Dasypodidae

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Commons-emblem-notice.svg
 
Armadíos
Rangu temporal: 58,7 Ma-0 Ma
Paleocenu-Recién
Armadillo2.jpg
Dasypus novemcinctus en Florida
Clasificación científica
Reinu: Animalia
Filu: Chordata
Clas: Mammalia
Infraclas: Placentalia
Superorde: Xenarthra
Orde: Cingulata
Familia: Dasypodidae
Gray, 1821
Xéneros
Vease'l testu.
[editar datos en Wikidata]
armadíu en Península Valdés.

Los dasipódidos (Dasypodidae), conocíos comúnmente como armadíos, son una familia de mamíferos placentarios del orde Cingulata. Caracterizar por tener un cascu dorsal formáu por plaques yustapuestes, ordenaes polo xeneral en files tresversales, con cola bastante llarga y estremidaes curties.

Nomes comunes[editar | editar la fonte]

Los integrantes de la familia Dasypodidae reciben diversos nomes, siendo'l más común el de armadíu; tamién son llamaos (dacuando dependiendo de la especie) quirquincho (del quechua kirkinchu en Perú, Bolivia, Arxentina, Chile, Colombia), cuzuco (en Nicaragua, Costa Rica , Hondures y El Salvador), mulita (n'Arxentina y Uruguái), tatú (tatú, tatú carreta) en Paraguay, Arxentina, Bolivia y Uruguái, peludo (n'Arxentina, Colombia, Chile y Uruguái ), tatú, piche (n'Arxentina, Colombia, Chile, Paraguay y Brasil), cachicamo (en Colombia y Venezuela), gurre (en Antioquia, Colombia), jerre-jerre na Mariña Caribe de Colombia y toche (nel estáu de Veracruz en Méxicu)

Característiques[editar | editar la fonte]

Los armadíos son mamíferos bien fáciles de reconocer, estremables por tener una armadura formada por plaques ósees cubiertes por escudos córneos que los sirven como protección, y que en dellos xéneros dexen al animal endolcase en forma de bola.[1] Externamente paécense un pocu a los pangolines, mamíferos de África y Asia cubiertos d'enormes escames o plaques, y que tienen vezos similares. Esta ye la razón pola cual fueron clasificaos nel mesmu orde nel pasáu, pero anguaño ye claro que nun tán emparentaos, perteneciendo los armadíos al orde (o superorde) Xenarthra y los pangolinos al orde Pholidota.[2]

Los armadíos dixebráronse bien pocu del plan ancestral mammaliano y son un grupu bien antiguu, yá estremáu nel Paleocenu.[2]

Los dientes del armadíu son estructures cilíndriques simples y uniformes, ensin esmalte y con raigaños abiertos y crecedera continua; el so númberu ye bien eleváu, hasta 25 en cada quexal.

La especie más estendida ye l'armadíu de nueve bandes (Dasypus novemcinctus), la única que llega hasta Estaos Xuníos dende'l sur. Esta especie y l'especie Cabassous centralis son les úniques que tienen un rangu de distribución que s'estiende fora de América del Sur, onde habiten toles especies de la familia y, según el rexistru fósil conocíu, son el sitiu d'orixe.

Bioloxía y ecoloxía[editar | editar la fonte]

Los armadíos son nocherniegos y cavadores. Son insectívoros y omnívoros necrófagos propios de la zona tropical Centroamérica y Suramérica.

Relaciones de los armadíos col ser humanu[editar | editar la fonte]

Nel mapa de Alonso de Ovalle de 1646 el quirquincho apaez prácticamente como un ser fabulosu, acompañáu d'homes con coles y bisarmes marines.

El so cascu ye usáu pa la ellaboración de charangos, que tienen un gran valor comercial.

En Tabasco, Méxicu a esti animal conózse-y como "jueche" y solíase utilizar pa consumu humanu hasta que se-y declaró en peligru d'estinción.

En Centroamérica, l'armadíu ye conocíu como cusuco. A pesar de qu'en El Salvador rellaciónase-y cola llepra (yá que la piel del so banduyu paez contenela) ye consumíu por dalgunos de los sos habitantes, especialmente na ciudá de San Alejo, Departamentu de San Miguel. El cusuco tamién ye consumíu siquier en Hondures y Nicaragua.

En Colombia, ye sacáu de les sos llurigues utilizando una antorcha casera pa llanzar fumu que suel asitiase sobre'l furacu de la mesma pa darréu amestar un costal de fique (costal en que de normal se tresporta'l café) y prindalo. Amás d'ello, el so consumu anque baxó nos últimos años, entá se sigue consumiendo de la mesma manera como se fai n'otros países como de Centru y Suramérica.[3]

La carne utilizar pa consumu humanu y dáu el so sabor ye conocíu como'l siete carnes”, pos s'asemeya a la de pollu, coneyu, y a la de gochu. El llabradores suelen deshuesar l'animal y preparar la carne dientro del cascu pa consumila asada, frita y guisada. Dempués de tostar el cascu, mazcar de manera asemeyada al chicharrón o cueru del gochu.

El cascu y la cola son utilizaes pa práctiques melecinales tradicionales. Estos déxense turrar y muélense hasta quedar en polvu, que ye fervíu n'agua pa ser bebíu por muyeres primerices” (primer embaranzu), y curar les molesties qu'ésti causa. Según munchu llabradores, l'asma cúrase bebiendo sangre d'armadíu recién degolláu, p'azorronar el mal sabor pasar con un tragu d'aguardiente.

L'armadíu puede ser portador de ciertos microorganismos que producen nel home enfermedaes como'l Mycobacterium leprae, bacteria causante de la llepra. Asina mesmu, considérase-y reservorio de protozóos flaxelaos de la especie Trypanosoma cruzi, que causa nos humanos, especialmente en neños, una dolencia bien grave llamada enfermedá de Chagas. Dada l'anterior importancia sanitaria, en Venezuela llexislar dende 1982 pa vedar la caza d'esta especie, amás del Priodontes giganteus o maximus, que ye'l armadíu xigante y del Dasypus sabanicola o cachicamo sabaneru, el más común en Venezuela.

Conozse qu'en Europa, EE. XX., Méxicu y Venezuela, adelántrense estudios con base nel armadíu con cuenta d'atopar melecines pa tratar amás d'estes enfermedaes, otres como la leishmaniasis y la fiebre mariello.[4]

Esiste una ciudá que debe'l so nome a esti animal, Ayutuxtepeque, que significa "cuetu d'armadíos o cusucos".

Taxonomía[editar | editar la fonte]

Los dasipódidos inclúin trés subfamilies, con nueve xéneros actuales[5] y numberosos xéneros extintos.[6]

Subfamilia Dasypodinae

Subfamilia Euphractinae

Subfamilia Tolypeutinae

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Scholtz. «Scarab beetles at the interface of wheel invention in nature and culture?». Contributions to Zoology (National Museum of Natural History Naturalis) 77. ISSN 1875-9866. http://www.ctoz.nl/vol77/nr03/a01. Consultáu 'l 19 de xineru de 2009. 
  2. 2,0 2,1 Young, J. Z. 1977. La vida de los vertebraos. Editorial Omega, Barcelona, 660 pp. ISBN 84-282-0206-0
  3. Especies Colombianes en peligru, Armadíu
  4. AUPEC
  5. Wilson, D. Y. & Reeder, D. M. (editors). 2005. Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed).
  6. Mikko's Phylogeny Archive - Dasypodidae
  7. Martín Ricardo Ciancio, Alfredo A. Carlini, Kenneth Y. Campbell and Gustavo J. Scillato-Yané. «New Palaeogene cingulates (Mammalia, Xenarthra) from Santa Rosa, Perú and their importance in the context of South American faunes». Journal of Systematic Palaeontology 11. doi:10.1080/14772019.2012.704949. 

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Dasypodidae