República d'Irlanda

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Éire
Ireland
Bandera d'Irlanda Escudu d'Irlanda
Bandera d'Irlanda Escudu d'Irlanda
Lema nacional: Nun tien
Himnu nacional: Amhrán na bhFiann
Situación d'Irlanda
Capital
 • Población
 • Coordenaes
Dublín
495.781 (2002)
53° 26' N 6° 15' O

Ciudá más poblada Dublín
Llingües oficiales Inglés, Irlandés
Forma de gobiernu República
Michael D. Higgins
Enda Kenny
Independencia
 • Declarada
 • Reconocía
del Reinu Xuníu
21 de xineru de 1919
6 d'avientu de 1921
Superficie
 • Total
 • % agua
Llendes
Costes
Puestu 117º
70.273 km²
2%
360 km
1.448 km
Población
 • Total
 • Densidá
Puestu 122º
4.015.676 (2005 est.)
57 hab/km²
PIB (PPA)
 • Total (2005)
 • PIB per capita
Puestu 50º
US$ 164.190 millones
US$ 40.003 (4u)
Moneda Euro¹ (€, EUR)
Xentiliciu Irlandés, irlandesa
Zona horaria
 • en Branu
CET (UTC)
CEST (UTC+1)
Dominiu d'Internet .ie
Códigu telefónicu +353
Prefixu radiófonicu EIA-EJZ
Códigu ISO 372 / IRL / IE
Miembru de: UE, ONX, OCDE, OSCE
Sitiu web del Gobiernu:

{{{web_gobiernu}}}

¹ Enantes de 1999: llibra irlandesa

Irlanda, oficialmente la República d'Irlanda (n'Irlandés:Poblacht Na h'Éireann, n'Inglés: Republic of Ireland) ye un país del noroeste d'Europa que forma parte de la Xunión Europea. El so territoriu abarca aproximao cinco sestes partes (26 de los sos 32 condaos) de la islla d'Irlanda (la más occidental de les nomaes Islles britániques), contra la costa del noreste d'Europa. El sextu restante pertenez a Irlanda del Norte, una rexón alministrativa del Reinu Xuníu y parte de la provincia irlandesa histórica del Ulster. La so capital y principal ciudá ye Dublín, asitiada na fastera oriental del país, y qu'agospia, na so área metropolitana, alredor d'un terciu de los 4,75 millones d'habitantes del país. La República d'Irlanda llenda per tierra namái con Irlanda del Norte, y per mar col océanu Atlánticu al norte y oeste, el Mar Célticu al sur, la canal de San Xurde al sureste y el mar d'Irlanda al este.

Políticamente organízase como una república parllamentaria xunitaria. El so poder llexislativu, el Oireachtas, compriende dos cámares: una cámara baxa, el Dáil Éireann, y una cámara alta, el Seanad Éireann. El xefe del estáu ye'l presidente (Uachtarán), con funciones principalmente ceremoniales magar que con dellos poderes ya obligaciones importantes. El xefe del gobiernu ye'l primer ministru (Taoiseach), elexíu pola cámara baxa y nombráu pol presidente, que ye l'encargáu de nomar a los demás ministros del so gobiernu.

El estáu foi creáu, col nome d'Estáu Llibre Irlandés, en 1922, de resultes de la firma del tratáu anglo-irlandés. Continuó siendo, sicasí, un dominiu británicu hasta 1937, cuando se aprobó una nueva constitución na que l'estáu pasó a nomase Irlanda y convirtiose nuna república dirixida por un presidente ensin funciones executives. De resultes de l'aprobación de l'Acta de la República d'Irlanda en 1948, el país foi proclamáu oficialmente como república en 1949, y convirtiose'n miembru de les Naciones Xuníes n'avientu de 1955. En 1973 integrose na Comunidá Económica Europea, antecesora de la Xunión Europea. El país nun mantuvo rellaciones formales con Irlanda del Norte la mayoría de los años del sieglu XX, pero nes décades de 1980 y 1990 los gobiernos irlandés y británicu entamaron a negociar, colos partíos políticos d'Irlanda del Norte, p'algamar una solución al problema de la partición de la islla. Dende la robla del Alcuerdu de Vienres Santu de 1998 el gobiernu irlandés y el executivu autonómicu d'Irlanda del Norte collaboren, al traviés del Conceyu Ministerial Norte-Sur (North-South Ministerial Council), creáu nesi alcuerdu, en delles árees d'actividá política y económica.

Irlanda ta ente los 25 países más ricos del mundu en términos de Productu Interior Brutu, de resultes ente otres coses d'una serie de polítiques económiques lliberales adoptaes tres de la entrada del país na Xunión Europea. Ente los años 1995 y 2007 el país algamó una gran prosperidá, que foi interrumpida de sópitu pola crisis financiera qu'entamó en 2008 nel contestu de la crisis económica mundial. Sicasí, otra vuelta el país amosó gran vitalidá económica, y en 2015 la de so foi la economía que más creció na Xunión Europea, ya Irlanda vuelve a ocupar los puestos más altos nos ránking de riqueza y bienestar de los países. Amás d'eso, tamién ocupa un llugar destacáu nos ránking relativos a cuestiones como llibertá de prensa o derechos civiles. Irlanda ye miembru fundador del Conseyu d'Europa y de la Organización pa la Cooperación y el Desenvolvimientu Económicos (OCDE), y, consecuentemente cola política de neutralidá militar y non alineamientu adoptada inmediatamente enantes de la Segunda Guerra Mundial, nun ye miembru de la Organización del Tratáu del Atlánticu Norte.

Historia[editar | editar la fonte]

Cruz celta nel Rock of Cashel, nel Condáu de Tipperary

Los habitantes d'antañu de la islla d'Irlanda, lo mesmo que los d'otres islles britániques foron los pictos sometios polos celtes nel sieglu I e.C., xentes del Neolíticu descrites nel folclor irlandés como Fir Bolg. Irlanda taba compuesta por cincu reinos: Ulster, Meath, Munster, Connaught y Leinster, baxu mandatu d'un rei con sede na zona de Tara (Meath).

De magar el sieglu V prodúzse la cristianización de la islla por un misioneru escocés llamáu San Patriciu, el sentimientu cristianu enraigonó ceo na islla en cuenta de les tradiciones druides y los sos dioses paganos entamando nos años siguientes una espansión per toa Europa de los monxos irlandeses.

Xeografía[editar | editar la fonte]

División alministrativa[editar | editar la fonte]

El territoriu de la República d'Irlanda dividese, alministrativamente, en 31 condaos, que son los que vienen darréu:

Irlanda y les sos provincies históriques: Connacht, Leinster, Munster y Ulster.
Ireland Administrative Counties.svg
  1. Fingal
  2. Dublin City
  3. Dún Laoghaire–Rathdown
  4. South Dublin
  5. Wicklow
  6. Wexford
  7. Carlow
  8. Kildare
  9. Meath
  10. Louth
  11. Monaghan
  12. Cavan
  13. Longford
  14. Westmeath
  15. Offaly
  16. Laois
  1. Kilkenny
  2. Waterford
  3. Cork City
  4. Cork
  5. Kerry
  6. Limerick
  7. Tipperary
  8. Clare
  9. Galway
  10. Galway City
  11. Mayo
  12. Roscommon
  13. Sligo
  14. Leitrim
  15. Donegal


Política[editar | editar la fonte]

Demografía[editar | editar la fonte]

Llingua[editar | editar la fonte]

Semeya d'un lletreru n'irlandés y inglés.

El irlandés ye la primer llingua oficial xunto col inglés que ye la segunda, l'irlandés ta nel tueru celta xunto col galés, escocés y bretón. Pesie a que l'alministración lleva años fomentando esta llingua solu ye falada pol 26%(1971) de la población, siendo la gran mayoria bilingües ente l'irlandés y inglés. Ún de les zones con mayor númberu de falantes d'irlandés tan nel oesti na zona nomada Gaeltacht y nel norte nel Ulster.

Cultura[editar | editar la fonte]


Países d'Europa
Albania | Alemaña | Andorra | Austria | Bielorrusia | Bélxica | Bosnia y Herzegovina | Bulgaria | Chequia | Croacia | Dinamarca | Eslovaquia | Eslovenia | España | Estonia | Finlandia | Francia | Grecia | Hungría | Irlanda | Islandia | Italia | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgu | República de Macedonia | Malta | Moldavia | Mónacu | Montenegru | Noruega | Países Baxos | Polonia | Portugal | Reinu Xuníu | Rumanía | Rusia | San Marín | Serbia | Suecia | Suiza | Turquía | Ucraína | Vaticanu | Xeorxa | Xipre

Dependencies: Acrotiri y Dhekelia | Xibraltar | Guernsey | Islles Feroe | Islla de Man | Xerséi | Svalbard ya Islla Jan Mayen

Rexón autónoma: Islles Åland

Países con status discutíu: Abḥasia | Kosovu | Osetia del Sur | Transnistria


Icono de esbozo
Esti artículu ye un entamu. Pues ayudar a la Wikipedia n'asturianu ampliándolu.