Tijuana

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Tijuana
Rio Zone, Tijuana.jpg
Escudo .jpg
Alministración
PaísBandera de Méxicu Méxicu
Estáu federáuBaxa California
ConceyuTijuana
Tipu entidá ciudá
Nome oficial Tijuana
Nome llocal Tijuana
Códigu postal 22000–22699
Xeografía
Coordenaes 32°31′51″N 117°01′12″W / 32.5308°N 117.02°W / 32.5308; -117.02Coordenaes: 32°31′51″N 117°01′12″W / 32.5308°N 117.02°W / 32.5308; -117.02
Tijuana is located in Méxicu
Tijuana
Tijuana
Tijuana (Méxicu)
Superficie 637 km²
Altitú 20 m
Demografía
Población 1 641 570 hab. (2015)
Porcentaxe 100% de Tijuana
Densidá 2577,03 hab/km²
Más información
Fundación 1889
Prefixu telefónicu 664
Llocalidaes hermanaes San Diego, Ensenada, Tecate, Mexicali, Calexico, Los Ángeles, Valle de Guadalupe, Zaragoza, Laredo, Słubice, Frankfurt (Oder), Ciudad Juárez, Cancún, L'Habana y Changchún
www.tijuana.gob.mx
Cambiar los datos en Wikidata

Tijuana ye la ciudá más poblada del estáu de Baxa California, Méxicu. Atopar a 170 km al oeste de la capital estatal, Mexicali, y 110 km al norte de Ancón. Ye cabecera del conceyu del mesmu nome y conocer, ente otros epítetos, como La esquina de Méxicu, La puerta de Méxicu, La esquina de América Llatina cuidao que ye la ciudá más occidental de Llatinoamérica. El so lema ye «Equí empieza la patria».[1]

Tijuana ye la quinta ciudá más poblada de Méxicu con 1,773,558 habitantes de los cualos son 49.9%(884,649) de los cualos son homes y 50.1%(888,909) son muyeres[2] y allúgase como la sesta zona metropolitana del país, que conforma, xuntu coles ciudaes de Rosarito, Tecate, y San Diego, California, la zona metropolitana transnacional más grande de Méxicu, con más de 5 millones d'habitantes.[3]

Ye catalogada como ciudá global por ser un centru cultural y comercial, según un centru de producción dominante en América del Norte. La ciudá alluga instalaciones de numberoses empreses multinacionales.[4] Tijuana foi reconocida como una nueva ya importante meca cultural.[5] Ye la ciudá fronteriza más visitada nel mundu,[6] formando parte de la zona turística conocida como Mariña Dorada, comparte una frontera de 24 km de llargor aprosimao (15 milles) cola so ciudá hermana San Diego, más de cincuenta millones de persones crucien cada añu la frontera ente estos dos ciudaes. Esti encruz metropolitanu fai que'l puertu de San Ysidro sía l'encruz fronterizu más transitáu del planeta. Envalórase que los dos aparques de camín de les fronteres ente les ciudaes fayadices de San Diego y Tijuana cuenta de 300,000 cruces fronterizos diarios solamente.

Tijuana remonta la so hestoria moderna de la llegada d'españoles nel sieglu XVI que fueron trazando la mariña de les Californias. A midida que la conquista d'Estaos Xuníos terminó cola firma del Tratáu de Guadalupe Hidalgo, la ciudá adquirió una nueva posición internacional na frontera dando llugar a una nueva estructura económica y política. La ciudá foi fundada'l 11 de xunetu de 1889 como resultancia del desenvolvimientu urbanu. De cutiu conocida poles sos sigles, "TJ" , y moteyáu "El portal del Méxicu", la ciudá sirvió históricamente como un centru turísticu que se remonta a la década de 1880.

Tijuana amás ye llugar de diversos movimientos, como ye'l casu del rock mexicanu,,[7] pos foi en dicha ciudá onde, a mediaos del sieglu CD, diverses personalidaes y agrupaciones empecipiaron la precursión de dichu xéneru musical en electronic país. Gastronómicamente, Tijuana ye la see de la llamada "Cocina Baxa Med",[8] que combina la cocina mexicana cola mediterránea, aprovechando los ingredientes que se collechen na rexón.

Toponimia[editar | editar la fonte]

Nun se conoz l'orixe del nome, anque la versión más conocida diz que'l nome aniciar por un ranchu propiedá de la "Tío Juana", sicasí, nun esiste nos arquivos históricos de Baxa California rexistru dalgunu sobre tal propiedá o ranchu; dellos historiadores non orixinarios de la ciudá dicen que'l nome provien de la llingua yumana, falada d'antiguo na rexón. Al nome de la ciudá acredítense-y diversos raigaños, como "Tijuana", "Tiguana", "Tiuana", "Tegüana", "Tiwana", "Tijuan", "Ticuan" o "Tejuino", ente qu'otru historiadores piensen que la palabra Tijuana y les sos derivaciones signifiquen "xuntu al mar". Dalgunos otros dicen que provien d'otru llugar allugáu nel sur de la península.

Otra teoría, anque pocu conocida, ye que los primeres habitantes indíxenas llamaben al Cuetu Coloráu (unu de los cuetos más altos y de tonu acoloratáu a la lluz del sol) Tijuan o Ticuan, que significa Tortúa recostada, pero nun hai abondes investigaciones per parte d'el historiadores pa comprobar el datu.

Historia[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Hestoria de Tijuana

Tiempos prehispánicos[editar | editar la fonte]

Tijuana foi poblada originalmente polos kumiai (k'miai) o los tipai (Alta California) y ipai (Baxa California) una de les families indíxenes que xunto colos cucapá, paipai, y kiliwa, poblaron el norte de la península de Baxa California. El términu Kumiai significa "los que s'enfrenten a l'agua d'un cantil".[9] Los kumiai consisten en dos grupos rellacionaos: los ipai y los tipai. Les tierres tradicionales de los dos grupos costeros quedaron dixebraes aprosimao pel ríu San Diego: el norteño ipai (estendiéndose dende Escondíu hasta'l llagu Henshaw) y el suriegu tipai (incluyendo Llaguna Mountains, Ancón y Tecate). Una opinión sostien qu'el Tipai-Ipai hestóricu remaneció fai 1000 años, anque una "cultura proto-Tipai-Ipai" fuera establecida per cerca del añu 5000 AC.[10]

Dómina de les grandes esploraciones[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Islles Coronáu

El primer esplorador européu que saleó frente a les mariñes de lo que güei ye'l conceyu de Tijuana foi Juan Rodríguez Cabrillo, quien partió del puertu de Ancón, Baxa California, Méxicu, aldu al norte y dempués de salear seis díes, del 23 al 28 de setiembre de 1542, aportó a la badea de San Diego California.

Los primeros esploradores
Juan Rodríguez Cabrillo.jpg Junípero Serra.jpg
Juan Rodríguez Cabrillo. Frai Junípero Ferrucha.

El primer européu que punxo pie nel güei conceyu de Tijuana foi'l padre misioneru Frai Junípero Ferrucha, en 1769. Nel diariu de Frai Junípero Ferrucha esiste la siguiente anotación:

«Día 1 de xunetu, sábadu, octava de San Juan Bautista, víspora —y en la nuesa Orde, ayunu— de la Visitación de María Santísima nuesa señora, entamemos al amanecerín nuesa última xornada [...] vimos na vera de la paraxa del puertu —non llueñe de la so boca— onde taben dando fondu los dos paquebotes San Carlos y San Antonio [...] Asina foi nuesa llegada con salú de toos, felicidá y contentu al famosu y deseyáu [puertu de San Diego].»[11]

La última xornada del padre Ferrucha antes de llegar a la boca (Badea de San Diego) onde taben les naves, pasar na rexón onde ta asitiada la ciudá de Tijuana. En dicha dómina la rexón que güei correspuende a California, Oregón y Arizona (EE.XX.), tamién yeren parte de la Nueva España.

Fundación de Tijuana[editar | editar la fonte]

En 1829, casi al rematar la dómina misional y 9 años dempués de consolidada la Independencia, José María Echendía, gobernador de les Californias, concedió a Santiago Arguello Moraga el ranchu Tijuana,[12] superficie de seis sitios de ganáu mayor, equivalente a 10 000 hectárees.

En 1846, por cuenta de la guerra Méxicu - Estaos Xuníos, empecipia la Marina de guerra d'Estaos Xuníos la invasión de Les Californias. La llucha que se desamarró, obligó a Méxicu a axustar la forma de concluyir la catástrofe; la disyuntiva yera aceptar la paz o siguir la guerra.

Una vegada robláu l'armisticiu, l'atención centrar n'afitar les nueves llendes. Méxicu, en consultando al Congresu y a los gobiernos de la República, viose obligáu a roblar el Tratáu de Guadalupe-Hidalgo el 2 de febreru de 1848, perdiendo más de la metá del so territoriu, incluyíos Alta California, Arizona, Nuevu Méxicu y Texas.

Consecuencia de too ello y de la solución que se dio al allugamientu del puertu de San Diego, foi que Tijuana quedó como frontera con California, razón a la que debe'l so posterior desenvolvimientu.

El 2 de xineru de 1864 (fecha propuesta y almitida por Magdaleno Roble Sánchez), Tijuana ingresó a la hestoria por derechu propiu.[13] Foi a principios de mayu de 1911, cuando la población que por esi entós cuntaba con menos de 100 cases, foi tomada por asaltu por un grupu de mexicanos y estranxeros, na so mayoría anglosaxones, comandados polos hermanos Flores Magón, que teníen la intención de faer de Baxa California una república socialista al amparu del Partíu Lliberal Mexicanu qu'ellos fundaren. Los habitantes de Tijuana y del restu del estáu sintiéronse afrellaos polos que llamaron filibusteros y se aprestaron a lluchar contra ellos. Nesti procesu de llucha, dempués de delles escaramuzas nes cualos nun faltaron los muertos, los llamaos filibusteros tornar a los Estaos Xuníos meses dempués al fracasar el so intentu d'independizar Baxa California de Méxicu pa proclamar la que fuera la primer república socialista del mundu.[14]

Tijuana, afitamientu como ciudá nel sieglu XX[editar | editar la fonte]

Avenida transitada nel centru de Tijuana.

Nel añu 1924, establecióse l'Hipódromu de Tijuana y el Foreign Club.[15] En 1927 establecióse'l complexu turísticu "Compañía Mexicana d'Agua Caliente". El 9 de xunu del siguiente añu inauguróse El Casino d'Agua Caliente. A este asistieron políticos, empresarios, y artistes de la naciente industria del cine californianu.[16]

El 15 d'ochobre de 1925, el presidente Plutarco Elías Cais, alzó en pueblu la congregación de Tijuana na que se nomó Zaragoza al pueblu y Tijuana al conceyu, pero, esto nun se consolidó por problemes burocráticos y entós nomóse Conseyu Municipal. Foi hasta 1929 cuando dexó de ser conseyu y de llamase Zaragoza pa tresformase en Delegación Municipal.[17]

En 1935 el xeneral Lázaro Cárdenes clausuró'l Casino d'Agua Caliente y el Foreing Club, al decretar prohibida la operación de casinos en tol país. Años dempués el xeneral decretó la Zona Llibre Parcial nel Territoriu Norte per diez años. Dos años dempués de la clausura, espropióse'l Centru Turísticu Agua Caliente pa establecer el Centru Escolar Industrial. Anguaño, nesti llugar atopa la Preparatoria Federal Lázaro Cárdenes, una de les preparatorias públiques más reconocíes de la ciudá.

Balta de ¨Juan Soldáu¨ nel Panteón #1 de Tijuana, que ye visitáu por migrantes como símbolu de bona suerte.

El 16 de febreru de 1938, desamarróse un motín violentu nel centru de la ciudá. Más de mil persones protagonizaron una violenta revuelta. Estos intentaben acoradar al soldáu Juan Castillo Morales acusáu de violar y asesinar a la neña Olga Camacho. Los manifestantes amburaron el Palaciu Municipal y l'estación de Policía. A partir de les confuses circunstancies d'esti fechu y el posterior fusilamiento del soldáu, naz la lleenda urbana de Juan Soldáu. Esi mesmu añu, inauguróse la plaza de toros "El Toréu de Tijuana".

Empreses maquiladoras establecíes en Tijuana y les ciudaes fronterices con EE. XX. na metá de la década de los sesenta.[18]

El 26 d'abril de 1940 creóse'l predio llegal de la ciudá. Esi añu tamién s'empezar a esixir pasaporte a los mexicanos pa cruciar la llinia internacional Méxicu-Estaos Xuníos. En 1952, Baxa California convertir de territoriu a estáu llibre y soberanu. El 1 de mayu de 1954, empecipia les sos funciones el primer conceyu de la ciudá de Tijuana.

El 18 de xunetu de 1960, establecióse la repetidora de Telesistema (güei Televisa). D'esta manera, dicha empresa empieza una granible hestoria na ciudá. El mesmu añu poner en marcha'l proyeutu de construcción de la carretera escénica Tijuana-Ancón. En 1965 empecipióse'l programa d'empreses maquiladores, una meyora pa la economía y el futuru de la ciudá, pos dende entós instaláronse unes 560 fábriques maquiladoras que dan empleos y xeneren bienes d'esportación.

En 1970 inauguróse l'Aeropuertu Internacional Abelardo L. Rodríguez na delegación Mesa de Otay. Esi mesmu añu, una quema destruyó l'Hipódromu d'Agua Caliente, reinaugurado el 4 de mayu de 1974.

El 23 de marzu de 1994, Luis Donaldo Colosio Murrieta, candidatu del PRI a la presidencia de la República, foi asesináu nel suburbio de Tijuana, Llombes Taurines, mientres un mitin de la so campaña. Esti tráxicu acontecimientu trescaló al país enteru.

Sieglu XXI: Renacimientu cultural y económicu[editar | editar la fonte]

El día 29 de xineru de 2007, la ciudá llogró'l rangu de Arquidiócesis metropolitana o capital de provincia eclesiástica, nella mora'l arzobispu, la provincia eclesiástica abarca la totalidá de les diócesis de la península de Baxa California y parte del vecín estáu de Sonora. Tijuana crez a pasos aceleraos poles migraciones del sur de la República Mexicana escontra los Estaos Xuníos, y al nun llograr cruciar la frontera quedar a morar na ciudá. Esto provocó que la ciudá creza escontra'l sur y al este, lo cual da llugar a la unión de les ciudaes de Rosarito y Tecate cola de Tijuana.

A finales de 2008, Tijuana vio la lluz d'un muséu interactivo que la so temátiques principales son la ciencia y la tecnoloxía. Dichu muséu adquirió'l nome de "El Trompu, Muséu Interactivo Tijuana".[19] El muséu adquirió importancia dende la so creación, tantu qu'en 2015 foi consideráu unu de los 100 destinos imperdibles en Méxicu per parte de la Secretaría de Turismu.[20]

Nel 2009 foi see del Premundial Sub-17 de fútbol de la Concacaf, celebráu nel estadiu Caliente.[21] En xunu de 2009 foi see del Campeonatu Mundial de Voleibol Femenín Sub-18.[22] En 2010 foi see del Campeonatu Mundial Xuvenil de Taekwondo de 2010| de Taekwondo que se realizó del 3 de marzu al 9 de marzu d'esti 2010 nel Centru d'Altu Rendimientu, alcontráu al norte de la ciudá de Tijuana.[23] Nel mes d'ochobre, realizóse un eventu históricu na ciudá, llamáu Tijuana Innovadora, onde delles persones famoses, como Larry King, Emilio Azcarraga, Ángel Germán Embaraxes Villa, Carlos Slim, Jimmy Wales (cofundador de Wikipedia) y Biz Stone (cofundador de Twitter), ganadores de premio Nobel, como Robert Aumman, Mario Molina asistieron a esti eventu realizáu nel CECUT.

El 22 de xunu de 2011, ye titulada "Ciudá Heroica", pol Centenariu de la Toma de Tijuana per parte de los filibusteros en 1911, nel marcu de la Revolución Mexicana. Tamién en xunu, se delimitó el territoriu del Conceyu de Tijuana entendiendo dende la Presa'l Carrizu hasta l'Océanu Pacíficu.El 15 de xunetu del 2011, inaugurar na ciudá'l World Trade Center Tijuana, siendo este'l 5º na República Mexicana.

Dende 2012, viose na ciudá una renacencia cultural y turístico, gracies a la realización de diversos festivales que mientres tol añu xeneren una importante atracción de turismu de California, Nevada y Arizona, lo mesmo que de otros estaos de la República Mexicana. Destacó como una de les meyores ciudaes n'América Llatina pola so industria gastronómica. Amás foi see de diversos eventos deportivos internacionales lo mesmo que de foros y congresos. En 2015, la ciudá llogró una gran derrama turística, tan solo nuna fin de selmana llogró recaldar 13.5 millones de pesos, con un 75% d'ocupación hotelera en "Llabor Day".[24]

Xeografía[editar | editar la fonte]

Tijuana atopar a 32° 31' 30" de latitud norte y a 117° de longitud oeste. Colinda al norte en 41 km col condáu de San Diego (California), al sur colos conceyos de Sableres de Rosarito y Ancón, al esti col conceyu de Tecate y al oeste col Océanu Pacíficu. Ye la ciudá más occidental de América Llatina.

El conceyu tien una estensión de 1.239,49 km² y de él formen parte les islles Coronáu, allugaes frente a les mariñes del conceyu nel Mar Mexicanu. La ciudá ta enclavada ente cuetos, cañones, fuécares y regueros. La parte central de la ciudá atopar nun valle pol cual flúi'l calce enriáu del Ríu Tijuana, al norte de la ciudá atopa la Mesa de Otay, un pandu casi planu d'unos 160 m d'altitú, al sur amplies llombes y cuetos apoderen el paisaxe, toos habitaos y llenos d'asentamientos irregulares. Ente los cañones escurren pequenos regueros que tán casi sumíos por cuenta de los asentamientos irregulares, lo que fai que toos estos llugares tean espuestos a llavuquies en dómines d'agües o pola acción de los temblones que dacuando se sienten na ciudá.

El tan variáu relieve nun territoriu tan pequeñu fai que los altores na ciudá varien dende los 0 msnm en sableres de Tijuana hasta los más de 800msnm. La mayor elevación ye'l Cuetu San Isidro nel este de la ciudá. El Cuetu Coloriáu ye una de les mayores elevaciones dientro de la zona urbana con 552msn.

Compass rose pale.svg Océanu Pacíficu Seal of San Diego, California.svg San Diego (California) Compass rose pale.svg
Océanu Pacíficu Norte
Oeste   Rosa de los vientos.svg    Este
Sur
Océanu Pacíficu Escudo de Playas de Rosarito.svg Rosarito (Baxa California) Ancón (Baxa California)

Clima[editar | editar la fonte]

Fotografia aérea de Tijuana.

El clima de Tijuana ye semiárido (BSk según la Clasificación climática de Köppen) o mediterraneu secu, caracterizáu per branos principalmente secos y de templaos a templaos, ya iviernos nidios y húmedos. La temperatura medio añal ye de 17.5 °C y el réxime d'agües ye de payares a abril con un promediu de 251 mm añales.

La influencia marítima del océanu pacíficu tiende a caltener a les zones cercanes a la mariña con temperatures más fresques pel branu y templaes pel hibiernu a diferencia cola zona esti de la ciudá onde les temperatures suelen ser más templaes mientres el branu. Les agües nun son bien abondoses y tán concentraes nos meses más frescos (de payares a abril), estes aníciense polos frentes y nubes qu'ingresen dende'l océanu pacíficu.

Les temperatures medies mensuales bazcuyen ente los 13 °C pel hibiernu a 22 °C pel branu, los meses más frescos son avientu y xineru onde les temperatures mínimes tán ente los 6 °C y 8 °C, y máximes ente los 16 °C y 20 °C; y los más calorosos son agostu y setiembre con temperatures máximes alredor de los 26 °C anque en delles ocasiones pueden superar los 30 °C, y mínimes nos 18 °C y 19 °C. Pol so allugamientu costera la ciudá tien un clima especialmente afectáu pola corriente fría de California, y pol fechu de que la temperatura oceánico algama los sos máximos niveles branizos n'agostu y setiembre, y non en xunu y xunetu como socede nel interior de los continentes, debíu al lentu calentamientu que sufren les mases d'agua con al respective de les terrestres. Ye por esti fechu que'l final del branu y el principiu de la seronda ye comúnmente la dómina más templada de la ciudá (característica propia del clima mediterraneu, y n'especial na so versión californiana). Los vientos dominantes son de dirección Noroeste y Sureste, con una velocidá media de 10 km/h, situación que se caltién casi constante a lo llargo del añu. Mientres la seronda y a principios de primavera, en delles ocasiones pueden presentase los Vientos de Santo Ana, esti fenómenu caracterizar por vientos fuertes, secos y calientes, provenientes del nordés, pasando pelos montes con dirección al mar y pueden traer foles de calor penriba de los 30 °C, pero polo xeneral, na mayor parte del añu, les temperatures caltiénense templaes y les nueches fresques.

La presencia de furacanes nel norte de la península bajacaliforniana ye un fenómenu bien raru por cuenta de que la corriente fría de California caltién a les agües de la mariña significativamente más fríes causáu que los furacanes esténense antes de llegar a les mariñes del norte de la península.

Mientres los meses d'abril a xunu, un fenómenu meteorolóxicu suel traer una capa marina de nubosidad trayendo díes borrinosos y frescos principalmente nes zones costeres. Los meses con mayor númberu de díes estenos son xunetu, agostu, setiembre y ochobre.

Les xelaes son rares na ciudá, y les temperatures caltiénense templaes mientres tol añu, quitando les ocasiones en que los Vientos de Santo Ana traen aire caliente del continente y alcen la temperatura percima de los 30 °C.

N'avientu de 1967 rexistróse una nevada nel centru de la ciudá, y una nevica nel este de la ciudá en xineru de 2007. Y el 14 de febreru de 2008 una inusual nube iverniza provocó una nevada nes partes altes de los cuetos de la ciudá.[25][26][27]

El 31 d'avientu de 2014 una nube iverniza provocó la cayida de nieve nes partes altes de la zona esti de la ciudá.[28][29]

La temperatura mínimo récord rexistrada na ciudá foi de -9.4 °C, ente que la más alta foi de 42.2 °C.


Gnome-weather-few-clouds.svg  Parámetros climáticos promediu de Tijuana WPTC Meteo task force.svg
Mes Xin Feb Mar Abr May Xun Xnt Ago Set Och Pay Avi añal
Temperatura máxima absoluta (°C) 32.2 32.2 35.0 38.9 38.4 43.3 41.0 42.4 48.2 41.1 36.1 30.9 48.2
Temperatura máxima media (°C) 20.6 20.0 20.0 21.1 21.1 22.2 24.4 25.6 25.6 24.4 22.2 19.4 22.2
Temperatura mínima media (°C) 7.8 8.9 10.0 11.7 14.4 16.1 18.3 18.9 17.2 14.4 10.0 7.2 12.9
Temperatura mínima absoluta (°C) -4.4 -1.7 0.0 -9.4 6.1 7.8 11.1 5.6 6.1 2.2 1.1 -2.2 -9.4
Lluvia (mm) 49.28 60.20 42.93 17.53 2.29 1.78 0.76 0.25 3.56 13.46 23.11 36.32 251.5
Díes de lluvia (≥ 0.1 mm) 6 7 7 4 3 1 1 1 1 3 4 6 44
Hores de sol 217 226 248 240 248 240 310 279 270 248 240 248 3014
Humedá relativa (%) 70 74 73 75 77 79 80 80 79 76 69 69 75
[ensin referencies]

Hidrogafía[editar | editar la fonte]

Presa Aberlado L. Rodríguez

Artículu principal: Ríu Tijuana

El Ríu Tijuana ye un ríu intermitente que flúi ente Méxicu y Estaos Xuníos, ta formáu por dos redes de desaguadoriu que se xunen dientro de la zona urbana de Tijuana. Tamién la presa Abelardo L. Rodríguez, ye un gran curiosu turísticu, onde se realicen pruebes 4x4.

El tributariu principal del Ríu Tijuana, ye'l regueru Les Palmes, que desagua na presa Abelardo L. Rodríguez, que tien una capacidá máxima d'almacenamientu, de 137 millones de metros cúbicos y tópase allugada na zona sureste de la ciudá. Ríu abajo, una mínima parte de l'agua, (sacante en temporada d'agües, en que dacuando, puede algamar importantes desfogues), flúi al traviés de la zona urbana, a lo llargo de 17 kilómetros ( 10.5 milles), por aciu una canalización de concretu hidráulicu, hasta la frontera internacional colos Estaos Xuníos. Yá en llau estauxunidense, el líquidu ye depuráu por una planta tratadora d'agües negres, alcontrada nes cercaníes de la llinia fronteriza, al sur del Condáu de San Diego, d'onde sale'l caudal hídricu escontra l'oeste, yá tratáu, percorriendo finalmente l'estuariu del Ríu Tijuana, por una distancia d'unos nueve kilómetros, hasta la so desaguada nel Océanu Pacíficu.

Flora y fauna[editar | editar la fonte]

Munches de les especies alcontraes nel conceyu de Tijuana son orixinaries del estáu de Baxa California, según especies comunes en California. Por cuenta de el so clima mediterraneu, ye posible atopar diverses especies de flora nes zones non habitables de la ciudá, principalmente nos cuetos y llombes que s'atopen pela rodiada. Sicasí, tamién na zona urbana alcuéntrense especies que s'afixeron al clima de la rexón, como la Jacaranda, palmeres, árboles frondosos y pinos.

Na fauna, ye posible atopar esguiles, coneyos, topos, cachoras, borregos cimarrones, ente otres especies terrestres, aves y animales marinos.

Población[editar | editar la fonte]

Frontera ente Tijuana (derecha) y San Diego (EE. XX., esquierda).

Demografía[editar | editar la fonte]

Según el Segundu Conteo de Población y Vivienda del añu 2010 realizáu pol INEGI (Institutu Nacional d'Estadística, Xeografía ya Informática) el conceyu de Tijuana cunta con 1.559.683 habitantes, lo que lo convierte nel tercer conceyu más pobláu del país, solo per debaxo de Ecatepec y Iztapalapa (que formen parte de la ZM de la ciudá de Méxicu) ente que la zona metropolitana de Tijuana (Tijuana-Tecate-Rosarito) cuenta con 1.751.430 habitantes.

Anguaño tánse construyendo fraccionamientos camín de Tecate, ente esos una ciudad satélite en Valle Les Palmes onde se calcula que van vivir aprosimao 1 millón de persones. A nivel nacional, Tijuana tien una tasa de crecedera alta; según datos del conceyu, crez a razón de 3 hectárees per día, solo comparable en términos globales con Ciudá Juárez que comparte una dinámica de población similar. D'alcuerdu a los estudios del Conseyu Nacional de Población (Conapo),[30] si caltién l'actual tasa de crecedera, pal añu 2030 Tijuana, amás de convertise nel conceyu más pobláu del país, va ser la segunda ciudá (zona metropolitana) más poblada de la República. La crecedera de Tijuana esplicar en gran parte pola cantidá de xente y families completes que vienen del Sur y Centru de Méxicu, Centru y Suramérica buscando empléu, emigrando al norte y al nun poder cruciar la frontera, convertir en pobladores de la ciudá.

Relixón[editar | editar la fonte]

Ilesia de San Francisco de Garráis

Según INEGI la mayor parte de los sos habitantes respondieron que practiquen la relixón, d'ellos un 80% son cristianos Católicos, 12% d'otra relixón cristiana ("Persones con relixones protestantes históriques, pentecostales, neopentecostales (carismáticos), La Lluz del Mundu, evanxéliques y bíbliques distintes de les evanxéliques"), 5% nun tienen fe y el 3% otra relixón ("Persones con relixones d'orixe oriental, xudaicu, islámicu, raigaños étnicos, espiritualistes, cristianos ortodoxos, otros movimientos relixosos y cultos populares"), o organizaciones como los mormonos (La Ilesia de Xesucristo de los Santos de los Últimos Díes) y los "Testigos de Jehová".[31]

Salú[editar | editar la fonte]

D'alcuerdu al Institutu Nacional d'Estadística Xeográfica ya Informática (INEGI), en Tijuana hai 1.559.683 habitantes de los cualos 556.306 atopar ensin atención médica, representando'l 35,70% de la población de Tijuana. La razón d'esti grave problema ye la falta de voluntá p'atopar los recursos económicos pa podelos arreglar. Estos datos estadísticos van acordies con l'amenorgamientu de "derechu habientes" que tuvo'l Seguru Social na última década.

Un total de 506 trabayadores de salú integren el cuerpu d'Enfermería del Hospital Xeneral de Tijuana, de los cualos 444 son muyeres y 62 son homes, tomando en cuenta la información del párrafu anterior, al hospital xeneral de tijuana correspuénde-y el 35.7 % de la población de la ciudá, lo cual equival a 1099.4 pacientes pa cada enfermeru, esto comprueba la sobrecarga de trabayu a la que s'enfrenten los enfermeros de dicha institución.

Nel sector priváu nos últimos años, la calidá de los servicios médicos en Tijuana fíxose notar, gracies a los médicos y especialistes capacitaos y certificaos. Asina mesmu la tecnoloxía cola que cunten les clíniques y hospitales de la ciudá ye de primera.Cabo mentar que se creó un programa de salú "FAST LANE", ye un programa diseñáu pa fomentar el turismu y promover los servicios médicos yá que ufierta a los becarios una ruta d'accesu en carril preferente pa los Estaos Xuníos.

Esti programa llevar a cabu gracies a un conveniu ente prestadores de servicios médicos - turísticos y el conceyu, favoreciendo asina'l desenvolvimientu económicu del estáu.

División alministrativa de Tijuana[editar | editar la fonte]

Zona Río, el distritu financieru de la ciudá.

El conceyu de Tijuana estremar en 9 delegaciones, y 4 subdelegaciones. Cada delegación tien la so propia alministración y ta dirixida por un delegáu. Les delegaciones ufierten servicios como: control urbanu, rexistru civil, inspección y verificación, obres públiques, y desenvolvimientu comuñal, según la supervisión d'allumáu públicu.

Los nueve delegaciones son:

  • 1. Centru. Ye la zona más antigua de la ciudá. Equí atópase'l centru históricu, la catedral, el parque Teniente Guerrero y l'Antiguu Palaciu Municipal. Tamién s'atopen vialidades importantes como la Avenida Revolución, que por enforma tiempu foi la más turística de la ciudá. Amás l'Avenida Pasio de los Héroes, vialidad de gran importancia yá que ye l'arteria principal de la Zona Río y ye vía d'accesu a importantes edificaciones como'l Centru Cultural de Tijuana, la Plaza Río Tijuana y otros llugares como bancos y distintos comercios. El bulevar Enagua Caliente ye tamién d'interés mayor pos entiende zones comerciales y turístiques como les torres d'Agua Caliente, según a clubes, bancos y zones comerciales.
Monumentu a la Esperanza.
Faru de Sableres de Tijuana.
  • 3. Sableres de Tijuana: Ye una de les delegaciones más grandes de la ciudá. Nella atopen les sableres de la ciudá, la Plaza Monumental de Sableres (la única plaza de toros a la vera la mar) y una zona residencial estensa de distintes niveles sociu económicos. Ye d'importancia turística non solo poles sableres, sinón tamién porque equí empiecen les carreteres y vialidades que lleven a Rosarito, Ancón, y el restu de la península. Cuenta con un altu nivel de cultura urbana que puede esfrutase en festivales y bardes de la zona. Equí atópase la esquina de América Llatina.
  • 4. La Mesa: Ye una delegación comercial y residencial, formada por un ampliu valle y delles llombes. Nél atópense numberosos centros comerciales, como Plaza Carroussel, Plaza Los Orales, Paseo Guadalaxara, Macroplaza Insurxentes. Cuenta con sitios importantes como'l Centru Estatal de les Artes, el World Trade Center, el Templu de los Santos de los Últimos Díes de Tijuana, el Parque Morelos, el Muséu Ámbare y el Centru de les Artes Musicales.
  • 5. San Antonio de los Bonos: Ye una de les delegaciones suburbanas de Tijuana. Nél atópense principalmente zones habitacionales, dellos comercios y parques industriales. Llugares importantes son la 28º Área Militar, los poblaos de La Gloria y La Xoya. La so topografía caracterizada por cañones, llombes y ribayos faen difícil el correctu urbanismu na zona.
  • 6. Sánchez Taboada: Ye una delegación suburbana de Tijuana, caracterizada por parques industriales y diversos asentamientos habitacionales en zones de mal accesu. Ye una de les zones con mayor índiz de marxinación urbana y probeza de la ciudá. Equí atópase un espaciu pa la cultura llamáu, "La Casa de les Idees", obra construyida pol trabayu de la ONG Tijuana Innovadora.
  • 7. Cuetu Coloráu: Esa delegación recibe'l so nome del accidente xeográficu del mesmu nome. Ta compuesta principalmente per zones comerciales y residenciales. Nél atopa l'estadiu de béisbol de la ciudá, l'Estadiu Gasmart y una de les universidaes privaes de mayor prestíu nel noroeste de Méxicu, CETYS Universidá.
  • 8. La Presa: Ta compuesta principalmente per zones habitacionales, que fueron construyíes a finales de los 90s y principios de la década de los 2000.
  • 9. La Presa Este: : Esta delegación entiende la zona rural del conceyu de Tijuana. Empieza nel Blvr. 2000 hasta'l Conceyu de Tecate. Les sos zones urbanes principales son L'Abelugu, Valle San Pedro y Villes del Campu. Cuenta con centros comerciales y residencies. Equí tamién s'atopa la nueva ciudá satélite "Valle de les Palmes" que consiste nun fraccionamiento con un campus de la Universidá Autónoma de Baxa California anque dende los sos entamos en 2009 hasta güei fracasó como nuevu polu de desenvolvimientu na ciudá.[32]

Acordies con el portal de la ciudá n'internet, Tijuana cuenta con 77 Reglamentos y 1 Bandu de Policía y Gobiernu.

Área metropolitana de San Diego-Tijuana[editar | editar la fonte]

Área Metropolitana de San Diego-Tijuana

La área metropolitana de San Diego-Tijuana o SanTij ye'l nome de la aglomeración urbana de les ciudaes de Tijuana, Baxa California, Méxicu y San Diego, California, Estaos Xuníos; y forma parte de la rexón megalopolitana SanSan. La rexón consiste col condáu de San Diego, California nos Estaos Xuníos y los conceyos de Tijuana, Sableres de Rosarito, y Tecate en Méxicu. La población total de la rexón foi envalorada en siquier 4,9 millones nel 2008,1 convirtiéndola na 21ª área metropolitana más poblada d'América2 y ye la área metropolitana bi-nacional más grande na frontera ente Estaos Xuníos y Méxicu.

La garita de San Ysidro (San Diego-Tijuana) ye la frontera más congestionada del mundu, nel 2005, 41.417.164 persones entraron a EE. XX. por esti puestu fronterizu. La gran mayoría d'ellos son trabayadores (tantu de nacionalidá mexicana como estauxunidense) que viven en Tijuana y trabayen en San Diego y el sur de California. El tiempu pa cruciar na garita de San Ysidro ye notoriamente alto, particularmente pa les persones qu'entren a Estaos Xuníos n'automóvil. Por estes razones munches persones deciden entrar caminando, esta llinia ye más rápida que cruciar en vehículu. Dellos peatones son dueños d'un automóvil en cada país, y dexar aparcaos nun gran estacionamiento alcontráu cerca de la frontera ó usen el sistema de tresporte públicu en dambes ciudaes (dambos sistemes tienen una estación d'autobús construyida puramente pa sirvir al puntu d'encruz ente les fronteres de San Diego y Tijuana) y la tranvía de San Diego va dende'l centru de San Diego hasta l'encruz fronterizu.

Gobiernu y política[editar | editar la fonte]

Palaciu de Gobiernu de Tijuana.

La ciudá, nel aspeutu políticu, vese influyida pola dinámica industrial, empresarial, comercial que tien con Estaos Xuníos y Asia. Anguaño los partíos con mayor presencia son:

Otros partíos, con menos presencia:

  • Movimientu de Rexeneración Nacional (Morica)
  • Movimientu Ciudadanu (MC)

Alcaldes[editar | editar la fonte]

Turismu[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Turismu en Baxa California

Considerada como unes de les ciudaes mexicanes más diverses, dempués del Distritu Federal, la ciudá de Tijuana foi compuesta mientres años por dellos grupos étnicos y culturales de la República Mexicana y el mundu, fenómenu impulsáu en parte pol so allugamientu fronteriza.

Mientres los años cincuenta, sesenta y parte de los setenta del sieglu XX, aportó a considerada una de les ciudaes más visitaes del mundu, anque nun hai dalgún sistema nin naide que lleve un rexistru o conteo confiable, pero conforme fueron aumentando les esixencies de l'aduana estauxunidense pa entrar y salir d'Estaos Xuníos, na mesma proporción menguó'l turismu escontra Tijuana. Unu de los sos curiosos más simbólicos son los pollinos pintaos de cebra colos que turistes acostumen tomase semeyes d'alcordanza que ye revelada artesanalmente.

Tijuana tamién sostien al turismu como fonte d'ingresos importante. Cerca de 300,000 visitantes crucien a cuerpu o n'automóvil por San Ysidro de los Estaos Xuníos acaldía. Restoranes, puestos de tacos, farmacies, chigres, clubes nocherniegos, tiendes d'artesaníes y alcordances son dellos destinos llamativos pa los turistes de la ciudá.

La garita de San Ysidro ye l'encruz fronterizu más transitáu del mundu, con más 50 millones de persones cruciando d'un llau a otru al añu. va ampliase la entrada a USA escontra l'oeste, onde anguaño ta la entrada a Méxicu y van poner 8 carriles más (sobre la franxa azul) y del llau Norteamericanu esviaren l'últimu tramu del freeway (autopista) 5 escontra más al oeste pa conectase cola nueva entrada a Méxicu que se va construyir sobre los antiguos patios Fiscales (recuadru coloráu) y, yá entrando a Méxicu, configurárense les pontes pa da-y fluidez al tráficu. La nueva Garita pa Méxicu va tar na franxa Verde. Les fleches marielles van ser más o menos el sentíu de fluidez del tráficu.

El fechu de qu'en Méxicu la edá pa beber ye 18 contra los 21 d'EE.XX., fai de Tijuana un destín popular pa los estudiantes de preparatoria y universidá de los estaos estauxunidenses de California, Arizona y Nevada.

Paisaxe urbano[editar | editar la fonte]

Les sableres de Tijuana son visitaes por turistes rexonales y del sur de California.

La hestoria de los rascacielos de la ciudá ye recién. Dalgunos de los primeros edificios altos construyíos na ciudá fueron les torres ximielgues del Grand Hotel Tijuana. La Gran Recesión fixo que Tijuana esperimentara una crecedera n'edificios. Ente los edificios que vencieron nesi periodu de tiempu tán el Trump Ocean Resort Baxa Mexico, alcontráu en Sableres y qu'algamaba un altor de 98 metros (322 pies). Anguaño, l'edificiu más altu y que llueu va ser el más llargu complexu cuadráu, va ser el New City Residential qu'algama los 102 metros (335 pies). En total, la ciudá tien 33 estructures completaes con otres yá propuestes y rascacielos en construcción.[33]

Zona Río. Tijuana

El paisaxe urbano de Tijuana ye'l terceru más grande de Méxicu y alcuéntrase en Zona Rio y en cierta midida, en Sableres de Tijuana. Los edificios de la Zona Río tán concentraes nel ríu de Tijuana, alliniaos paralelamente a ésti; y a veres del Club de Campu Tijuana. Nes sableres, los edificios basar na mariña. Apocayá empezáronse construcciones nel llugar, tales como New City Residential y Grand Hotel Tijuana que se desenvolvieron y volviéronse importantes nel paisaxe urbano como los edificios más altos.[33] Puede vese el paisaxe urbano de San Diego al traviés del de Tijuana.

Museos y centros culturales[editar | editar la fonte]

Tijuana, como ciudá nueva y en crecedera, cuenta con pocos museos; sicasí, nos últimos años abriéronse diversos centros culturales o espacios dedicaos al aprendizaxe y espardimientu d'arte.

  • Muséu del Mariachi y la Tequila: en xunto al gobiernu del Estáu de Jalisco, inaugurar en 2012, ta alcontráu na Zona Centro de la Ciudá. Vas Afayar más alrodiu de la cultura del mariachi y la cultura mexicana. Amás pueden tastiase los meyores tequiles del país.
  • Muséu del Coleccionista: Casi siete mil pieces de colección alluga esta cortil. Nel so espaciu dedicáu a la Llucha Llibre podrá atopase cientos de figures, retayos, mázcares, inclusive una recreación d'un camarín onde se preparar los lluchadores antes de salir al ring.
  • Centru Cultural Tijuana: unu de los meyores del estáu, cuenta con una pantalla IMAX; tien un teatru onde se realicen presentaciones folclóriques, el Muséu de les Californias, y El Cubu, un nuevu muséu, bien modernu, inauguráu'l 27 de setiembre'l 2008, que cunta con dos secciones: una artística y otra de patrimonios mundiales. Amás de la área d'esposiciones, con una estensión de 1500 , El Cubu cunta con cafetería, una llibrería operada por Educal, una sala d'usos múltiples, la tienda del muséu y un xardín de cactáceas.
  • Muséu de les Californias: espaciu dedicáu al espardimientu de la hestoria de Baxa California. Muséu allugáu nel Centru Cultural Tijuana, nél atopen maquetes, estatues, colecciones y oxetos que s'atoparon na rexón y qu'espliquen la hestoria d'esta entidá.
  • Muséu El Cubu: allugáu nel Centru Cultural Tijuana, ye un muséu onde s'esiben colecciones de diversos artistes. Cuenta con 3 sales y una área común onde s'esponen otres pieces artístiques. Tien la finalidá de promover y espublizar les artes visuales y el patrimoniu cultural nel noroeste de Méxicu.[34]
  • Muséu El Trompu: un muséu interactivo dedicáu al espardimientu de les ciencies y la tecnoloxía pa los neños de la ciudá de Tijuana y los sos visitantes. Atópase na avenida Pasio del Parque, a una banda del famosu Parque Morelos, un muséu modernu nun puntu estratéxicu de la ciudá.
  • Xardín Cascoxu: muséu al campu, allugáu nel Centru Cultural Tijuana. Esti muséu espubliza les espresiones artístiques de la vida precolombina de Méxicu, especialmente les reproducciones arqueolóxiques de les cultures mayes, azteques, zapotecas, chichimecas y olmeques. Cuenta con percorríos n'inglés y español.[35]
  • Muséu d'Hestoria de Tijuana: alcontrar nel Palaciu de Cultura (Antiguu Palaciu Municipal). L'oxetivu del muséu ye cavilgar sobre'l pasáu, presente y futuru de Tijuana. Consta de 5 sales: Hestoria natural, Hestoria social y política, Crecedera y Desenvolvimientu urbanu, Hestoria cultural, y Hestoria económica.[36]
  • Casa de la Cultura de Tijuana: ocupando unu de los edificios antiguos de la ciudá, cuenta con un teatru, una biblioteca, una galería d'arte, según salonos pa los talleres artísticos y d'idiomes. Realiza esposición de fotografía, pintura, escultura, artesanía, según dancia y teatru.
  • Casa de la Cultura d'El Pípila: allugada al este de la ciudá, el so oxetivu ye llevar cursos y talleres culturales a neños y nuevos de colonies suburbanas. Realiza festivales, ciclos de cine y presentaciones de danza, música y teatru.[37]

Tijuana cuenta, amás, con una fuerte presencia cultural en diverses galeríes d'arte, allugaes a lo llargo y anchu de la ciudá, biblioteques, auditorios, festivales artísticos tol añu y llibreríes en pasaxes del centru históricu.[38]

Parques[editar | editar la fonte]

Tijuana cuenta con una variedá de parques en distintes colonies, sicasí estos son dalgunos de los más visitaos.

  • Parque Teniente Guerrero: el parque más antiguu de la ciudá y nél lleven cabu les celebraciones de la fundación de la ciudá. El so nome llevar n'honor al Teniente Miguel Guerrero, unu d'el defensores de la ciudá en Tomar de Tijuana en 1911.
  • Parque Benitu Juárez: esti parque ta alcontráu ente'l Palaciu Municipal y el Centru de Gobiernu del Estáu, foi creáu por decretu presidencial a principios de la década de 1970 cuando se fixo la canalización del ríu Tijuana. Nesti parque ta construyéndose el "Zócalo 11 de xunetu", que va combinar una plaza cívica y el parque pa crear un espaciu onde puedan axuntase los tijuanenses n'eventu culturales, musicales y cívicos. Anguaño onde taba hasta unos meses el monumentu a Benitu Juárez, hai una escavación pa los cimientos de lo que va ser la "Torre Emblema" de la mentada plaza comercial, onde va tar la nueva biblioteca Benitu Juárez.
  • Parque José María Morelos: ye la reserva ecolóxica más grande na ciudá. El parque ta alcontráu nel Blvr. Insurxentes na delegación La Mesa. Nella hai una llaguna artificial, zoolóxicu, diversos xardinos, cuenta con accesos a museos y centros artísticos y tamién un percorríu con arqueoloxía mesoamericana.
  • Parque de l'Amistá: alcontráu na Mesa de Otay, cerca de la UABC (Universidá Autónoma de Baxa California) y del Aeropuertu Internacional Abelardo L. Rodríguez, puede esfrutase de paseos en llagu, tien un pequenu teatru al campu.
  • Monte de Alamar: allugáu nel nordés de la ciudá, cerca del Blvd Héctor Terán Terán, ye una reserva ecolóxica natural que cunta con diverses especies reinales, nella puédese realizar actividaes como acampar o faer díes de campu.
  • Parque Les Cascaes: alcontráu al suroeste de la ciudá, cuenta con canches deportives, centru de skate, ta proxectáu un acuariu.

Gastronomía[editar | editar la fonte]

Tijuana convirtióse nos últimos años, área d'inversión gastronómica.[39] Diversos restoranes gourmet, cadenes o franquicies, lo mesmo que de inversión local consolidaron siquier 3 distritos gastronómicos na ciudá.

Distritu Gastronómicu Zona Río: allugáu nel Blvr. Sánchez Taboada. Esta zona ufierta distintos restoranes de comida de Brasil, Arxentina, Italia, España, Francia, Tailandia, Mongolia, Grecia, China, Xapón y de munches otres partes del mundu, según grandes cadenes de restoranes famosos nos Estaos Xuníos y el restu de Méxicu. Tamién equí pueden esfrutar de la famosa Cocina Baxa Med, nativa de Baxa California, que consiste na combinación d'ingredientes típicos de la rexón y ye un enclín dientro de la cocina de Baxa California.

La ensalada César foi creada por un chef italianu aniciáu en Méxicu d'orixe llamáu Alex Cardini y xuntu col so hermanu propietariu d'un restorán en Tijuana denomináu "Cesar's Presta". Cardini, que'l so apellíu ta rellacionáu cola gastronomía en 1924 del famosu Hotel Peñafiel de Tehuacán, Puebla (Méxicu), viaxó a Tijuana a un concursu gastronómicu onde la so ensalada resultó premiada. L'ingrediente secretu de la ensalada, yera l'aliñu, que llueu se fixo popular en diversos restoranes de California. La ensalada foi tou un ésitu y foi bautizada primeramente como "ensalada d'el aviadores" ( "Aviator's Salái"). Col tiempu, yá en 1948, el chef César Cardini rexistrar en Los Angeles como so propia y la internacionalizó.

Amás en distintos puntos de la ciudá ye posible atopar colectivos de "food trucks" o come y vetes, que presenten al públicu comida que va dende hamburgueses, salchiches o perros calientes, subs, comida xaponesa, carne asao, baxa med, ensalaes, platillos orixinales y hasta comida orgánica.

Otres atracciones turístiques[editar | editar la fonte]

  • Cai Sesta anguaño'l centru de la ciudá traviesa por un 'renacencia', que toma como epicentru la cai 6ta de la ciudá, nel que s'alluguen diversos chigres, galeríes y clubes nocherniegos, que enfóquense n'atraer un públicu local, partiendo de l'antigua llinia establecida na avenida.
  • Minarete del Casino Enagua Caliente anguaño atópase asitiáu, dientro de la redoma de la Preparatoria Federal Lázaro Cárdenes y ye una construcción bien significativa de la ciudá de Tijuana.
  • Torre d'Agua Caliente: esti monumentu Tijuanense yera parte nos 20's del Casino Enagua Caliente, y anguaño ye'l Salón de la Fama de Deportistes Tijuanenses Destacaos"
  • Casino ya Hipódromu d'Agua Caliente: l'Hipódromu Enagua Caliente anguaño yá nun presenta carreres de caballos. L'Hipódromu de Tijuana anguaño trabaya como bingu y tien carreres de galgos, polo que podría llamase galgódromo.
  • Plaza Monumental: allugada na delegación Sableres de Tijuana y a solu 30 metros de la llinia fronteriza. Foi inaugurada'l 26 de xunu de 1960 y les festividaes realizar n'agostu y ochobre. Tien capacidá pa 21,621 persones.
  • Feria de les Californias: esta feria ye bien visitada. Atopar a una banda del Parque Morelos de fines d'agostu a mediaos de setiembre, con teatru del pueblu, xuegos mecánicos, palenque y más.
  • Plaza Fiesta: allugada sobre Pasio de los Héroes esquina con Avenida Independencia famosu por cuntar con gran variedá de chigres nocherniegos onde puede apreciase distintos estilos musicales según variedá de cerveces artesanales.

Turismu médicu y de salú[editar | editar la fonte]

El turismu médicu ye'l términu usáu pa describir la práutica rápido creciente de viaxar a otru país pa llograr un serviciu profesional calidable y un cuidu médicu calidable considerablemente accesible. El turismu de salú ye cualquier métodu qu'apurra salú en cualquier esfera, sía emocional, física, mental o social. En Tijuana formóse un grupu especializáu, con parámetros establecíos d'atención al turista médicu.

Principales hospitales y centros médicos privaos

  • Hospital del Prau.
  • Clínica Hospital Filadelfia N° 1
  • Hospital del Carmen.
  • Hospital Ánxeles.
  • Hospital de Salú Mental de Tijuana.
  • Hospital Nova.
  • Centru Médicu Excel.
  • Clínica de Güeyos de Tijuana.
  • Hospital Guadalaxara.
  • HMN Hospital.
  • Hospital Florence.

Tresporte[editar | editar la fonte]

Tresporte internacional[editar | editar la fonte]

Cuenta con un aeropuertu internacional, que cubre decenes de destinos na República Oakland (California), Oaxaca, San Luis Potosí, Puebla, Puertu Vallarta, Querétaro, Tepic, Torrexón, Uruapan, Veracruz y Zacatecas) amás cunta col únicu vuelu ensin escales al continente asiáticu escontra l'Aeropuertu de Pudong en Shanghái, China. El Aeropuertu Internacional de Tijuana atópase tan solo a 8 km del centru de la ciudá. Cuenta con una conexón piatonal a la terminal en Otay Mesa, conocida como "La Puerta de les Californias" o CBX, que conecta a Estaos Xuníos con vuelos nacionales, ensin necesidá de cruciar por dalgún puertu fronterizu vehicular.

Na ciudá tamién s'atopen centrales d'autobuses con viaxes al restu de la península, a los Estaos Xuníos, y a distintes ciudaes de Méxicu.

Tresporte públicu[editar | editar la fonte]

Camión tradicional que circula na ciudá dende la década de los 90s

La ciudá ufierta dellos tipos de tresporte públicu. El sistema de tresporte públicu na ciudá de Tijuana ta compuestu por autobuses, microbuses (calafias) y taxis. La llinia principal d'autobuses son los "Azul y blancu" (llamaos asina polos colores de los autobuses, que vienen de la mesma del nome de la sociedá que tien la concesión d'estos autobuses: Tresportes de Baxa California Azul y Blanco, J. Magallanes, S.A. de C.V.). Los microbuses son remanaos principalmente por Autotransportes de Pasaxeros Urbanos y Suburbanos Calfia de Tijuana, S.A., d'ende que la población local llámelos "calafias". Munches vegaes son en realidad vehículo tipu furgoneta o van modificaos p'acondicionalos pal tresporte públicu de pasaxeros, el taxis de ruta la Nissan Urvan, Nissan NV350 Urvan y Toyota Hiace.

Delles empreses de tresporte urbanu cunten con autobuses d'estándar d'Estaos Xuníos, ente ellos hai dellos modelos Gillig, GMC, New Flyer, Flexible, Motor Coach Industries, ente otros, que operen al pie de los autobuses de manufactura nacional y dellos autobuses en Tijuana de rutes llargues cunten con wi-fi amás de tresporte estauxunidense pola so cercanía. Paralelu a la renovación del tresporte urbanu, pruébense unidaes d'última xeneración procedentes d'Asia y Europa los autobuses Mercedes Benz, tamién se tien contemplada la posibilidá d'adquirir autobuses estauxunidenses d'última xeneración.[40]

En Tijuana esisten dos tipos de taxis, los colectivos y los "llibres". Los taxis colectivos, de ruta o "de sitiu" tienen más antigüedá na ciudá; tienen una ruta predeterminada y funcionen como un autobús, pos cada pasaxeru paga una cuota fixa ensin necesidá d'un taxímetru. Son polo xeneral vehículo tipo minivan monovolume y sedán, los sos colores varien dependiendo la ruta que sigan.

La otra modalidá de taxi ye na que'l vehículu cunta con un taxímetru y el pasaxeru paga la tarifa d'alcuerdu al tiempu trescurríu o a la distancia percorrida, como perdayuri del mundu. Estos taxis nun son colectivos y nun siguen una ruta predeterminada, la so introducción ye relativamente recién y conózse-yos como "taxis llibres", pa estremalos de los taxis colectivos o de ruta. Son de color blancu y naranxa.

Apocayá llegó la modalidá de Uber, situación que punxo n'alerta a les autoridaes de la ciudá y decidieron realizar una consulta popular por que sían los ciudadanos quien decidan si quédase o se prohibe la operación de Uber en Tijuana.

Economía[editar | editar la fonte]

Maquiladoras[editar | editar la fonte]

Parque Industrial Otay, alcontráu na delegación del mesmu nome
  • Parque industrial en Tijuana. Por cuenta de la proximidá de Tijuana a EE. XX., y a la estensa, variedá, y relativamente barata mano d'obra disponible, la ciudá ye-y curiosa a compañíes estranxeres qu'establecen parques industriales estensos consistentes de plantes ensambladoras y fábriques llamaes maquiladoras. Les compañíes o empreses tomen provechu del Tratáu de Llibre Comerciu pa esportar los sos productos de vuelta a Estaos Xuníos. Nel so puntu máximu, nel 2001, en Tijuana había alredor de 820 d'estes maquiladoras. Les "maquiles" como son llamaes coloquialmente, empleguen a miles de persones, xeneralmente en llabores rellacionaos col ensamblaxe. Tijuana foi considerada como la capital mundial de les televisiones, pola enorme cantidá de televisiones y monitores de PC que se fabriquen, (14 millones al añu según Business Week). Esisten anguaño munches empreses dedicaes al ensamble d'artículos electrónicos. La industria llixero y mediano ye considerable. Dos ensambladoras de vehículos tán instalándose na rexón. Delles compañíes con plantes establecíes en Tijuana inclúin Avery Dennison, Zodiac Aerospace, Eaton, Sony, Toyota, Samsung, Kodak, Matsushita/Panasonic, Sinil Industry, Medtronic, Nabisco, Philips, Pioneer, Plantronics, Pall Medical, Alifaz, Sanyo, Hubbell Lighting, Vimay, Sistemes Médicos Alaris y Honeywell con 2 unidaes de negociu.[ensin referencies]

=== Servicios atopen firmes d'alta tecnoloxía y compañíes de telecomercialización qu'empleguen a estudiaos técnicos y graduaos universitarios. El GDP nominal por cápita de la ciudá atópase percima del promediu nel país con alredor de 200.000 pesos mexicanos per añu. El terceru nel país dempués de Cancún y la Ciudá de Méxicu (según la INEGI). Esto fai de Tijuana una ciudá popular pa'l trabayadores emigrantes o a graduaos de la universidá d'otres partes de Méxicu o otros países al sur. Ye tamién importante mentar que se cunta con una llinia d'ayuda psicolóxica gratuita abierta les 24 hores del día.

Industria y comerciu[editar | editar la fonte]

Nesta ciudá, amás de maquiladoras, cuenta con dos llantes pasteurizadoras de lleche uno de la Pasteurizadora Xerséi y otra de Lala a les veres de Tijuana, Cuenta con una planta ensambladora de Toyota na cual ensamblan el pick up "Tacoma" dende 2004 y fabriquen el deck pal mesmu pick up, tamién se produz cementu con plantes en Tijuana, Tecate, Rosarito, Ancón y Mexicali. Tamién cunta con dellos comercios locales de gran importancia na ciudá y l'estáu.

Cultura[editar | editar la fonte]

El Centru Cultural Tijuana (Cecut) inclúi, nes sos instalaciones, una sala d'espectáculos, sales de llectura, una sala de cine y video, una llibrería, sales d'esposición, el Muséu de les Californias y un futurista cine planetariu de formatu IMAX. A partir de 1992, el Cecut alluga a la Orquesta de Baxa California (OBC), y dende 1994 al Centru Hispanoamericanu de Guitarra (CHG). Fungió como see del Centru d'Artes Escéniques del Noroeste (CAYEN) mientres los sos dolce años d'esistencia. Coles mesmes, presentó, al pie de la Ópera de Tijuana, delles de les más prestigiadas obres y recitales del bel cantar. Dende'l 2001, atiende añalmente un promediu d'un millón d'usuarios, y ye d'interés relevante l'atención a la población escolar.

Un grafiti, en dalgún puntu de la ciudá.

Amás de la que se considera cultura d'élite, esisten, en tolos puntos de la ciudá, obres d'arte caleyeru, dende murales de graffiti hasta esposiciones de fotografíes n'eventos caleyeros. Exemplos d'estos son festivales tales como "Ópera na cai", "Festival Interzona" y obres de teatru que se realicen n'espacios públicos abiertos.

P'atender a la so población y visitantes, la ciudá cunta amás colos siguientes espacios:

L'Institutu de Cultura de Baxa california ye la dependencia del Gobiernu Estatal, encargada de promover y espublizar el quefer artístico y cultural de la entidá, Amás del Multiforo, en Tijuana el ICBC cunta con una Galería, un Pasiellu de la Fotografía, una sala audiovisual y salones pa cursos y talleres. En fecha próxima va ser inauguráu'l Centru Estatal de les Artes nesta ciudá, que va ser el terceru d'estos centros en Baxa California.

El Institutu Municipal d'Arte y Cultura (IMAC), dependiente del Conceyu de Tijuana y empobinada dend'avientu del 2016 por Haydé Zavala Leyva,[41] ye l'encargáu de promover les distintes actividaes culturales na ciudá al traviés de diversos programes y espacios, ente ellos la Casa de la Cultura Altamira, la Casa de la Cultura Sableres y la Casa de la Cultura El Pípila. Esta postrera, de recién establecimientu na zona esti, ye la de mayor crecedera poblacional nos últimos años.

Centros culturales independientes[editar | editar la fonte]

L'actividá cultural en Tijuana reconozse principalmente gracies a el llabor de los sos centros culturales independientes, ente los que destaquen: El Llugar del Nopal, Teatru Les Tables, ArTé Casa Cachu, Tj Art & Rock café, Café Dionisio, Estación Teatro, ente otros.

La otoñada rexistra la mayor actividá cultural na ciudá cola realización d'eventos como entijuanarte festival cultural n'ochobre, que funge como una plataforma p'artistes contemporaneos locales, nacionales y estranxeros, y diverses esposiciones gastronómiques nel centru de la ciudá.

Cine[editar | editar la fonte]

Tijuana destacóse por ser una de les ciudaes que más interacción tien col cine. D'alcuerdu a datos de Cinemex, Tijuana ye la quinta ciudá más importante d'alcuerdu a asistencies de cine nos sos complexos, siendo de casi 2 millones de pesonas añales. Pa la cadena Cinepolis, Tijuana foi una ciudá dende onde s'estrenaron diversos formatos como'l VIP y la Macro XE. Al respective de eventos de cine, celebráronse Ciclos de Cine de países europeos y asiáticos. Amás, esíbense producciones nacionales na Cineteca Tijuana, Sala Carlos Monsiváis. Amás, esisten llugares onde se proxecten películes y combínase con otros servicios como cafés o restoranes. Los complexos qu'esisten na ciudá pa esperimentar el séptimu arte son:

  • Cineteca Tijuana (Sala Carlos Monsiváis).
  • Cinépolis: Sableres, Monarca, Galeríes, Plaza Americana, Paséu Chapultepec, Carousel, La Tarabica, Paséu 2000, Ríu, Senderu.
  • Cinemex: Minarete, Ríu, Pacíficu, Macroplaza, Llomba Guapa, Mundu Risonderu, Oasis.
  • Cine Tonalá.
  • El Trompu Muséu Interactivo Tijuana.
  • IMAX del CECUT

Música[editar | editar la fonte]

Julieta Venegas ye una de les artistes más famoses de la ciudá a nivel internacional.

Dende siquier la década de 1920, Tijuana tuvo un ámbitu musical destacáu. Tantu pola arribación de turistes como pa satisfaer les esixencies locales, surdieron a lo llargo de les décades grupos de música de diversos xéneros. Dende los Tijuana Five, Los Tucanes De Tijuana, Javier Bátiz y Antonio De Carlo tamién conocíu como "Antonio", revelación como intérprete nel Festival OTI 1989 y quien dende principios de los 90's llogró algamar l'ésitu con temes como "En Mil Pedazo", "A Pechu Descubiertu", "Revolución" y "Como Duel", amás de ser galardonáu con dos premios EMMY en (2005-2006.) Natural de la ciudá ye tamién la talentosa Julieta Venegas quien amás de ser una escelente intérprete, ye reconocida a nivel internacional como una de los meyores cantantes de Llatinoamérica, otra cantante-compòsitora bien importante nacida na ciudá ye Lynda quien foi una de les principales cantantes a finales de la década de los 90 , la ciudá foi pebidal d'importantes bandes de rock ente elles sobresalen a nivel internacional Espécime y Tijuana Non!, otres bandes destacaes podríen ser Ohtli, Nona Delichas, Murcof, Canseco, headlongs. El Colectivu Nortec que foi reconocíu a nivel mundial por fundir la música electrónica con música norteña y de banda. Esti colectivu foi arriquecíu cola aportación visual de diseñadores y videastas que sol mesmu conceutu, dotaron d'imáxenes a esta propuesta musical. Tamién foi equí onde Carlos Santana, nacíu en Jalisco, empezó la so carrera musical.

Pa impulsar el desenvolvimientu cultural na niñez y mocedá de Tijuana, cuntar dende 1996 cola Sinfónica Xuvenil de Tijuana (SJT), que fomenta la educación y formación musical al traviés de práutiques de preséu, llectura de música y conciertos públicos. Amás Tijuana cuenta con temporada d'ópera. Tamién hai diversos festivales musicales a lo llargo del añu ente los que destaquen el Festival Hispanoamericanu de Guitarra, Mainly Mozart Binacional, y Amuesa Internacional de danza contemporanea "Cuerpos en Tránsitu".

Tijuana ye see de la Orquesta de Baxa California, una de les instituciones artístiques más prestigiadas y sólides del noroeste de Méxicu, que foi nomada al Grammy Llatinu na categoría de meyor álbum clásicu pola Academia Llatina d'Artes y Ciencies de la Grabación Inc., col discu Tangu mata Danzón mata Tangu. Esti fonograma foi estremáu como 'Meyor Álbum Clásicu del añu 2001' pola Unión Mexicana de Cronistes de Teatru y Música. Anguaño, caltién una temporada añal, ufiertando conciertos sinfónicos y camerísticos nos más importantes foros de Tijuana y Baxa California.

Educación[editar | editar la fonte]

Centro Comuñal de la UABC.
UABC-CITEC en 2012.

La ciudá cunta con variaes universidaes ya institutos tecnolóxicos prestixosos tales como la Universidá Autónoma de Baxa California (UABC), el Institutu Tecnolóxicu de Tijuana (ITT), el Centru d'Enseñanza Técnica y Cimera (CETYS Universidá), la Universidá Xochicalco, la Universidá Iberoamericana Tijuana (UIA o Ibero Tijuana), Culinary Art School, y con otres escueles d'estudios cimeros como la Universidá de les Californias Internacional (UDCI), la Escuela Normal Fronteriza Tijuana (ENFT), el Tecnolóxicu de Baxa California (TBC), el Colexu d'Estudios Científicos y Tecnolóxicos del Estáu de Baxa California (CECyTE BC), el Centru Universitariu de Tijuana (CUT), la Universidá Tecnolóxica de Tijuana (UTT), la Universidá UNEA Universidá Nacional d'Estudios Avanzaos, el Centru d'Estudios Cimeros del Noroeste (CESUN), la Universidá del Desenvolvimientu Profesional (UNIDEP), el Centru Internacional d'Estudios Cimeros (CIES), y l'Escuela Cimera d'Artes Visuales, la Universidá Säman de Jalisco (USJ), ente otros.

Amás, cuenta col Centru d'Investigación y Desenvolvimientu de Tecnoloxía Dixital (CITEDI), que ye un centru d'investigación y d'estudios de posgrado del Institutu Politécnicu Nacional. La ciudá ye asientu del Colexu de la Frontera Norte COLEF, una institución d'investigación científica y d'educación cimera, especializada nel estudiu de la problemática de la rexón fronteriza de Méxicu con Estaos Xuníos.

Medios de comunicación[editar | editar la fonte]

Radio[editar | editar la fonte]

Amplitú modulada:

Nome Frecuencia Sigles Ciudá
La Zeta 1270 AM XEAZ-AM Tijuana
Cadena 1550 1550 AM XEBG-AM Tijuana
Radio Enciso 1310 AM XEC-AM Tijuana
Radio Fórmula 950 AM XEKAM-AM Tijuana
The Mighty 1090 1090 AM XEPRS-AM Tijuana
La 690 690 AM XEWW-AM San Diego
Vida 1420 1420 AM XEXX-AM Tijuana
RCN 1470 1470 AM XERCN-AM Tijuana
UABC Radio (UABC) 1630 AM XEUT-AM Tijuana
La Poderosa 860 AM XEMO-AM Tijuana
Cadena 800 AM 800 AM XESPN-AM San Diego
La Terrible 1030 AM 1030 AM XESDD-AM Tijuana
Radio Frontera 620 620 AM XESS-AM San Diego
ESPN 1700 AM 1700 AM XEPE-AM San Diego

Estaciones zarraes n'Amplitú modulada:

Nome Frecuencia Sigles Ciudá Lema
La Super Estación 1390 AM XEKT-AM Tijuana-San Diego-Rosarito-Tecate N'Información, Naide Iguala a La Super Estación

Frecuencia Modulada:

Nome Frecuencia Empresa Ciudá
Radiu Tecnolóxicu 88.7 FM Institutu Tecnolóxicu de Tijuana Tijuana
Exa FM 91.7 FM MVS Radio Tijuana
Radio Llatina 104.5 FM Grupo Imagen San Diego
La Meyor 90.7 FM MVS Radio Tijuana
Magic 92.5: San Diego Old School 92.5 FM Local Media of América San Diego
La Invasora 94.5 FM Grupu Uniradio Tijuana
Pulsiar 107.3 107.3 FM Grupu Uniradio Tijuana
La Bestia Grupera 107.7 FM Grupu Audiorama Tijuana
Fusión 102.5 FM IMER Tijuana
91X 91.1 FM Local Media of América San Diego
La Caliente 95.3 FM Multimedios Radio Tijuana
Z90 90.3 FM Broadcasting Company of Americas San Diego
More FM 98.9 98.9 FM Cadena Baxa California Tijuana
XLNC1 104.9 FM San Diego
Diego FM 99.3 FM MVS Radio San Diego
La Invasora 99.7 FM Grupu Uniradio San Diego

Televisión[editar | editar la fonte]

La Ciudá cunta con 11 estaciones de TV mexicana (9 abiertes y 2 de Cable) y 7 de TV estauxunidenses. Tamién ye llar de la única estación de televisión de fala anglófona afiliada a una cadena de televisión estauxunidense propiedá del magnate de medios de comunicación de Méxicu: Grupu Televisa: XETV-TV, y los dos aparques de televisión mexicana sirviendo a los Estaos Xuníos: XETV-TV (Propiedá de Televisa) y XHDTV-TV (XDTV-TV) (Operáu por Entravision Communications), güei el apagón analóxicu en xueves de 18 de xunetu de 2013 terminó.

Periódicos[editar | editar la fonte]

En Circulación Local y Rexonal

Revistes[editar | editar la fonte]

  • Revista Campestre: enfocada en noticies rexonales y negocios.
  • Revista Diez4: enfocada nel periodismu narrativu y críticu.
  • TJ Zoorte: calter social y comercial.
  • Tijuana Eventos

Portales Web[editar | editar la fonte]

  • Uniradio Informa *

San Diego Rede

Deportes[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Deporte en Tijuana
Deporte !Competición Estadiu !Creación
Xoloitzcuintles de Tijuana Football pictogram.svg Fútbol Amiesta MX Estadiu Caliente 2007
Toros de Tijuana Baseball pictogram.svg Béisbol LMB 2016 Estadiu Gasmart 2004
Tijuana Zonkeys Basketball pictogram.svg Baloncestu CIBACOPA 2013 Auditoriu Fausto Gutiérrez Moreno 2010
Inter de Tijuana Football pictogram.svg Fútbol sala Major League Futsal USA Auditoriu Fausto Gutiérrez Moreno 2015[42]
Inter de Tijuana Beach soccer pictogram.svg Fútbol playa |[[Copa USA de fútbol

playero]]

Sableres de Tijuana 2015[43]

Estadiu[editar | editar la fonte]

Estadiu Caliente[editar | editar la fonte]

Vista esterna del Estadiu Caliente.

El Estadiu Caliente ye l'estadiu del Club Tijuana, un club profesional de fútbol mexicanu qu'anguaño participa na Primer División. Ta allugáu nel hipódromu de Aguacaliente na ciudá de Tijuana, Baxa California (Méxicu). L'Estadiu Cases Caliente, ye un centru d'usos múltiples en Tijuana. Utilízase principalmente pa partíos de fútbol, tien una capacidá de 27.333 espectadores.

Foi inauguráu en xunu de 2008, acordies con el calendariu de trabayu. Gracies a eso, el Club Tijuana foi capaz de ser xubíu a la Primer División de Méxicu, por cuenta de que la FEMEXFUT esixe que los equipos que participen na Primer División tien de tener un estadiu con una capacidá de más de 15.000 espectadores. Ye nesti estadiu celebró'l Premundial Sub-17 2009 camín de Nixeria 2009. Estrenar en Primer División mientres el Tornéu Apertura 2011 de la Federación Mexicana de Fútbol.

Estadiu Gasmart[editar | editar la fonte]

Vista interna del estadiu Gasmart.

El Estadiu Gasmart ye un estadiu de béisbol alcontráu na ciudá de Tijuana. Ye la see del equipu los Toros de Tijuana, de la Amiesta Norte de Méxicu.

Foi inauguráu en 1977 y allugó a los sumíos Potros de Tijuana de la Lliga Mexicana del Pacíficu. Darréu, l'estadiu foi usáu pa partíos de fútbol. Pal 2004 tornó'l béisbol profesional, agora con una franquicia de la LMB sol nome de "Toros de Tijuana", que al añu siguiente camudaría de nome a "Potros", como se-yos conoció na so anterior etapa.

Nun principiu foi llamáu Estadiu del Cuetu Coloráu por cuenta de qu'allúgase a les faldes d'esti cuetu. Col regresu del béisbol, la cadena de tiendas d'autoserviciu "Calimax" mercó los derechos del nome del estadiu.

En 2004, primer temporada de los "Toros", l'afición tuvo una gran respuesta enllenando l'estadiu na mayoría de los partíos llogrando ser la plaza de mayor asistencia de la lliga nesa temporada, polo que se plantegó l'ampliación de los 14.000 asientos hasta los 19.500 colos que cunta anguaño. Les resultancies del equipu nes últimes temporaes nun llograron que l'afición vuelva dir en tal cantidá al estadiu, sicasí, caltener ente una de les places con mayor asistencia na lliga.

En 2008, l'equipu de lo Potros de Tijuana, nun pudo sostener los costosos viaxes del restu de los equipos (a quien tenía de cubrir boletaje d'avión), foi lleváu de nueva cuenta Nuevu Laredo. Insitentemente méntase la vidable posibilidá del regresu d'un equipu, anque sería a Lliga del Pacíficu, al pie de una novena de Jalisco, quien usaríen l'estáu panamericanu de Llagos de Moreno.

El 4 d'abril del 2013, se re inaugura l'estadiu yá remocicáu, que marca l'entamu d'una nueva yera de los Toros de Tijuana. Nel 2015 l'estadiu Gasmart rexistró la segunda meyor asistencia de tola Lliga Mexicana de Béisbol con una asistencia de 545 mil 628 persones.

Relaciones Internacionales[editar | editar la fonte]

Consulaos[editar | editar la fonte]

Tien consulaos de 20 países de los cualos 16 son Honorarios, 3 son Xenerales y 1 ye una Axencia Consular[44]

Flag of Canada.svg Canadá Consuláu Honorariu * Flag of the People's Republic of China.svg China Consuláu Xeneral

Flag of Denmark.svg Dinamarca Consuláu Honorariu * Flag of Spain.svg España Consuláu Honorariu * Flag of the United States.svg Estaos Xuníos d'América Consuláu Xeneral

Flag of France.svg Francia Consuláu Honorariu * Flag of The Gambia.svg Gambia Consuláu Honorariu * Flag of Guatemala.svg Guatemala Consuláu Xeneral

Flag of Israel.svg Israel Consuláu Honorariu * Flag of Italy.svg Italia Percancia Consular

Flag of Poland.svg Polonia Consuláu Honorariu * Bandera del Reinu Xuníu Reinu Xuníu Consuláu Honorariu * Flag of the Czech Republic.svg Chequia Consuláu Honorariu * Flag of Sweden.svg Suecia Consuláu Honorariu === Hermanamientos ===

La ciudá de Tijuana ta Hermanamiento de ciudaes hermanada con delles ciudaes alredor de Méxicu y el mundu[45][46]

Añu País Referencies Ciudá Condáu / distritu / rexón / tao
1972 Bandera de MéxicuMéxicu Tapachula de Córdova y Ordóñez Flag of Mexico.svg Méxicu[47]
1989 Bandera de MéxicuMéxicu Mazatlán Flag of Mexico.svg Méxicu[48][49][50]
1989 Bandera de Méxicu Méxicu La Paz Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
1998 Bandera de Méxicu Méxicu El Grullo Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2000 Bandera de Méxicu Méxicu Rosarito Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2003 Bandera de Méxicu Méxicu Cancún Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2006 Bandera de Méxicu Méxicu Colima Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2006 Bandera de Méxicu Méxicu Tepic Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2006 Bandera de Méxicu Méxicu Ciudá Juárez Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2006 Bandera de Méxicu Méxicu Tianguistenco Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Los Cabos Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Morelia Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu San Miguel de Allende Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Puebla de Zaragoza Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Agua Prieta Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Ciudá Gustavo Díaz Ordaz Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Mexicali Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Reynosa Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Tecate Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Apodaca Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Tonalá Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Loreto Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2007 Bandera de Méxicu Méxicu Oaxaca Flag of Mexico.svg Méxicu[51]
(2008) Bandera de Méxicu Méxicu Toluca Flag of Mexico.svg Méxicu[52][48]
2009 Bandera de Méxicu Méxicu San Miguel el Grande Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
2009 Bandera de Méxicu Méxicu Llión, Guanajuato Flag of Mexico.svg Méxicu[48]
1955 Flag of the People's Republic of China.svg China Panjin Lianoning[48]
1998 Flag of Poland.svg Polonia Słubice Flag of Poland.svg Polonia[48]
1998 Flag of the United States.svg Estaos Xuníos d'América San Diego Flag of the United States.svg Estaos Xuníos d'América[48][53]
2008 Flag of the United States.svg Estaos Xuníos d'América Chula Vista Flag of the United States.svg Estaos Xuníos d'América[48]
2005 Flag of Spain.svg España Zaragoza Flag of Aragon.svg Aragón[48]
2007 Flag of Cuba.svg Cuba L'Habana Provincia de L'Habana[48]
2007 Flag of the People's Republic of China.svg China Baiyin Gansu[48]
2007 Flag of the United States.svg Estaos Xuníos d'América Laredo Flag of the United States.svg Estaos Xuníos d'América[48]
2007 Flag of the People's Republic of China.svg China Changchun Jilin [54][55]
2013 Flag of the People's Republic of China.svg China Wuhan Hubei[54]

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Garduño (2006), p. 73.
  2. «Númberu d'habitantes. Baxa California». Consultáu'l 20 de setiembre de 2016.
  3. «San Diego-Tijuana» (inglés). World Gazetteer (20 de xunetu).
  4. http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html
  5. http://nwnoticias.com/#!/noticies/tijuana-ye-una-meca-cultural
  6. Tijuana, ye considera la frontera más visitada del mundu Consultáu'l 12 de xunu de 2015
  7. http://tjrockandroll8011.tumblr.com/cronologia
  8. http://descubrebajacalifornia.com/index.php/comunicaos/item/baxa-med-new-cuisine-flourishes-in-baxa-california
  9. Hoffman, Geralyn Marie; Gamble, Lynn H. (2006), una guía del profesor de la cultura histórico y contemporaneo de Kumeyaay , institutu pa estudios rexonales de les Californias, universidá d'estáu de San Diego .
  10. Pritzker, Barry M. (2000), "Tipai-Ipai", una enciclopedia nativa americana: hestoria, cultura y pueblos , Oxford: Oxford University Press, pp. 145-147, ISBN 978-0-19-513877-1 .
  11. Piñera Ramírez (2006), págs.303-304
  12. Niemann (2002), pág.61
  13. Martínez Zepeda, Jorge. «Del ranchu Tijuana a la formación del pueblu. Un aproximamientu a los sos pioneros». H. XIX Conceyu de Tijuana. Consultáu'l 20 de xunetu de 2009.
  14. Herzog (1999), pág.68
  15. Error de cita: Etiqueta <ref> non válida; nun se conseñó testu pa les referencies nomaes EMM
  16. «Tijuana, Hestoria». XIX Conceyu de Tijuana. Consultáu'l 21 de xunetu de 2009.
  17. «Legislatura XXXII». Diariu de los alderiques de la Cámara de Diputaos (25 de payares de 1927). Consultáu'l 21 de xunetu de 2009.
  18. Carruthers (2000), p. 212
  19. https://tijuana2010.wordpress.com/2008/12/09/inauguren-el muséu-interactivo-el-trompu/
  20. https://www.facebook.com/eltrompo.tijuana/photos/a.133442153395974.27749.133368496736673/950355141704667/?type=3&theater
  21. «Definen calendariu pa Premundial Sub'17 en Tijuana». El Financieru (29 de xineru de 2009). Consultáu'l 22 de xunetu de 2009.
  22. «Arrinca'l Mundial de Voleibol». Federación Mexicana de Voleibol (FMVB). Consultáu'l 22 de xunetu de 2009.
  23. Méxicu va ser see del 3 al 9 de marzu de la xusta mundialista, que llega a América per primer vegada
  24. http://www.oem.com.mx/elsoldetijuana/notes/n3942573.htm
  25. nieve/ cierren pasu tijuana mexicali por nieve
  26. https://www.youtube.com/watch?v=5bxFArIxv3w
  27. https://www.youtube.com/watch?v=vM3vos3pObME
  28. http://www.sandiegored.com/noticies/59898/Amanez-Tecate-y-cuetos-de-Tijuana-con-nieve-tres-nube/
  29. http://www.frontera.info/EdicionEnLinea/Notes/Noticies/01012015/926017-Sospriende-nevada-en-Este-de-Tij.html
  30. Conseyu Nacional de Población
  31. INEGI: Censu de Población y Vivienda 2010: Principales resultancies por llocalidá (ITER) > Chiapas > Mazatán > Excel EY a FB
  32. http://www.milenio.com/estaos/Abargane_de_les Palmes-ciudá_satelite-Baxa_California_0_243576312.html
  33. 33,0 33,1 «Tijuana Timeline Diagram - SkyscraperPage.com». Consultáu'l 28 de setiembre de 2016.
  34. http://www.cecut.gob.mx/sis/galerias/cubu.php
  35. http://www.cecut.gob.mx/sis/museos/cascoxu.php
  36. http://www.cecut.gob.mx/sis/museos/historia.php
  37. http://www.cecut.gob.mx/sis/culturales/oriente.php
  38. http://www.cecut.gob.mx/sisinfo1.php
  39. http://stmedia.net/noticies/rexonal/repiquen-inversiones-en-sector-gastronomico-en-tijuana
  40. http://web.archive.org/web/http://ciudadtijuana.com/blogue6/2010/04/28/yá-circulen-los-nuevos-camiones-ciberneticos-en-la ciudá/
  41. Sobre'l nomamientu de Haydé Zavala Leyva como direutora del IMAC Columna "Tijuana, ayeri y güei", de Mario Ortiz Villacorta Zavala, en Frontera.Info (Consultáu 19 d'avientu del 2016)
  42. http://www.encontactomagazine.com/opinion/imdet-sofitara-al-inter-tijuana-equipu-que-representara-a-la ciudá-en-la-major-league-usa-de-futbol-de-sala/
  43. http://www.el-mexicano.com.mx/informacion/noticies/1/5/deportes/2015/04/03/842700/naz-el-inter-de-tijuana-en-sablera
  44. http://radiomexicointernacional.imer.gob.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=203:consulaos-acreditaos-en-mexico&catid=50:servicios&Itemid=37
  45. «Acuerdo económicos relativos a Declaratorias de Hermanamientos ente Tijuana y otres ciudaes». 31 ochobre 2008. http://www.tijuana.gob.mx/Cabildru/pdf/actes/ACTA-18-xix.pdf. 
  46. https://www.elsoldetijuana.com.mx/local/tijuana-espera-hermanamiento-con-cinco-ciudad-fronterices-de-eua
  47. http://www.oem.com.mx/esto/notes/n941259.htm
  48. 48,00 48,01 48,02 48,03 48,04 48,05 48,06 48,07 48,08 48,09 48,10 48,11 48,12 48,13 48,14 48,15 48,16 48,17 48,18 48,19 48,20 48,21 48,22 48,23 48,24 48,25 48,26 48,27 48,28 48,29 48,30 48,31 «Información estadística De Ciudaes Hermanes». Consultáu'l 20 de payares de 2013. Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «Planeación, Gobernabilidad y Participación Ciudadana» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu
  49. https://m.youtube.com/watch?v=SRfyQ68mwUY
  50. http://www.tvpacifico.com.mx/portal/noticies_display/149638/fortaleciendo-los llazos-de-hermanamiento-ente-tijuana-y-mazatlan-xenérase-la-reactivacion-de-la-economia-de-dambes ciudaes
  51. http://www.el-mexicano.com.mx/imprime-noticia/198036
  52. «ciudaes hermanes de tijuana».
  53. http://socalsistercities.org/wp-content/uploads/2015/05/Llibru1.pdf/
  54. 54,0 54,1 http://www.oem.com.mx/esto/notes/n1107895.htm
  55. http://jornadabc.mx/tijuana/11-12-2016/gobiernu-de-tijuana-promueve-inversiones-de-la industria-automotriz-china-en-la

Bibliografía[editar | editar la fonte]

  • CARRUTHERS, Bruce (2000). Economy/society: markets, meanings, and social structure. California: Pine Forge Press. ISBN 0761986413.
  • GARDUÑO, Everardo (2006). Cultura, axentes y representaciones sociales en Baxa California, Universidá Autónoma de Baxa California. ISBN 9707018526.
  • HERZOG, Lawrence (1999). From Aztec to high tech: architecture and landscape across the Mexico-United States border. Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 080186643X.
  • NIEMANN, Greg (2002). Baxa Legends. Sunbelt Publications. ISBN 0932653472.
  • PIÑERA RAMÍREZ, David (2006). Los oríxenes de les poblaciones de Baxa California: factores esternos, nacionales, y locales. Mexicali: Universidá Autónoma de Baxa California. ISBN 9707350547.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Tijuana