Dende la segregación de Plasencia en 1189 hasta yá entráu'l sieglu XV tuvo en pleitu la llende occidental del conceyu d'Ávila —y futuru terrén del señoríu de Candeleda—, pos se dirimía si la so frontera col conceyu placentino algamaba hasta'l gargüelu de Glaya o hasta la de Alardos.[43] La segregación de Candeleda y d'otros nucleos nel valle del Tiétar de l'alfoz abulense producir en 1393, por aciu el permisu del monarca Enrique III, qu'asina decretó nes cortes de Madrid d'esi añu, apurriendo'l señoríu d'éstes al noble Ruy López Dávalos.[44] Llogró asina Candeleda la so carta de villazgo cola correspondiente reconocencia de xurisdicción propia.

En 1423, na repartu de los distintos señoríos de Ruy López Dávalos arriendes de la so cayida en desgracia un añu antes, el de Candeleda foi apurríu por Xuan II a Pedro de Zúñiga,[45] xusticia mayor del rei.[44] Candeleda acoyó mientres la Baxa Edá Media una amenorgada comunidá xudía —probablemente dependiente en dalgún momentu de la d'Oropesa— de menor importancia que l'aljama de Mombeltrán, la mayor entós daquella del valle del Tiétar.[46] El condáu de Miranda del Castañar —qu'incluyó al señoríu de Candeleda— crear en 1457.[47]

Edá Moderna y Edá Contemporánea[editar | editar la fonte]

La introducción del pimientu, con unos ciclos de cultivu distintos a los de la cebera, supunxo un importante cambéu na agricultura de la llocalidá

El cosmógrafu Fernando Colón, na so obra de 1517 Descripción y cosmografía d'España, otorgaba a Candeleda una población de 300 vecinos,[48] la cual alzaríase a 393 nel censu del añu 1594.[49] Mientres esta dómina'l Puertu de Candeleda —un pasu de monte que crucia'l sistema Central— formaba parte de la cañada segoviana,[49] sicasí l'alzada al traviés d'él nun yera demasiáu importante por cuenta de la elevada altitú que se precisaba superar —unos 2000 m— y al complicáu y pocu direutu accesu dende l'aguada norte.[49]

Tamién según Fernando Colón esistía por esa dómina un castiellu-fortaleza —edificáu con gran probabilidá antes de 1463—[50] propiedá del conde de Miranda[51] que s'allugaría na actual plaza del Castillo.[52] Muncho más tarde Madoz tamién fixo ecu de los murios de la construcción na so Diccionariu Xeográficu Estadísticu Históricu de 1850.[51]

Nel sieglu XVI Candeleda pertenecía primeramente al estáu de Miranda; a partir de 1591 a la tierra de Navamorcuende.[53] A partir del sieglu XVIII fueron introducíos na rexón cultivos como la morera o nuevos vexetales llegaos del continente americanu, como la pataca, el maíz o'l pimientu.[54] El pimientu cultiváu pa producir pimentón— eventualmente sustituyó a la cebera como xenerador de jornales.[55] En 1752 la ciudá cuntaba —según el manuscritu de la renta del tabacu— con un total de 1890 habitantes.[49] En 1805 efeutuóse'l trespasu de Candeleda —xuntu al d'otres munches llocalidaes— de la provincia d'Ávila a la de Toledo. Con esta reorganización, toles poblaciones del actual partíu d'Arenas de San Pedro pasaron a pertenecer a dicha provincia, en concretu al partíu de Talavera.[56] Mientres el trieniu lliberal, anque por cuenta de la restauración de Fernandu VII nun tuvieren vixencia, llegar a definir de manera concreta y precisa les llendes meridionales de la provincia d'Ávila, que coincidíen esencialmente cola composición del partíu de Talavera citada enantes, tomando como frontera la sierra de Gredos y pasando pel norte de Candeleda.[57]

En 1833 Javier de Burgos decretó la inclusión de Candeleda na provincia d'Ávila.

Foi en 1834, cola muerte de Fernandu VII y la reorganización territorial del ministru Javier de Burgos, cuando Candeleda pasó a formar parte definitivamente de la provincia d'Ávila xuntu col restu de llocalidaes de la contorna.[58] En 1836, mientres la Primer Guerra Carlista, la llocalidá sería escalada por un grupu de partidarios de Carlos María Isidro de Borbón.[59] Los efeutos de les desamortizaciones fixéronse notar especialmente na zona.[60] Ente 1855 —l'añu de la desamortización de Madoz— y 1885 la superficie ayenada a la mancomunidá Arenas-Candeleda foi de 26 055 hai de deveses, montes y otros terrenes que, sumaos a 16 655 hai de cabida pública de los montes municipales, daben una suma total de 42 710 hai, una cifra bien elevada comparada frente a la superficie total de los conceyos, que yera de 50 734 hai.[60]

La medría poblacional ente la última parte del sieglu XIX y los empiezos del sieglu XX foi por cuenta de la inmigración de pastores de ganáu caprino dende Guisando hasta'l términu de Candeleda, en concretu na zona d'El Rasu, por causa de la carestía de terrenes pa la campera cerca de Guisando.[61] Esto tamién supunxo un impulsu pal comerciu, rentes y l'economía de la llocalidá.[62] A empiezos del sieglu XX construyó'l Ponte Vieya sobre'l gargüelu de Santa María.[63]

El monarca Alfonsu XII, creador del Cotu Real de Gredos.

En 1905 el conceyu de Candeleda dexó parte de los sos terrenes al rei Alfonsu XIII pa la creación del Cotu Real de Gredos, quien se guardaría derechos esclusivos de caza de la Capra pyrenaica victoriae.[64] Esti cotu adoptaría la designación de Cotu Nacional por decretu de 10 d'abril de 1932, tres la proclamación de la Segunda República Española.[65] Según el censu de 1910, la tasa d'alfabetización de la población entós daquella yera del 25,45 %.[66]

Ente finales del sieglu XIX y principios del sieglu XX tuvo llugar —debíu al peligru que suponía pa los vecinos— el valtamientu de lo que quedaba de los murios y restos del castiellu.[67] Esti procesu remató definitivamente en 1930, cola construcción d'una glorieta na cortil.[68]

Alredor de 1950 la población de la sierra de Gredos algamó'l so máximu históricu,[69] momentu a partir del cual empezó a manifestase una crisis del sistema agrariu tradicional,[70] acompañada del abandonu de terrenes cultivables. Nin siquier el cultivu del tabacu consiguió arreglar esta regresión del mediu rural.[54] A partir de los años 60 tola contorna veríase somorguiada nun procesu de renovación urbana, cola irrupción de la segunda vivienda.[71] A finales de 1993, tres una serie de procesos previos, tendría llugar la ellaboración del Plan d'Ordenación de Recursos Naturales (PORN) pa la futura creación del Parque Rexonal de la Sierra de Gredos,[72] al cual terminaría perteneciendo la zona norte del conceyu candeledano.[73] La declaración del parque —que tuvo llugar finalmente en 1996—[74][75] viose somorguiada nuna serie de dulda per parte de los conceyos afeutaos, por cuenta de les distintes prohibiciones sobre l'usu del mediu natural que podía causar la constitución del Parque Rexonal.[76]

Demografía[editar | editar la fonte]

Nel añu 2011 Candeleda tenía 5213 habitantes.[1] La población mayor de 64 años suponía'l 24 % del total.[77] Tocantes a la población estranxera, en 2011 había 239 habitantes (el 4,6 % del total) procedentes d'otros países, siendo la rumana (con 91 persones) y colombiana (con 20 persones) les nacionalidaes más frecuentes.[77] En total, había 101 persones procedentes d'América (el 42,3 % de los residentes estranxeros).[77]


Pirámide de población 2012[78]
% Homes Edá Muyeres %
1,49
 
85+
 
2,79
1,85
 
80-84
 
2,77
2,85
 
75-79
 
3,11
2,14
 
70-74
 
2,14
2,85
 
65-69
 
2,64
3,27
 
60-64
 
2,45
3,31
 
55-59
 
2,71
3,97
 
50-54
 
3,65
4,55
 
45-49
 
3,84
3,38
 
40-44
 
3,4
3,9
 
35-39
 
3,17
3,34
 
30-34
 
3,11
3,08
 
25-29
 
2,71
2,94
 
20-24
 
2,64
2,04
 
15-19
 
1,85
2,12
 
10-14
 
1,99
2,08
 
5-9
 
2,03
2,04
 
0-4
 
1,78

Los datos de la pirámide de población de 2012 puen resumise asina:

  • La población menor de 20 años ye'l 15,94 % del total.
  • La que ta ente 20 y 40 años ye'l 24,9 %.
  • La que ta ente 40 y 60 años ye'l 28,82 %.
  • La mayor de 60 años ye'l 30,35 %.


Evolución demográfica de Candeleda
2003200420052006200720082009201020112012
5026504650475137512351455166522152135233
(Fonte: Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional - INE[79])
Gráfica d'evolución de Candeleda[80][81] ente 1842 y 2017

     Población de derechu (1842-1897, sacante 1857 y 1860 que ye población de fechu) según los censos de población del sieglu XIX.      Población de derechu (1900-1991) o población residente (2001 y 2011) según los censos de población del INE.      Población según el padrón municipal de 2017 del INE.

Entidaes de población que formen el conceyu de Candeleda
Entidá de población
Coordenaes
Habitantes
Distancia en km
Candeleda 40°9′N 5°14′O / 40.150°N 5.233°O / 40.150; -5.233{{#coordinates:}}: Llonxitú inválida 4484 align=right
40°10′N 5°20′O / 40.167°N 5.333°O / 40.167; -5.333{{#coordinates:}}: Llonxitú inválida 339 10,4
Tremáu[n. 1] - 390 align=right
Fuentes: Caja España: Ficha Municipal de Candeleda. Datos de 2011,[82] Google Earth.

Alministración y organización municipal[editar | editar la fonte]

Política[editar | editar la fonte]

Conceyu de Candeleda.

Florentino Monforte Gómez, d'UCD, foi escoyíu como alcalde nes eleiciones municipales de 1979 —les primeres na vuelta de la democracia—.[83] Nel 2007 el PP facer col poder municipal, con Rosa María Sánchez Infante como alcaldesa. Sicasí en 2008, tres una moción de censura a Sánchez Infante —que tuvo éxito gracies al sofitu del conceyal de Candidatura Independiente José Antonio Pérez Suárez,[84] ex alcalde años tras del conceyu y nes files del PP hasta mayu del 2007—,[85] l'alcaldía retornaría a Miguel Hernández Alcojor, quien permanecería nel cargu hasta les siguientes eleiciones municipales.[84][86] Nes eleiciones municipales de 2011 el Partíu Popular recuperó l'alcaldía, con José María Monforte Carrasco al frente.[87]

Alcaldes dende les eleiciones de 1979
Llexislatura Nome Partíu
1979-1983 Florentino Monforte Gómez UCD
1983-1987 Jesús Rivera Córdoba PSOE
1987-1991 Jesús Rivera Córdoba PSOE
1991-1995 José Antonio Pérez Suárez PP
1995-1999 José Antonio Pérez Suárez PP
1999-2003 Jose Antonio Pérez Suárez PP
2003-2007 Miguel Hernández Alcojor PSOE
2007-2011 Rosa María Sánchez Infante (2007-2008)
Miguel Hernández Alcojor (2008-2011)
PP
PSOE
2011-2015 José María Monforte Carrasco PP
2015-2019 Miguel Hernández Alcojor PSOE
2019- n/d n/d
Eleiciones municipales en Candeleda (2011-1999)
Partíu políticu 2011[88] 2007[88] 2003[88] 1999[88]
Votos % Conceyales Votos % Conceyales Votos % Conceyales Votos % Conceyales
People's Party (Spain) Logo (2008-2015).svg Partíu Popular (PP) 1850 53,04 8 1198 33,36 5 1537 43,21 6 1714 48,93 7
Logotipo del PSOE.svg Partíu Socialista Obreru Español (PSOE) 1136 32,57 4 1591 44,31 6 1342 37,73 5 110 3,14 0
El Partíu de Castiella y Lleón - CI (PCAL-CI) 446 12,79 1 - - - - - - - - -
CI - El Partíu de Castiella (CICL) - - - 680 18,94 2 - - - - - -
Centru Independiente de Candeleda y el Rasu (CICYR) - - - 86 2,39 0 289 8,12 1 - - -
Independientes de Candeleda (IC) - - - - - - 343 9,64 1 548 15,64 2
Socialistes Renovadores de Candeleda (SRC) - - - - - - - - - 967 27,6 4
Izquierda Unida (logo).svg Izquierda Xunida (España)]] (IX) - - - - - - - - - 121 3,45 0
Eleiciones municipales en Candeleda (1995-1979)
Partíu políticu 1995[88] 1991[88] 1987[88] 1983[88] 1979[88]
Votos % Conceyales Votos % Conceyales Votos % Conceyales Votos % Conceyales Votos % Conceyales
People's Party (Spain) Logo (2008-2015).svg Partíu Popular (PP) 1574 44,72 6 1620 46,82 6 - - - - - - - - -
Logotipo del PSOE.svg Partíu Socialista Obreru Español (PSOE) 976 27,73 4 1230 35,55 5 1554 44,72 6 1508 47,8 7 566 20,78 3
Agrupación Independiente d'Ávila (AIAV) 726 20,62 3 - - - - - - - - - - -
Centro Democrático y Social (logo).png Centru Democráticu y Social (CDS) 127 3,61 0 585 16,91 2 863 24,83 3 157 4,98 0 - - -
Izquierda Unida (logo).svg Izquierda Xunida (España)|Izquierda Xunida de Castiella y Lleón]] (IX) 82 2,33 0 - - - - - - - - - - - -
Alianza Popular (logo, 1983-89).svg Alianza Popular (AP) - - - - - - 1031 29,67 4 1409 44,66 6 - - -
Logotipopce.svg Partíu Comunista d'España (PCE) - - - - - - - - - 81 2,57 0 246 9,03 1
Union de Centro Democratico (logo).svg Unión de Centru Democráticu (UCD) - - - - - - - - - - - - 1136 41,7 6
Coalición Democrática (CD) - - - - - - - - - - - - 505 18,54 2
Agrupación Independiente d'Electores (AIDE) - - - - - - - - - - - - 271 9,95 1

Pedanías[editar | editar la fonte]

Artículu principal: El Rasu

El Rasu ye una pedanía asitiada na parte occidental del términu municipal a 10 km del nucleu urbanu de Candeleda y a 720 m d'altitú. Según el INE, en 2011 tenía una población de 482 persones. Foi fundáu en 1934 como pobláu dedicáu a la esplotación estensiva del ganáu caprino na fastera sur de la Sierra de Gredos, arriendes de la construcción d'una escuela nel nucleu.[89][90] Anguaño la llocalidá dedicar a la ganadería del caprino, l'agricultura y al turismu rural. El so patrón ye Santiago Apóstol, celebrándose les sos fiestes con vaquillas, toro de fueu y bailles populares cada 25 de xunetu.[91]

Discutinios[editar | editar la fonte]

Urbanización cancelada Candeles de Gredos[editar | editar la fonte]

Col enfotu de construyir una nueva urbanización, la empresa Dávila Monteblanco adquirió ente 1999 y 2001 27 hectárees de la área de Navalpilón, paraxa colindante al Parque rexonal de la Sierra de Gredos, zona d'especial proteición pa les aves, a unos dos kilómetros al norte del nucleu de Candeleda. D'estes hectárees, 16 taben catalogaes como de proteición cultural polos xacimientos visigodos soterraos so estos terrenes, amás de considerase de proteición especial pol so valor paisaxísticu y natural. El 20 d'ochobre de 2001 l'entós alcalde del PP, José Antonio Pérez Suárez, aprobó un cambéu de les normes urbanístiques poles que se recalificaron les 27 hectárees mercaes a 1,49€ el metro cuadráu y pasaron de ser suelu rústicu a urbanizable.[92]

Más tarde, el 9 d'ochobre de 2006 la Comisión Territorial d'Urbanismu d'Ávila aprobó'l plan definitivu 'Plan Parcial Zona Norte Camino de La Raya'. Esto asocedió dempués de que la Conseyería d'Urbanismu de la Xunta de Castiella y Lleón, al ser contactada por Juan Carlos Jiménez Hernández, propietariu de la constructora Dávila Monteblanco, retirara toles competencies al Conceyu sobre'l plan parcial de Navalpilón alegando 'inactividá' y 'perxuiciu públicu' del alcalde electu nel 2003, Miguel Hernández del PSOE, que nun incluyó l'aprobación definitiva del plan parcial nos órdenes del día, anque tampoco llevó'l plan a los Tribunales.[93] La urbanización consistiría en 431 chaléts y un hotel de 200 habitaciones.[94]

Esta urbanización rápido amenó crítiques ente espertos y vecinos del pueblu. L'allugamientu de la urbanización en plena Sierra de Gredos y mui cerca del Parque Rexonal tarrecíase que fuera perxudicial pal ecosistema y proteición de dichu parque. Tamién amenó discutiniu'l tamañu desproporcionáu de la urbanización, qu'añediría de golpe de 1 000 a 2 000 persones al censu de Candeleda (el cual mientres les últimes décades permaneció estable nunos 5 000 habitantes). Pero sobremanera la urbanización foi criticada pola concesión d'agua que se-y asignó, cuota la cual superaba en demasía la cantidá d'agua que'l nucleu de Candeleda yá faía usu polo que felicidá nueva concesión nun s'afaía a los recursos finitos y llindaos d'agua que'l Gargüelu de Santa María ufiertaba (como más tarde judicialmente demostróse). El plan pa la construcción d'esta urbanización foi considerada por munchos como un pelotazu urbanísticu típicu de la burbuya inmobiliaria del momentu.[95]

Otros vecinos creíen que'l proyeutu sería beneficiosu pal pueblu yá que ufiertaría trabayu mientres la construcción y execución de la urbanización, y más impuestos seríen recaldaos por cuenta de la mayor población y actividá económica. Por cuenta de la construcción del hotel ufiertaríense más facilidaes pa los turistes, lo cuál tamién argumentar el turismu ayudaría a la economía del pueblu.

La Plataforma Contra La Especulación Urbanístico y Medioambiental de Candeleda[96] foi creada por candeledanos y allegaos al pueblu que víen en riesgu la sostenibilidá medioambiental del pueblu, de la Sierra de Gredos y de la redolada y los sos recursos naturales. La plataforma entamó delles manifestaciones en contra de la urbanización y tuvo apaición en medios de comunicación pa dar a conocer el discutiniu.[97] La plataforma presentó más d'ocho mil robles contra'l proyeutu, entamó tres manifestaciones de más de dos mil persones y paralizó les obres de captación d'agua por presión vecinal a base d'arrodiar de xente a les máquines mientres dellos díes en mayu de 2008.[98]

La plataforma interpunxo dellos recursos xudiciales los cualos al ser resueltos al cabu d'unos años fixeron impracticable la construcción de la urbanización:

  • En payares de 2009 el Xulgáu de lo Contenciosu Alministrativu númberu 1 d'Ávila obligó a la promotora Dávila Monteblanco «a llevar a cabu y costear los preceptivos estudios arqueolóxicos, trabayos obligaos y previos que tienen d'efeutuase antes d'intentar construyir les viviendes sobre'l xacimientu medieval d'El Nebral», gastos que la promotora nun quixo faese cargu.[99]
  • En marzu de 2010 el TSJ de Madrid anulaba la concesión d'agua dada pola Confederación Hidrográfica del Tajo al proyeutu yá que l'agua asignada a la nueva urbanización dexaría ensin esti recursu al nucleu de Candeleda.[100]
  • En marzu de 2011 el TSJ de Castiella y Lleón declara nula l'aprobación del Plan Parcial de la urbanización de Candeleda yá que nesti plan apaecíen 226 xalés cuando en realidá Dávila Monteblanco prretendía construyir 431. Amás, l'estudiu d'impactu ambiental taba fechu sobre'l plan inicial de 226 xalés y non col final de 431.[101]
  • Y en febreru de 2014 el TSJ de Castiella y Lleón declara nulu'l Plan Parcial Zona Norte Camino de La Raya aprobáu pola Comisión Territorial d'Urbanismu d'Ávila n'ochobre de 2006. Lo que quier dicir que la recalificación de terrén rústicu a urbanizable de la paraxa de Navalpilón nun tien efeutu.[102]

A la fin la única fase empecipiada pero ensin acabar foi la construcción del deposito d'agua en mayu de 2008 qu'abastecería la urbanización. Llevar a cabu una balta d'árboles y movimientu de tierres nuna área de la paraxa de Navalpilón.

Privatización de l'agua[editar | editar la fonte]

A finales del 2012 el Conceyu gobernáu por mayoría absoluta del PP y lideráu pol alcalde José María Monforte empecipia'l procesu de la privatización de la xestión de l'agua del pueblu. Cinco empreses presentar al concursu públicu: Aquagest, Valoriza, Improcosa, Aqualia y Exman. La ganadora foi finalmente Aqualia (perteneciente a la constructora FCC) que se convierte na responsable de la xestión indirecta del serviciu municipal d'agües de Candeleda mientres los próximos trenta años, según alcordó'l Conceyu na Xunta de Gobiernu Local celebrada'l xueves 7 de marzu de 2013 y que'l so anuncio d'axudicación foi publicáu'l siguiente llunes nel Boletín Oficial de la Provincia d'Ávila. El contratu alministrativu de concesión de la xestión inclúi tantu'l suministru d'agua potable como l'alcantarelláu y la depuración y contempla una inversión per parte de l'axudicataria de 700.000 euros más IVA y cualquier costu que nun correspuenda puramente a la execución material, según un canon añal variable de 0,04 euros per metro cúbicu d'agua facturáu, considerando que nos mínimos factúrense 70 metros cúbicos semestrales.[103] El 75% de la inversión tendrá d'executase nos dos primeros años y el restu antes del quintu.[104]

La mesma plataforma que s'opunxo a la urbanización Candeles de Gredos entamó un nuevu frente pa intentar parar la decisión.[105][106][107] Mientres el concursu públicu pa l'axudicación del contratu de la xestión de l'agua la empresa aspirante Inprocosa impugno'l procesu alegando qu'unu de los inxenieros designaos pa puntuar les ufiertes trabayó pa Aqualia. Finalmente la impugnación nun tuvo ésitu.[108]

Economía[editar | editar la fonte]

El principal sector económicu del conceyu ye'l terciariu (56,3 % de los trabayadores en 2011) con una gran importancia del turismu.[77] En 2011, en plena crisis económica, el númberu total de paraos yera de 512 persones (15,5 % sobre la población activa).[77]

Exemplar de cabra doméstica.

Sector primariu[editar | editar la fonte]

Nel 2007, el sector primariu (agricultura y ganadería) ocupaba'l 19,9 % de la población activa. El 64,2 % de la superficie de les esplotaciones agrícola y ganaderu (13737,3 hai) dedicar a les camperes.[77] Un 4,2 % de les esplotaciones (899,4 hai) dedicar a cultivos maderizos, siendo'l 50,3 % d'éstos olivares (452,2 hai) y el 49,3 % (442,9 hai) frutales.[77] El 13,8 % de les esplotaciones (2960,6 hai) yeren especies forestales.[77]

La ganadería tien gran importancia na llocalidá. Candeleda ye'l primer conceyu de la provincia d'Ávila y unu de los más importantes d'España en númberu de cabeces de ganáu caprino. Les 22 000 cabres del conceyu dan trabayu a 130 families y xeneren actividá económica alredor de la producción de quesu de cabra, frescu, curáu y semicurado.[109][110]

El términu municipal ta entendíu dientro de la área de la denominación d'orixe de la Carne d'Ávila, la carne vacuno de la especie Avileña-Negra ibérica.[111]

Sector secundariu[editar | editar la fonte]

El sector secundariu, sobremanera si escluyir a la construcción, nun tien una gran importancia nel texíu granible. En 2007, en plena puxanza de la burbuya inmobiliaria, la construcción ocupaba al 21,6 % de los trabayadores. Nesi mesmu periodu la industria concentraba al 6,6 % del mercáu llaboral.[77]

Sector terciariu[editar | editar la fonte]

Establecimientu de turismu rural nel términu municipal.

Ye'l principal sector económicu del conceyu ocupando'l 56,3 % de los trabayadores, con una gran importancia del turismu. En 2011 el conceyu (incluyendo'l nucleu de Candeleda, El Rasu y árees tremaes) cuntaba con 158 establecimientos comerciales, 25 restoranes, 71 chigres, 5 bancos o caxes d'aforru, 3 farmacies, 3 gasolineres y 10 hoteles o hostales.[77]

El turismu rural ye'l sector que más creció nes últimes décades. En 1990 yá s'envaloraben en 100 000 los visitantes añales a la contorna del Valle del Tiétar, mayormente procedentes de Madrid.[112] El conceyu dotóse d'un bon númberu d'establecimientos reglaos p'agospiar al turismu, yá seya agospiamientu hoteleru (7 establecimientos y 154 places)[113] o cases rurales (146 places).[114] Amás, Candeleda axunta más de la metá d'empreses —9 sobre un total de 15— de turismu activu de la contorna, ente los que s'inclúi'l turismu ecuestre[115] y el turismu social o de campamentos.[113] Ye importante tamién el sector inmobiliariu tocantes a la segunda residencia, anque menor que nos conceyos más orientales del valle del Tiétar abulense, más cercanos a la comunidá de Madrid.[116]

Comunicaciones[editar | editar la fonte]

Rede de carreteres

La carretera de mayor importancia dientro del términu municipal ye la carretera de primer nivel de la rede autonómica de Castiella y Lleón denomada como CL-501. La vía xeneral, que tamién tien so la nomenclatura «M-501» percorríu pola comunidá de Madrid, comunica a Candeleda cola capital del estáu. Otres carreteres de la rede autonómica de segundu nivel son la AV-923 y la AV-924.[n. 2]

Numberación Nome Itinerariu Datos
 CL-501  Carretera de los Banzaos Comarcal 501 Frontera cola Comunidá de Madrid (interseición cola  M-501 ) – Sotillo de la AdradaArenas de San Pedro – Candeleda - Frontera con Cáceres (interseición cola  EX-203 )
 AV-923  ||Carretera a Oropesa||Candeleda – Frontera con Toledo ( CM-5150  )||
 AV-924  ||Carretera a Arenas de San Pedro||Candeleda – Poyales del HoyoArenas de San Pedro ||
Aeropuertos y ferrocarriles

El conceyu nun cunta con nengún aeropuertu. La ruta más curtia en tiempu al aeropuertu internacional de Madrid-Barajas tienen un percorríu de 197 km per carretera. Candeleda tampoco dispon de nenguna vía ferrial.

Equipamientu social[editar | editar la fonte]

Auditoriu Municipal de Candeleda.

Educación y cultura[editar | editar la fonte]

Nel nivel educativu infantil y primariu, el conceyu cunta col Colexo Públicu Almanzor,[117][118] nel nucleu urbanu, y col Colexu Rural Arrexuntáu Vetonia, en El Rasu.[119] Para educación secundaria el pueblu dispon del IES Candavera, nel nucleu urbanu.[120]

Candeleda cunta con una biblioteca municipal de dos llantes, con serviciu de préstamu de llibros, hemeroteca, sala de llectura y puestos d'accesu a internet. Ta allugada na cai Camilo José Cela al pie de la Plaza del Castillo.[121]

El conceyu dispon d'un auditoriu municipal asitiáu na área de La Cañada. Abiertu n'avientu del 2010 ya inauguráu oficialmente en marzu de 2011, tien una sala principal de 310 asientos,[122][123] y otros dos sales más pequeñes, una d'elles usada pa ensayos. La construcción del auditoriu tuvo un costu total d'unos 570 000 €.[124] L'edificiu rústicu que constitúi la entrada y antepar yera d'antiguo un mataderu, como puede apreciase nel cartelu orixinal que foi calteníu na construcción del auditoriu.[125]

Sanidá[editar | editar la fonte]

Candeleda cuenta con un centru de salú xestionáu pola Sanidá de Castiella y Lleón (Sacyl).[117] Hai roblaos dellos convenios cola Xunta de Comunidaes de Castiella-La Mancha pa l'asistencia a la población de la zona per parte del hospital de Talavera de la Reina (Toledo) en casos d'urxencies, partos, hospital de día oncolóxicu y consultes esternes nes especialidaes de neuroloxía, endocrinoloxía, reumatoloxía y oncoloxía médica.[126]

Deporte[editar | editar la fonte]

Candeleda dispon d'un polideportivu municipal cubiertu xuntu al IES Candavera.

A 2,7 km al oeste del nucleu urbanu atópase l'estadiu municipal «El Llanu», llamáu asina pol mesmu nome del so allugamientu. Ye un campu de fútbol de tierra, con dimensiones 103x68 m y graes ensin cubrir con capacidá pa unes 500 persones.[127] Nél compite'l Club Atléticu Candeleda, equipu de la llocalidá que milita anguaño na Primer División Provincial Aficionaos de Castiella y Lleón nel grupu d'Ávila. El club dispon de cinco categoríes distintos; aficionáu o senior, xuvenil, cadete, infantil y alevín.[128] Xuntu al estadiu municipal atópase'l camping municipal, que cunta con una piscina climatizada.[129]

El conceyu cunta tamién con un campu de golf asitiáu 7 km al oeste del nucleu urbanu.[130][131]

Patrimoniu arquiteutónicu[editar | editar la fonte]

Antigües viviendes nel Capo del Rasu.
  • Capo del Rasu
Artículu principal: Capo del Rasu

El castru d'El Rasu ye un asentamientu vetón asitiáu nel conceyu, concretamente nuna zona denomada "El Freíllo", próxima a la pedanía d'El Rasu. Consta de delles cortiles cercaes —d'un llargor total de 1800 m y un anchor medio de 2 a 3 m— que tomen una superficie total d'unes 20 hai.[132] El castru foi fundáu nel sieglu III e.C. [133] o a finales del sieglu II e.C. ,[132] foi abandonáu a mediaos del sieglu I e.C. y la so final tuvo rellacionáu cola conquista de los romanos de la zona, en tiempos de Julio César.[132] Parte de los afayos arqueolóxicos atopaos atopar nel Muséu d'Ávila.[134] Foi declaráu como Bien d'Interés Cultural el 29 d'abril de 1994.[135]

  • La ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción

La ilesia parroquial, d'estilu góticu rural, data del sieglu XV.[136] Destaca'l so antepar en forma de bóveda de cañón y l'ábside de la capiya mayor. L'edificiu foi declaráu Bien d'Interés Cultural na categoría de monumentu'l 30 de payares de 1991.[137] El retablu principal de la ilesia ye obra de Juan d'Águila y Pedro del Pozu.[138]

  • Pontes del Puertu y Romanu

La ponte del Puertu ye d'orixe medieval y ye tamién conocíu col nome de «Puente Viejo». Asítiase fora de la llocalidá, na «Trocha Real», una antigua sienda trashumante que xube hasta'l puertu de Candeleda.[139] Esiste amás otra ponte, conocíu col nome de Ponte Romana»,[140] que s'atopa nel gargüelu de Alardos, divisoria de los términos municipales de Madrigal de la Vera y Candeleda.

Ermita de San Blas.
Arquiteutura popular en Candeleda.
  • La ermita de San Blas o del Cristu de la Cañada

Ta asitiada nel parque de la Mesta. Nella guarden los restos del monxu San Bernardo de Candeleda dende 1887.[141] La so dómina de construcción nun se concretó pero sábese que guarda rellación coles rutes d'alzada al traviés del puertu de Candeleda[142] y que ye posible que seya la construcción cristiana más antigua de la llocalidá.[143] Foi remocicada nel sieglu XVIII y darréu realizáronse dos ampliaciones nos sieglos XIX y XX.[144]

  • El rollu xudicial

Celebra la concesión del privilexu de Villa a Candeleda en 1393 pol rei Enrique III el Doliente. Foi sicasí construyíu a finales del sieglu XV. Precedente de les picotas hermanes d'Arenas de San Pedro y de Mombeltrán, consta d'una basa cuadrada, un fuste de 10 tambores de granitu de 2,80 m d'altor y un capitel decoráu con un aniellu de boles sobre'l que reposa una cruz.[145][146] Presenta dos escudos d'armes de Diego López de Zúñiga,[140] que tán acompañaos del relieve d'un Rub el Hizb.[147]

  • Conceyu

En 1911 empezaron les obres d'arreglu de l'antigua casa consistorial,[148] qu'a finales del sieglu XIX atópase en pésimu estáu de caltenimientu.[149] Estes enllargar hasta'l 10 de mayu de 1914,[150] con un costu de 62503,14 pesetes.[151] L'acabáu de l'apariencia esterna del nuevu edificiu reflexa la influencia del neomudéxar madrilanu,[152] de manera idéntica a la del edificiu del Mataderu Nuevu (de la Cañada), construyíu colos mesmos materiales, güei centru cultural.[153]

Museos y ufierta cultural[editar | editar la fonte]

Muséu Etnográficu.
  • Muséu Etnográficu o Muséu Históricu Municipal

El muséu, allugáu nun inmueble de la cai Corredera que n'otres dómines allugó la escuela municipal o un dispensariu antipalúdico, cuenta con dos plantes de 100 m² caúna, qu'amuesen tres exposición distintes, dos d'elles itinerantes (en 2012 «Candeleda, una visita real y Celta nel Sur de Gredos») y la restante permanente, de calter etnográficu onde puede vese un escudu municipal del sieglu XVI, según oxetos vencíos por vecinos, como dos piedres de molín de la Edá de Fierro o un almirez de boticariu. El muséu, qu'abrió n'abril de 2012, tuvo una inversión de 377 000 €.[154][155]

Casa de la Judería.
  • Casa de la Judería

La Casa de la Judería ye un pequeñu muséu y espaciu cultural que la so finalidá ye dar a conocer la hestoria y cultura de Candeleda, amás de la so gastronomía tradicional. N'el so espacios desenvuélvense esposiciones de pintura, fotografía, escultura y demás artes plástiques. La que foi sede de la Inquisición mientres los años en que la mesma permaneció nel pueblu, abrió como muséu na cai de l'Amargura n'agostu de 2010.[156][157]

  • Muséu del Xuguete de Lata «Casa de les Flores»

Muséu qu'alluga más de 2000 pieces de xuguetes de lata. Ta asitiáu nuna de les construcciones tradicionales más llamatives de la llocalidá na Plaza Mayor del pueblu.[158][159] Tratar d'una vivienda con una carauterística fachada con balcones apinaos de tiestos, que la so construcción orixinal data de 1862.[160]

  • Vau de los Fresnos

Tratar d'un centru de recuperación y rehabilitación d'especies animales en réxime de semi-llibertá que ta asitiáu na ribera del banzáu de Rosarito.[161]

Referencies lliteraries[editar | editar la fonte]

Camilo José Cela, con cai dedicada, nel so llibru de viaxes Xudíos, moros y cristianos dedíca-y pallabres emponderadores: "En Candeleda, a la vista de les nieves perpetues, florien la llimonal, la naranxal y el almendro. Candeleda amuesa fresnedas y carbayeres, figales y piornales, castañares y olivares. Les muyeres son llantaes, tienen el mirar fondu, tríen con allegre poder, rin con modestu descaru, lleven la flor nel pelo, son mores y formoses".

Fiestes y folclore[editar | editar la fonte]

Casa de les Flores, llar del Muséu del Xuguete de Lata.

Les fiestes y romeríes n'honor a la patrona del pueblu, la Virxe de Glaya, celébrense cada segundu domingu de setiembre. Fueron declaraes d'Interés Turísticu en 1966.[162] Esisten tamién les denominaes Fiestes de la Vela, que tienen llugar la selmana siguiente y nes que se realiza una segunda pelegrinación al santuariu de Glaya.[163][164] De menor relevancia, el 2 de febreru celébrense Les Candeles, colos sos tradicionales "iluminarias" (fogueres que los mozos salten), y a otru día el 3 de febreru, San Blas,[165] conocíu coloquialmente como "día del chorizu", onde la xente axuntar pa comer rosquíes y gatafu[166] llográu de les matances caseres.

Les feries de ganáu, qu'antaño yeren tan importantes, siguen celebrándose n'abril y agostu, anque agora son más testimoniales que de compra-vienta, como yera antes. Al ser un pueblu agrícola, suelse celebrar per parte de los llabradores y ganaderos el día de San Isidro cada 15 de mayu, llevando a cabu una pequeña procesión y una xinta.

Candeleda ye un nucleu de población antiguu y rural que caltién tradiciones y formes de rellación social tales como les rondes, agrupaciones informales de vecinos y amigos que salen xuntos nes fiestes del pueblu o en Navidá pa "rondar" –cantar, tocar y baillar– poles cais del pueblu con guitarres, llaúdes, calderos, almireces, botelles d'anís y tamién zambombos en Navidá. Los xéneros musicales tradicionales fueron calteníos destacando les rondeñes, malagueñes, y jotas pal baille, y tamién tonás y cantares de ronda o de bodes.[167] Cada mes d'agostu celebra'l Festival Pedro Vaqueru de folclore —llamáu asina pol antropólogu musical candeledano[168] del mesmu nome—, que nel 2012 celebró la so XVIII edición.[169]

Pimentón de Candeleda

Gastronomía[editar | editar la fonte]

La llocalidá comparte gran parte de les traces de la gastronomía de la provincia anque presenta delles peculiaridaes por cuenta de la situación xeográfica axacente a Estremadura. La microclima de la llocalidá dexa'l cultivu del pimentón de Candeleda,[170] de manera idéntica a la vecina contorna estremeña de la Vera y el so pimentón con denominación d'orixe. Ye utilizáu para condimentar una gran cantidá de platos tradicionales como les pataques a la rioxana, el pulpu a la gallega, les pataques braves o'l chorizu. Otros alimentos típicos producíos na llocalidá son el quesu de cabra, la carne de cabritu, les cerezes, los higo o'l aceite d'oliva.[171]

Personaxes destacaos[editar | editar la fonte]

  • El políticu y antiguu primer ministru británicu John Major (29 de marzu de 1943 -), que dende finales de los 80 escueye la llocalidá como llugar de veranéu, allegando a la casa del so colega y correlixonariu Tristan Garel-Jones.[173][174][175] En reconocencia al compromisu de Major col conceyu, nun eventu públicu'l Conceyu dedicó'l 31 d'agostu de 2013 una avenida col so nome, amás d'un monolitu allugáu xuntu al antiguu Centru de Fermentadura de Tabacu,[176] dambos inauguraos en persona por el mesmu John Major.

Notes[editar | editar la fonte]

  1. Población ensin entender nos dos nucleos principales, los de Candeleda y El Rasu.
  2. La información sobre carreteres y sobre alloñes kilométriques pue ser oldeada en mapes en llinia como OpenStreetMap.org o Google mapes

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. 1,0 1,1 Institutu Nacional d'Estadística
    • Archiváu el 2 d'ochobre de 2013 na Wayback Machine. Población, superficie y densidá por CCAA y provincies. Fuentes del Institutu Xeográficu Nacional y del Padrón de 2011. Consultáu'l 25 d'ochobre de 2012.
  2. 2,0 2,1 «DECRETO de la Presidencia de la Excelentísima Diputación Provincial d'Ávila, pol que s'aprueba l'Escudu Heráldicu y Bandera Municipal de Candeleda.». Boletín Oficial de Castiella y Lleón nᵘ202 (19 d'ochobre de 1994).
  3. Blázquez Sánchez, 2012, p. 114-115.
  4. Blázquez Sánchez, 2012, p. 115.
  5. Blázquez Sánchez, 2012, p. 198.
  6. Celdrán, Pancracio (2002). Diccionario de topónimos españoles y sus gentilicios, 2, Espasa. ISBN 8467001461.
  7. Plantía:Cita DLE
  8. 8,0 8,1 Plantía:Cita mapa
  9. 9,0 9,1 Plantía:Cita mapa
  10. Xunta de Castiella y Lleón Estudiu de Necesidaes Formatives n'Ámbitos Rurales de Castiella y Lleón II. El relieve de Candeleda ye tan orixinal y únicu, dientro de la Península, qu'el so términu municipal de 215,51 km². ye TECHU -con 2.592m. nos sos cumes del Macizu Central- y coles mesmes "depresión o desnivel más grande de Castiella" -252m. sobre'l nivel del mar, nel banzáu de Rosarito y riberes del ríu Tiétar. Consultáu'l 24 d'ochobre de 2012.
  11. Banzaos.net. Estáu de los banzaos y banzaos d'España. Banzáu de Rosarito. Consultáu'l 24 d'ochobre de 2012.
  12. VV.AA. (2011). en Axencia Estatal de Meteoroloxía: Atles climáticu ibéricu (pdf), 79. ISBN 978-84-7837-079-5.
  13. University of Idaho (ed.): «Criteria for classification of major climatic types in modified Köppen system» (inglés). Xeneral Climatology. Prentice Hall. Archiváu dende l'orixinal, el 30 de setiembre de 2009. Consultáu'l 29 de payares de 2012.
  14. Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente. (ed.): «Programa SIGA. Promedios climáticos na estación 3416 de Candeleda». Consultáu'l 2 d'ochobre de 2012.
  15. 15,0 15,1 Xunta de Castiella y Lleón (ed.): «Ficha técnica del parque rexonal 'Sierra de Gredos'». Consultáu'l 11 de payares de 2013.
  16. Pedro Manuel Díaz Fernández. «El paisaxe forestal del la provincia d'Ávila». Archiváu dende l'orixinal, el 11 de payares de 2013. Consultáu'l 2 de payares de 2012. «La presencia d'árboles d'esixencies tropicales como los loros (Prunus lusitánica) al pie de omeros y sauces ye una amuesa de la singularidá climática y florística de los montes de ribera candeledanos»
  17. Ladero Álvarez, Miguel. «Prunus Lusitanica L. (Rosaceae) na península ibérica». Anal. Inst. Bot. Cavanilles (33). http://www.rjb.csic.es/jardinbotanico/ficheros/documentos/pdf/añales/1976/Añales_33(1)_207_218.pdf. Consultáu 'l 2 de payares de 2012. 
  18. Prieta, del Moral, 2008, p. 28.
  19. Prieta, del Moral, 2008, p. 16.
  20. Gómez Barrera, 2005, p. 50.
  21. Gómez Barrera, 2005, p. 51.
  22. Gómez Barrera, 2005, p. 52.
  23. López Merín et al., 2009, p. 17.
  24. López Merín et al., 2009, p. 18.
  25. Alfayé Villa, 2001.
  26. Fernández Gómez, de la Sierra Fernández y López Fernández, 1986, p. 265.
  27. Salinas de Fríes, 2001, p. 113.
  28. López Merín et al., 2009, pp. 19-20.
  29. Hernández Guerra, 2007, p. 25.
  30. Martín Viso, 2008.
  31. Chavarría Vargas, 1997, p. 96.
  32. Chavarría Vargas, 1997, p. 97.
  33. Luis López, 2002, p. 15.
  34. Luis López, 2002, p. 16.
  35. Luis López, 2002, p. 23.
  36. Luis López, 2002, p. 25.
  37. Luis López, 2002, p. 31.
  38. Chavarría Vargas, 2004, p. 75.
  39. Luis López, 2002, p. 29.
  40. Luis López, 2002, p. 33.
  41. Chavarría Vargas, 2004, p. 76.
  42. Luis López, 2002, p. 33, 38.
  43. Luis López, 2002, p. 36.
  44. 44,0 44,1 Luis López, 2002, p. 44.
  45. Blázquez Sánchez, 2012, p. 205.
  46. Cadiñanos Bardeci y 2007, 178-179.
  47. Blázquez Sánchez, 2012, p. 206-207.
  48. Soria Sánchez, 1986, p. 178.
  49. 49,0 49,1 49,2 49,3 Soria Sánchez, 1986, p. 179.
  50. Blázquez Sánchez, 2012, pp. 214,222.
  51. 51,0 51,1 Blázquez Sánchez, 2012, p. 201.
  52. Blázquez Sánchez, 2012, p. 227.
  53. Jiménez Ballesta, 1996, p. 60.
  54. 54,0 54,1 Troitiño Vinuesa, 1998, p. 148.
  55. Blázquez Sánchez, 2012, p. 169.
  56. Jiménez Ballesta, 1996, pp. 60-62.
  57. Jiménez Ballesta, 1996, p. 63.
  58. Jiménez Ballesta, 1996, pp. 64-65.
  59. de Tapia Sánchez, 1984, p. 10.
  60. 60,0 60,1 Serrano García, 1992, p. 188.
  61. Blázquez Sánchez, 2012, p. 22.
  62. Blázquez Sánchez, 2012, p. 23.
  63. Páxina oficial de Turismu de la Provincia d'Ávila. «Candeleda: Arte y Cultura». Consultáu'l 26 d'agostu de 2013.
  64. Vaqueru Sánchez, 1976, pp. 91-92.
  65. Vaqueru Sánchez, 1976, p. 93.
  66. Blázquez Sánchez, 2012, p. 99.
  67. Blázquez Sánchez, 2012, p. 228-234.
  68. Blázquez Sánchez, 2012, p. 20234.
  69. Troitiño Vinuesa, 1998, p. 152.
  70. Troitiño Vinuesa, 1998, pp. 148, 152.
  71. Troitiño Vinuesa, 1998, p. 153.
  72. Troitiño Vinuesa, 1998, p. 161.
  73. Troitiño Vinuesa, 1998, p. 144.
  74. Troitiño Vinuesa, 1998, p. 142.
  75. Xunta de Castiella y Lleón (ed.): «LLEI 3/1996, de 20 de xunu, de declaración del Parque Rexonal de la Sierra de Gredos.». Boletín Oficial de Castiella y Lleón nᵘ124 (28 de xunu de 1996).
  76. Troitiño Vinuesa, 1998, p. 164.
  77. 77,0 77,1 77,2 77,3 77,4 77,5 77,6 77,7 77,8 77,9 Caja España – Ficha municipal de datos económicos y sociales 2012 – Candeleda Consultáu'l 1 de xineru de 2013.
  78. Institutu Nacional d'Estadística, España (ed.): «Revisión del Padrón municipal 2012. Datos por conceyos. Población por sexu, conceyos y edá (grupos quinquenales). Candeleda». Consultáu'l 21 de xineru de 2013.
  79. Institutu Nacional d'Estadística (ed.): «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional».
  80. Institutu Nacional d'Estadística (España) (ed.): «Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842 - Candeleda». Consultáu'l 24 d'ochobre de 2012.
  81. Institutu Nacional d'Estadística (ed.): «Cifres oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de xineru de 2011».
  82. Caja España Ficha Municipal de Candeleda. Datos de 2011
  83. Ministeriu de Facienda y Alministraciones Públiques - Gobiernu d'España (ed.): «Alcaldes de Castiella y Lleón nes eleiciones municipales de 1979». Archiváu dende l'orixinal, el 12 de payares de 2013. Consultáu'l 12 de payares de 2013.
  84. 84,0 84,1 Martín, Isabel (6 d'agostu de 2008). «El PSOE arrampuña l'alcaldía de Candeleda al PP col sofitu d'un conceyal independiente». El Mundo. http://www.elmundo.es/elmundo/2008/08/06/castillayleon/1218043525.html. Consultáu 'l 28 d'agostu de 2013. 
  85. «diputáu-del-pp-de-avila-vese-obligáu-a-dimitir-n'allegando-a-la-alcaldia-de-candeleda-como-independiente_1632755831164.html Un diputáu del PP d'Ávila vese obligáu a dimitir n'allegando a l'Alcaldía de Candeleda como independiente». ABC. 26 d'abril de 2007. http://www.abc.es/hemeroteca/historico-26-04-2007/abc/CastillaLeon/un diputáu-del-pp-de-avila-vese-obligáu-a-dimitir-n'allegando-a-la-alcaldia-de-candeleda-como-independiente_1632755831164.html. Consultáu 'l 28 d'agostu de 2013. 
  86. «Y en Candeleda, ¿agora qué?». Diariu d'Ávila. 7 d'agostu de 2008. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Opini%C3%B3n/20080807/candeleda/agora/9950Y344-1A64-968D-5953774295FC2D49. Consultáu 'l 28 d'agostu de 2013. 
  87. Lorenzo, Beatriz (12 de xunu de 2011). «El PP gobierna en Candeleda con José María Monforte como alcalde». Diariu d'Ávila. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Valle%20d'el%20Ti%C3%A9tar/20110612/pp/gobierna/candeleda/jose/maria/monforte/alcalde/00741850-B22B-DFC9-52A15C10C6610F55. Consultáu 'l 28 d'agostu de 2013. 
  88. 88,0 88,1 88,2 88,3 88,4 88,5 88,6 88,7 88,8 «Resultaos Eleiciones Municipales n'Ávila». Consultáu'l 21 de xunu de 2013.
  89. «La creación del pobláu del Rasu en Candeleda.». El Periódicu del Tiétar, avientu del 2011 (44). 
  90. «El Rasu empieza esta selmana la celebración de la so 75 aniversariu». Diariu d'Ávila. 24 de xunu de 2009. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Provincia/20090721/rasu/empieza/selmana/celebracion/75/aniversariu/98A410BB-1A64-968D-5933708ADFBF1B75?navrss. Consultáu 'l 1 de xineru de 2013. 
  91. «El Rasu empieza esta selmana la celebración de la so 75 aniversariu». Diariu d'Ávila. 21 de xunetu de 2009. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Provincia/20090721/rasu/empieza/selmana/celebracion/75/aniversariu/98A410BB-1A64-968D-5933708ADFBF1B75. Consultáu 'l 5 de setiembre de 2013. 
  92. «plataforma-de-vecinos-de-avila-protagoniza-una-nueva-victoria-contra-la-especulacion/ Vecinos d'Ávila protagonicen una nueva victoria contra la especulación». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  93. «De paraísu ambiental a pelotazu urbanísticu». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  94. «Vecinos d'Ávila protagonicen una nueva victoria contra la especulación». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  95. «Candeleda nel Métodu Gonzo». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  96. «Plataforma contra la Especulación Urbanístico y Ambiental de Candeleda». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  97. «La llocalidá abulense de Candeleda 'quedar ensin agua'». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  98. «El Tribunal Supremu declara illegal les "Candeles de Gredos" de Candeleda». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  99. «La Xusticia da la razón a la Xunta nel contenciosu sobre Candeles de Gredos». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  100. «El TSJ de Madrid anula la concesión d'agua dao a Candeles de Gredos». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  101. «El TSJ declara nula l'aprobación del Plan Parcial de la urbanización de Candeleda». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  102. «El Supremu declara nulu un plan parcial pa más de 400 viviendes en Candeleda». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  103. «Aqualia va xestionar mientres trenta años'l serviciu municipal d'agües de Candeleda». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  104. «Les nueves guerres de l'agua estender por toa España». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  105. «Privatización Enagua Candeleda». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  106. «La Sexta Columna - Candeleda - Privatización enagua». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  107. «Candeleda na televisión Alemana (Español). Privatización de l'agua.». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  108. «Una de les empreses aspirantes impugna la privatización de l'agua en Candeleda (Ávila)». Consultáu'l 07 d'avientu de 2014.
  109. «Queseros de CLM van participar na I Feria Rexonal del Quesu de Cabra». Diariu ABC. 2 d'avientu de 2012. http://www.abc.es/percancies/noticia.asp?noticia=1306340. Consultáu 'l 1 de xineru de 2013. 
  110. Portal del Mediu Ambiente (ed.): «cabres_/ Contra la macro-urbanización en Candeleda: ¡Gredos pa les cabres!». Archiváu dende l'cabres_/ orixinal, el 11 d'abril de 2013.
  111. IGP Carne d'Ávila: Ámbitu xeográficu. Consultáu'l 1 de xineru de 2013.
  112. Troitiño Vinuesa, 1995, pp. 156-158.
  113. 113,0 113,1 de la Cai Vaqueru y García Hernández, 2006.
  114. de la Cai Vaqueru y García Hernández, 2006, p. 84.
  115. de la Cai Vaqueru y García Hernández, 2006, p. 88.
  116. de la Cai Vaqueru y García Hernández, 2006, pp. 92-93.
  117. 117,0 117,1 Xunta de Castiella y Lleón Estudiu de Necesidaes Formatives n'Ámbitos Rurales de Castiella y Lleón II. Consultáu'l 24 d'ochobre de 2012.
  118. Plataforma Educativa CP Almanzor. Consultáu'l 1 de xineru de 2013.
  119. Plataforma Educativa CRA Vetonia. Consultáu'l 1 de xineru de 2013.
  120. Plataforma Educativa IES Candavera. Consultáu'l 1 de xineru de 2013.
  121. Biblioteques de Castiella y Lleón. Xunta de Castiella y Lleón (ed.): «Biblioteca Municipal de Candeleda». Archiváu dende l'orixinal, el 27 de setiembre de 2013. Consultáu'l 23 de mayu de 2013.
  122. «Inauguráu'l nuevu Auditoriu con capacidá pa más de 300 persones». Diariu d'Ávila. 29 de marzu de 2011. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Provincia/20110329/inauguráu/nuevu/auditoriu/capacidá/mas/300/persones/EFCA65B4-C89B-202A-17385D1F4A2Y5564. Consultáu 'l 23 de mayu de 2013. 
  123. Páxina oficial de Turismu de la provincia d'Ávila. «Auditoriu municipal La Cañada». Consultáu'l 29 de mayu de 2013.
  124. «Inauguráu'l nuevu Auditoriu con capacidá pa más de trescientes persones». Diariu d'Ávila. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Provincia/20110329/inauguráu/nuevu/auditoriu/capacidá/mas/300/persones/EFCA65B4-C89B-202A-17385D1F4A2Y5564?navrss. Consultáu 'l 3 de xineru de 2013. 
  125. D.J. Sañudo (29 d'abril de 2009). «Candeleda axudica definitivamente les obres del auditoriu a Promoarenas». Diariu d'Ávila. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Valle%20d'el%20Ti%C3%A9tar/20090429/candeleda/axudica/definitvamente/obres/auditoriu/promoarenas/EDD7A7DD-1A64-968D-59F12001B6AA1136. Consultáu 'l 23 de mayu de 2013. 
  126. Xunta de Castiella y Lleón. Nota de prensa: «Realizaes con ésitu les primeres intervenciones quirúrxiques n'Arenas de San Pedro». Consultáu'l 16 d'ochobre de 2012.
  127. Estadiu municipal «El Llanu», Atléticu Candeleda, Últimu accesu: 3 de xineru de 2013.
  128. Atléticu Candeleda - Fútbol base, Atléticu Candeleda - Fútbol base, Últimu accesu: 13 de febreru de 2013.
  129. «La piscina climatizada del camping de Candeleda va allargar el periodu del bañu». Diariu d'Ávila. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Valle%20d'el%20Ti%C3%A9tar/20110413/piscina/climatizada/camping/candeleda/allargara/periodu/ba%C3%B1o/Y56FD7AA-D0B2-582Y-330EB066F1F06BA2. Consultáu 'l 3 de xineru de 2013. 
  130. de la Cai Vaqueru y García Hernández, 2006, p. 81.
  131. «Clases de golf en Candeleda». Diariu d'Ávila. 19 d'avientu de 2012. http://www.diariodeavila.es/noticia/Z0A04F20A-F2AA-AF92-C507D60215676017/20121219/clases/golf/candeleda. Consultáu 'l 30 d'avientu de 2012. 
  132. 132,0 132,1 132,2 Gobierno d'España (ed.): «RESOLVIMIENTU de 14 d'abril de 1998, de la Direición Xeneral de Patrimoniu y Promoción pola que s'alcuerda tener por incoado espediente de declaración de bien d'interés cultural como zona arqueolóxica a favor del Castru del Rasu», en Candeleda (Ávila).». BOE (18 de mayu de 1993). Consultáu'l 5 de setiembre de 2013.
  133. Diputación Provincial d'Ávila, Xunta de Castiella y Lleón (ed.): «Castros vettones d'Ávila». Archiváu dende l'orixinal, el 11 de payares de 2013. Consultáu'l 5 de setiembre de 2013.
  134. Fernández Gómez, de la Sierra Fernández y López Fernández, 1986, p. 266.
  135. Gobierno d'España (ed.): «DECRETO 85/1994, de 7 d'abril, pol que se declara bien d'interés cultural con categoría de zona arqueolóxica a favor del Castru del Rasu», en Candeleda (Ávila)». BOE (29 d'abril de 1994). Consultáu'l 5 de setiembre de 2013.
  136. Blázquez Sánchez, 2012, p. 141.
  137. Boletín Oficial del Estáu núm. 287 del 30 de payares de 1991 Decretu 309/1991 del 24 d'ochobre. Consultáu'l 25 d'ochobre de 2012.
  138. Blázquez Mateos, 2007, p. 163.
  139. Villa, 1999, p. 8.
  140. 140,0 140,1 Conceyu de Candeleda (ed.): «Normes urbanístiques municipales: Candeleda. Aprobación definitiva (avientu - 2001)».
  141. Blázquez Sánchez, 2012, p. 157.
  142. Blázquez Sánchez, 2012, pp. 154.
  143. Área de Turismu de la Diputación d'Ávila (ed.): «Páxina oficial de turismu de la provincia d'Ávila: Ermita de San Blas». Consultáu'l 15 d'avientu de 2012.
  144. Blázquez Sánchez, 2012, pp. 156-159.
  145. Cadiñanos Bardeci, 2002, pp. 20-21.
  146. Área de Turismu de la Diputación d'Ávila (ed.): «Páxina oficial de turismu de la provincia d'Ávila: Rollu xurisdiccional». Consultáu'l 15 d'avientu de 2012.
  147. Blázquez Sánchez, 2012, pp. 193-194,208.
  148. Blázquez Sánchez, 2012, p. 34.
  149. Blázquez Sánchez, 2012, p. 25.
  150. Blázquez Sánchez, 2012, p. 82.
  151. Blázquez Sánchez, 2012, p. 83.
  152. Blázquez Sánchez, 2012, p. 48.
  153. Blázquez Sánchez, 2012, p. 53-54.
  154. «El Muséu Etnográficu de Candeleda abre les sos puertes esti miércoles tres nueve años d'espera». Diariu d'Ávila. http://www.diariodeavila.es/noticia/Z7FA4A153-9B6C-99F0-4189B733538BCC7A/20120402/muséu/etnografico/candeleda/abre/puertes/miercoles/nueve/ano/espera. Consultáu 'l 3 de xineru de 2013. 
  155. Un paséu pola hestoria de Candeleda. http://www.diariodeavila.es/noticia/Z91DD483D-90C2-1414-14Y04CBE5C25AF3F/20120429/paséu/historia/candeleda. Consultáu 'l 3 de xineru de 2013. 
  156. «Una casa convertida n'espaciu cultural». Diariu d'Ávila. 28 de febreru de 2009. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Provincia/20100814/casa/convertida/espaciu/cultural/6C7ABA3A-A099-0AA7-F563DC9999DD9624?navrss. Consultáu 'l 3 de xineru de 2013. 
  157. «Web oficial de la Casa de la Judería». Consultáu'l 3 de xineru de 2013.
  158. «La Casa de les Flores presenta güei el Muséu del Xuguete de Lata». Diariu d'Ávila. 28 de febreru de 2009. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Valle%20d'el%20Ti%C3%A9tar/20090228/casa/flores/presenta/güei/muséu/xuguete/lata/B399ECF1-1A64-968D-59BB78512A53434F. Consultáu 'l 30 d'avientu de 2012. 
  159. «El Muséu del Xuguete de Lata abre les sos puertes en Candeleda con cerca de 2.000 pieces». El Norte de Castilla. 28 de febreru de 2009. http://www.elnortedecastilla.es/20090228/local/avila/muséu-xuguete-lata-abre-200902281921.html. Consultáu 'l 30 d'avientu de 2012. 
  160. Páxina oficial de Turismu de la Provincia d'Ávila. «xuguete-de-lata-casa-de-les flores.html Muséu del xuguete de lata - Casa de les Flores». Consultáu'l 26 d'agostu de 2013.
  161. Páxina oficial de Turismu de la Provincia d'Ávila (ed.): «Candeleda».
  162. BOE. «Concesión del títulu de Fiesta d'Interés Turísticu a la Romería de La nuesa Señora de Glaya de Candeleda.». Consultáu'l 10 d'ochobre de 2016.
  163. «Candeleda empecipia esti vienres les sos fiestes n'honor a la Virxe de Glaya». Diariu d'Ávila. 9 de setiembre de 2008. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Valle%20d'el%20Ti%C3%A9tar/20080909/candeleda/empecipia/vienres/fiestes/honor/virxe/glaya/4204B98Y-1A64-968D-59D292F4F35A62F6. Consultáu 'l 15 de payares de 2013. 
  164. «La Virxe de Glaya vuelve rexuntar a miles de fieles». Diariu d'Ávila. 15 de payares de 2013. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Valle%20d'el%20TI%C3%A9tar/20090921/virxe/glaya/vuelve/rexuntar/miles/fieles/BC58FDFB-1A64-968D-59EDC6EB760594F3. Consultáu 'l 15 de payares de 2013. 
  165. «El Valle celebra San Blas». Consultáu'l 1 de xineru de 2013.
  166. Conceyu de Candeleda. «Fiestes». Consultáu'l 16 de setiembre de 2013.
  167. «L'asociación Los Jherrizos va sacar a la cais de Candeleda la tradicional Ronda de Boda». Consultáu'l 1 de xineru de 2013.
  168. Teyera Carbayeda, 1997, pp. 176-177.
  169. «El Festival Pedro Vaqueru arrinca en Candeleda con talleres sobre la tradición musical y cultural». Consultáu'l 1 de xineru de 2013.
  170. Diputación d'Ávila. Productos de la Tierra: Pimentón de Candeleda. Consultáu'l 26 d'ochobre de 2012
  171. Conceyu de Candeleda (ed.): «Producto agroalimentarios».
  172. L'actor Daniel Guzmán llama a manifestase contra una urbanización, artículu en diariu 20 minutos, 29 de mayu de 2008
  173. 173,0 173,1 Diariu ABC (3 de mayu de 2009). Un Lord en Candeleda. http://www.abc.es/hemeroteca/historico-03-05-2009/abc/Opinion/un-lord-en-candeleda_92596981051.html. 
  174. El País Diariu El País. El primer ministru británicu llega a Candeleda de veranéu. http://elpais.com/diariu/1992/08/10/espana/713397605_850215.html. Consultáu 'l 3 de xineru de 2013. 
  175. Diariu d'Ávila. Cortesía británica en tierres candeledanas. http://www.diariodeavila.es/noticia.cfm/Valle%20d'el%20Ti%C3%A9tar/20110903/cortesia/britanica/tierres/candeledanas/B2202B5Y-F73D-91D8-DF488F79FBB6FCEA. Consultáu 'l 3 de xineru de 2013. 
  176. El Mundo. John Major convida a los británicos dende Ávila a 'asomarse a la verdadera España'. http://www.elmundo.es/elmundo/2013/08/31/espana/1377965028.html. Consultáu 'l 31 d'agostu de 2013. 

Bibliografía[editar | editar la fonte]

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Candeleda