Evanxeliu de Xuan

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Foliu del Codex Aureus de Lorsch (fines del sieglu VIII y principios del IX) nel que se representa a Xuan l'evanxelista escribiendo l'Evanxeliu.
Primer foliu del papiru 66 (66), códice datáu del añu 200, nel que se repara la sobreinscripción del nome del Evanxeliu de Xuan. Tratar d'un papiru de Categoría I según la clasificación de Kurt Aland y Barbara Aland.[1]

L'Evanxeliu de Xuan, tamién llamáu Evanxeliu según san Xuan o Evanxeliu según Xuan, y conocíu como «el cuartu evanxeliu», ye unu de los evanxelios canónicos constitutivos del Nuevu Testamentu, caracterizáu poles marcaes diferencies estilístiques y temátiques, como asina tamién poles diverxencies nel so esquema cronolóxico y topográfico respectu de los otros trés, llamaos evanxelios sinópticos (Mateo, Marcos y Lucas). L'Evanxeliu de Xuan non solo contién munchos pasaxes ensin equivalente nos otros evanxelios canónicos, sinón qu'entá los pasaxes con cierta semeyanza son presentaos de forma totalmente diversa en cuanto al conteníu, al llinguaxe, a les espresiones y xiros con que pedrica Xesús de Nazaret y a los llugares del so ministeriu. La tradición apostólica atribúi l'autoría d'esti evanxeliu a Xuan l'apóstol y evanxelista anque, dada la falta d'unidá na so redacción final, l'estilu y la fecha supuesta de redacción (en redol al añu 90 d. C.), ente otros puntos, cuestiónase tantu l'autoría en sí como los sos algames (redactor, comunidá responsable). Esiste la posibilidá de que l'Evanxeliu de Xuan fuera frutu de la comunidá fundada alredor d'unu de los discípulos de Xesús, presentáu nel evanxeliu col títulu de «discípulu a quien Xesús amaba», de xuru la de Éfeso.

Ente les carauterístiques del Evanxeliu de Xuan, acéptase llargamente la de ser un escritu pa la meditación nel que sobresalen los discursos como forma de reflexón en redol a la figura de Xesús de Nazaret, a quien se presenta dende'l prólogu como'l Logos, la Pallabra eterna de Dios. Ye un evanxeliu por demás simbólicu y llitúrxicu, qu'enmarca'l ministeriu públicu de Xesús na socesión de festividaes xudíes (ente elles, la Pascua xudía, la Fiesta de la dedicación o de les lluminaries y la Fiesta de los tabernáculos o de les tiendes). Munchos estudiosos vieron nel Evanxeliu de Xuan un calter marcadamente místicu.

Los discutinios de que foi y ye oxetu l'Evanxeliu de Xuan son la resultancia de la so singularidá. Nun se trata d'una obra corriente: apuéstase'l so autor, l'ambiente que pudiera influyir nel so pensamientu y les sos maneres d'espresión, la so estructura lliteraria, les sos fontes y hasta la naturaleza del llibru. Con tou, siempres foi recibíu ensin reticencies per parte de la Ilesia.[Nota 1] La bibliografía sobre l'Evanxeliu de Xuan amontóse enforma nel últimu sieglu, y güei ye por demás abondosu. Xuntu colos numberosos analises que d'él se fixeron, púnxose entá más de manifiestu la so fondura, que supera'l marcu puramente relixosu (cristolóxicu, soteriológico y eclesiológico) y que, al traviés del tiempu, algamó los más diversos campos de la cultura y de les artes.

Papiroloxía del evanxeliu[editar | editar la fonte]

Imaxe del papiru 75 (75), qu'amuesa'l final del Evanxeliu de Lucas y l'empiezu del Evanxeliu de Xuan.[2] Datáu de 175-225.

Esisten numberosos papiros que contienen fragmentos del Evanxeliu de Xuan. Dalgunos d'ellos presenten una escritura que data de feches bien próximes al momentu envaloráu de redacción del evanxeliu.[Nota 2] Destáquense particularmente los siguientes, catalogaos según la clasificación de Aland y Aland,[3] como papiros de Categoría I:

  • El papiru 52 o papiro Biblioteca Rylands 52, conocíu tamién como el fragmentu de San Xuan. Tratar del manuscritu n'estáu fragmentariu del Evanxeliu de Xuan más antiguu conocíu hasta'l momentu. Caltener na biblioteca John Rylands, Mánchester (Reinu Xuníu). El so datación d'alredor del añu 135 ye unu de los factores decisivos na determinación del terminus ad quem (fecha más tardida en que puede habese compuestu l'evanxeliu).
  • El papiru 66, tamién llamáu 66. Ye un códice casi completu del Evanxeliu de Xuan, que forma parte de la colección conocida como los papiros Bodmer. Tratar d'un casu únicu, pol nivel d'integridá y caltenimientu d'un material datáu de fines del sieglu II o principios del sieglu III.
  • El papiru 75, conocíu como 75, o papiru Bodmer XIV-XV, datáu de 175-225. Abarca vastes seiciones de los evanxelios de Lucas y de Xuan. Constitúi'l manuscritu más antiguu atopáu que caltien xuníos a dos evanxelios y foi interpretáu como evidencia de que les comunidaes cristianes primitives yá remanaben estos materiales como una unidá.

Datación[editar | editar la fonte]

La datación mayoritaria asitia a esti evanxeliu nos años 90 d.C.

Les dataciones más tardíes tán llindaes pol papiru P52 (escontra 125-150),[Nota 3] y poles menciones al Evanxeliu de Xuan que faen Ireneo de Lyon y el Fragmentu muratoriano escontra l'añu 180, según Clemente d'Alexandría y Tertuliano escontra 200.

Les dataciones más tempranes (P. Gardner-Smith; A. T. Olmstead; Y. R. Goodenough; H. Y. Edwards; B. P. W. Starther Hunt; K. A. Eckhardt; R. M. Grant; G. A. Turner; J. Mantey; W. Gericke; Y. K. Llee; L. Morris; S. Temple; J. A. T. Robinson) basar nos siguientes argumentos:

  • Descríbese la ciudá de Jerusalén qu'esistía antes de ser dafechu afarada nel añu 70, con detalles que fueron acotaos por estudios arqueolóxicos (W. F. Albright; R. D. Potter; Joachim Jeremias). Les descripciones de Jerusalén siempres se faen en tiempu presente, nunca en pasáu.
  • L'ambiente descritu nel evanxeliu correspuende al qu'había antes de la rebelión del 66. (Charles Harold Dodd)
  • Nun presenta nenguna profecía alrodiu de la destrucción de Jerusalén. En Jn 2,19 hai un comentariu de Xesús cargáu de simboloxía con al respective de la destrucción del templu y a la so resurreición al tercer día.
  • Anque dellos autores afirmen que la cristoloxía d'esti evanxeliu taba más ellaborada y avanzada que la de los sinópticos, otros sostienen que presenta una cristoloxía primitiva. La mayor dificultá d'esta teoría ye l'afirmación de la preesistencia del Verbu en Jn 1,1. Sicasí, la idea de la preesistencia de la pallabra creadora de Dios yá taba presente na lliteratura sapiencial xudía (Pr 8,22-31; Eclo 24,1-22; Sab 9,1) y nel Tárgum. Per otru llau, la identificación de Xesús cola Sabiduría de Dios ta presente tamién nos sinópticos.
  • Nun presenta referencies a los xentiles, al contrariu de lo qu'asocede nos sinópticos.
  • Jn 21 paez indicar que Pedro morriera al momentu de la composición. Un gran númberu d'autores consideren qu'esti capítulu final ye un agregu. El capítulu paez salir al pasu d'especulaciones alrodiu de si, tres la muerte de los principales representantes del cristianismu (Santiago "l'hermanu del Señor" nel añu 62 y Simón Pedro escontra'l 64), Xuan sobreviviría hasta la segunda venida del Cristu. Asítiase asina, esti capítulu, del añu 65 d'equí p'arriba, ensin poder definir más la fecha.

Llugar de composición y llingua orixinal[editar | editar la fonte]

Estatua que representa a Ireneo de Lyon. A fines del sieglu II, esti Padre de la Ilesia señaló a Éfeso como llugar de composición del Evanxeliu de Xuan, lo cual ye compartíu güei pola mayoría de los especialistes. Escultura de Carl Rohl Smith, 1883-84, Ilesia de Mármol (Copenhague, Dinamarca).

Ireneo de Lyon (ca. 130 - ca. 202) señaló a Éfeso como llugar de composición del Evanxeliu de Xuan, yá en tiempos del emperador Traxanu (98 a 117). La dómina del empiezu del mandatu de Traxanu coincidiría cola datación de munchos especialistes, tal como se mentó enantes.

«[...]Por fin Xuan, el discípulu del Señor «que s'había recostado sobre'l so pechu» (Jn 21:20; 13:23), redactó l'Evanxeliu cuando moraba en Éfeso[...]»[4]

Ireneo de Lyon

«[...]tolos presbíteros d'Asia que, viviendo en redol a Xuan, d'él escuchar, yá que ésti vivió con ellos hasta'l tiempu de Traxanu. Dalgunos d'ellos vieron non solamente a Xuan, sinón tamién a otros Apóstoles, a quien escucharon dicir lo mesmo.»[5]

Ireneo de Lyon

«Finalmente la Ilesia de Éfeso, fundada por Pablo, y na cual Xuan permaneció hasta los tiempos de Traxanu, ye tamién testigu de la Tradición apostólica verdadera.»[6]

Ireneo de Lyon

La mayoría de los escrituristes acepta'l datu del llugar de composición propuestu por Ireneo. Sicasí, B. P. W. Stather-Hunt y G. W. Broomfield inclinar por Alexandría (considerando l'espardimientu que l'Evanxeliu de Xuan tuvo n'Exiptu). W. Bauer y Burney argumentaron a favor de Antioquía o otru llugar de Siria. Tamién se propunxo dalgún llugar escontra l'este del llagu de Tiberíades dientro del reinu de Herodes Agripa II.[7] Pero estos argumentos recibieron escasa aceptación. Na considerancia de Raymond Edward Brown, Éfeso sigue ostentando la primacía ente les demás candidatures a la identificación como llugar en que se compunxo l'Evanxeliu de Xuan, pola casi unanimidá de les voces antigües que traten de la tema y pol paralelismu ente l'Evanxeliu de Xuan y el Apocalipsis, obra que pertenez claramente a la área d'influencia de Éfeso.[8]

Nos nuesos díes, almítese polo xeneral que la llingua orixinal del Evanxeliu de Xuan ye la koiné, una variedá del griegu. Dellos autores plantegaron la hipótesis d'un testu orixinal sumíu n'araméu.[9][10] Esta hipótesis foi revisada estensamente,[11] pero nun tuvo aceptación ente los especialistes.[12]

Estructura[editar | editar la fonte]

L'evanxeliu presenta una interrupción notable a la fin del capítulu 12 almitida por toos les comentaristes, polo que la obra queda estremada en dos partes principales, a la que se suma un agregu o epílogu xeneral.

  • Primer parte: capítulos 1 al 12. A esta parte soler llamar el Llibru de los Signos, yá que contién signos o señales realizaes por Xesús por que crean nél: la conversión d'agua en vinu nes bodes de Caná (capítulu 2), el sanamientu del fíu d'un funcionariu real (capítulu 4), el sanamientu d'un enfermu na piscina de Bethesda y Xesús caminando sobre'l mar (capítulu 5), la multiplicación de los panes y los pexes (capítulu 6), el sanamientu del ciegu de nacencia (capítulu 9), la resurreición de Lázaro (capítulu 11). Se hipotetizó qu'esta primer parte del Evanxeliu de Xuan podría derivar d'una fonte anterior, a la que se llamó'l Evanxeliu de los Signos.
Esta primer parte tien un prólogu bastante desenvueltu,[lower-alpha 1] y un epílogu.[lower-alpha 2]
  • Segunda parte: capítulos 13 al 20. Soler llamar el Llibru de la Pasión.
La segunda parte tien un prólogu por demás curtiu,[lower-alpha 3] y un epílogu.[lower-alpha 4]

Na primer parte repitir con insistencia que inda nun llegó la hora.[lower-alpha 7] Nel capítulu 12 anúnciase qu'esa hora llegó,[lower-alpha 8] y na segunda parte descríbese lo qu'asocede nesa hora, yá dende'l so prólogu: tratar de la hora de Xesús de pasar d'esti mundu al Padre,[lower-alpha 9] la hora de la so glorificación.[13]

Asina, nel Evanxeliu de Xuan estremen dos tiempos: la primer parte, cuando inda nun llegó la hora, Xesús revélase al traviés de signos o xestos simbólicos. Na segunda parte, llegando la hora, la revelación producir na crucifixón y muerte de Xesucristo, tiempu del so glorificación.

Prólogu inicial[editar | editar la fonte]

Una carauterística propia del Evanxeliu de Xuan ye la so gran obertura coral,[14] la introducción (1:1-5) que foi y ye base del Credo cristianu. Solo l'Evanxeliu de Xuan empecipia la so obra con un himnu pa ser cantáu pola comunidá antes de la llectura del evanxeliu. L'orixe d'esti himnu ye desconocíu y alderícase si'l mesmu autor del evanxeliu escribir o si tomar d'otra fonte. Suelse sostener la hipótesis de que l'autor del evanxeliu, una vegada que la so obra tuvo terminada, escribió'l prólogu como himnu que contién les idees centrales del evanxeliu, les claves pa la so comprensión.[15]

Nel prólogu del Evanxeliu de Xuan presentar al Logos (Λóγος), la Pallabra» de Dios, nel so itinerariu dende antes de la creación hasta la encarnación de Xesucristo. Nel desenvolvimientu del Evanxeliu de Xuan preséntase que la Pallabra taba en Dios, que ye una col Padre,[lower-alpha 10] y que preexistía a la creación del mundu;[lower-alpha 11] que foi unviada al mundu pol Padre,[lower-alpha 12] pa llevar a cabu la so misión: tresmitir al mundu la gracia y la verdá,[lower-alpha 13] y que concluyida la so misión vuelve al Padre.[lower-alpha 14][16] Xuan 1:1 diz:

εν αρχη ην ο λογος και ο λογος ην προς τον θεον και θεος ην ο λογος

Nel principiu yera'l Logos y el Logos yera con Dios y el Logos yera Dios.

Traducíu al llatín na Vulgata: In Principiu erat Verbum et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum

nel principiu yera'l Verbu [la pallabra razonada] y el Verbu yera con Dios el Verbu yera Dios .

=== Composición atalantar# que dellos pasaxes del Evanxeliu de Xuan paecen desordenaos o, siquier, non bien ellaboraos na so edición definitiva. Hai testos que nun correspuenden col contestu, prodúcense cortes llamativos y hai falta d'unidá en dellos relatos y discursos. Esto puédese ilustrar con dellos exemplos.

L'encargu de Cristu a Pedro (1515), de Rafael Sanzio. Forma parte de los llamaos cartones de Rafael, diseñaos pa la Capiya Sixtina y que güei formen parte de la Royal Collection del Reinu Xuníu. Esta obra inspirar na escena propia del capítulu 21 del Evanxeliu de Xuan, na que Xesús resucitáu repite a Simón Pedro que apaciente a les sos oveyes (Xuan 21, 15-17).
  1. El capítulu 20 remata col que sería l'epílogu real del Evanxeliu que concluyiría tola obra.[lower-alpha 15] Sicasí, el capítulu 21 sigue coles narraciones de Xesús resucitáu, como si l'epílogu nun hubiera tao. Y a la fin del capítulu 21, dase una nueva conclusión del evanxeliu.[lower-alpha 16]
  2. En Xuan 7, 23, metanes un discutiniu colos xudíos asocedida nel marcu de la fiesta xudía de les Tiendes, Xesús diz que deseyen matalo por realizar un sanamientu en sábadu, aludiendo al incidente del sanamientu del enfermu na piscina de Bethesda, que remata en Xuan 5, 18 y qu'asocedería dellos meses, o seique más d'un añu antes nel marcu d'otra fiesta.
  3. La escena del sanamientu del ciegu de nacencia,[lower-alpha 17] remata col empiezu del discursu del bon pastor.[lower-alpha 18] Pero'l discursu atayar con un comentariu, que sería la continuación del episodiu del ciegu de nacencia.[lower-alpha 19] Asina, el discursu del bon pastor paez una interpolación.
  4. A partir del capítulu 13, l'Evanxeliu desenvuelve'l procesu de la pasión, muerte y resurreición de Xesús. Al rematar la última cena, Xesús da una orde: «Llevántense, vámonos d'equí».[lower-alpha 20] Pero nel versículu siguiente, sigue como si nun esistiera esa interrupción: «Yo soi la vide verdadera y el mio Padre ye'l viñador».[lower-alpha 21] Les pallabres coles que se retoma la narración apaecen recién en Xuan 18, 1: «Diciendo Xesús estes coses, salió colos sos discípulos al otru llau de la riega de Cedrón...» Resulta evidente que los capítulos 15, 16 y 17 fueron interpolados y atayen la unidá del relatu.

Tamién ye interesada la falta d'unidá del relatu, que s'afaya en dellos pasaxes:

Presentáronse dellos intentos d'esplicación. La teoría anguaño más espublizada ye la de les ediciones múltiples, esto ye, que l'Evanxeliu de Xuan ye la resultancia d'un testu que creció col intre del tiempu, con agregos y notes provenientes del mesmu autor o d'otros miembros de la comunidá (Raymond Y. Brown propunxo la esistencia d'una comunidá joánica que participaría na edición y quiciabes na redacción final del evanxeliu).[17]

Los puntos notables d'esti evanxeliu son (1) la relación ente'l Fíu y el Padre, (2) ente'l redentor y los creyentes, (3) l'anunciu del Espíritu Santu como Consolador, y (4) la énfasis sobre l'amor como un elementu de calter cristianu.

L'evanxeliu foi escritu pa persones conocedores de la cultura xudía y coles mesmes en contautu col pensamientu griegu; amás pónse-yos en guardia frente al gnosticismu.

El llinguaxe del Evanxeliu de Xuan[editar | editar la fonte]

El llinguaxe d'una obra suel ser un descriptor de la personalidá del autor y de la so relación col grupu en que vive. Comparando la cantidá de vegaes qu'apaecen ciertes pallabres nos Evanxelios sinópticos, nos Fechos de los Apóstoles y nel Evanxeliu de Xuan (Tabla 1),[18] reparar la terminoloxía qu'apodera al cuartu evanxeliu, y l'importancia qu'ésti da a considerar a Dios como «Padre» y a vivir la vida verdadera, que pal autor del evanxeliu consiste en «permanecer» nel amor», la lluz» y la verdá», una y bones viviendo asina se conoz» a Dios, creyer nél, y dase testimoniu» d'él.

Tabla 1: Comparanza del númberu de vegaes que s'utilicen dellos términos específicos nos Evanxelios y en Fechos de los Apóstoles
Términu Evanxeliu de Mateo Evanxeliu de Marcos Evanxeliu de Lucas Fechos de los Apóstoles Evanxeliu de Xuan
Padre (patēr)
64
18
56
35
137
Permanecer (menō)
3
2
7
13
40
Vida (zōē)
7
4
5
8
36
Amar (agápaō)
8
5
13
0
37
Amor (agápē)
1
0
1
0
7
Amar (phileō)
5
1
2
0
13
Lluz (fōs)
7
1
7
10
23
Verdá (a elētheia)
1
3
3
3
25
Verdaderu (a elēthinós)
0
0
1
0
9
Conocer (ginóskō)
20
12
28
16
56
Creer (pistéuō)
11
14
9
37
98
Testimoniu (martyría)
0
3
1
1
14

El testu que nos llegó caracterizar por gran sobriedá nes formes. Polo xeneral magar que les encabezadures de los testos tán realzaos con frases relativamente complexes de gran elegancia,[lower-alpha 30] el gruesu del testu ye probe tantu en vocabulariu como n'estructures gramaticales, resultando en dalgún casu manifiestamente escuru. Como señala Castro Sánchez, l'evanxeliu «foi compuestu nun estilu desaxeradamente senciellu, con una sintaxis elemental y un vocabulariu amenorgáu. Namái atopamos unos mil pallabres distintes. El llinguaxe ye direutu. Usa con muncha frecuencia'l presente históricu. Les frases xunen munches vegaes cola partícula kai (“y”). A pesar d'esta probeza, llogróse una obra que pudiéramos denominar artística, porque dotó a ciertos vocablos vulgares d'una dignidá y fondura insospechadas».[19]

Personaxes del evanxeliu[editar | editar la fonte]

La madre de Xesús[editar | editar la fonte]

Les bodes de Caná (1887), del pintor Pintura del Realismu realista rusu Vladímir Makovski. Oliu sobre tela allugáu nel Muséu d'arte moderno de Vítebsk. Les bodes de Caná ye un pasaxe únicu del Evanxeliu de Xuan que nun guarda paralelismu con nengún otru nos evanxelios sinópticos, y unu de los dos momentos del evanxeliu en que ta presente la madre de Xesús.

Nel Evanxeliu de Xuan, encuádrase la vida pública de Xesús con dos escenes nes qu'apaez la so madre. Trátase de les bodes de Caná,[lower-alpha 31] y de la crucifixón y muerte de Xesús.[lower-alpha 32] L'Evanxeliu de Xuan guarda al respeutu ciertes particularidaes:

  1. María solo apaez nestos dos escenes: nun-y la menta nel restu del evanxeliu.
  2. En dambes ocasiones, Xesús referir a ella llamándola «Muyer».
  3. Nun se menta a María pol so nome, pero en dambes ocasiones dáse-y el títulu de «madre de Xesús» (específicamente, «la so madre»).

Nel Evanxeliu de Xuan, María ye vista non solo como personalidá real sinón amás con un valor simbólicu:

  1. Apaez nos dos grandes momentos del evanxeliu: (a) nes bodes de Caná, empiezu del ministeriu de Xesús, cuando inda nun llegó la hora, y (b) na crucifixón y muerte de Xesús, cuando llegara la so hora de pasar d'esti mundu al Padre, la hora de la so glorificación.
  2. En dambos momentos, Xesús llamar «Muyer», pallabra que recuerda a la primer muyer del Llibru de la Xénesis, Eva, madre de tolos vivientes.[lower-alpha 33] L'evanxelista significa que, a partir de la glorificación de Xesús, hai una nueva muyer que ye la madre de tolos que viven.
  3. María ye considerada en primer instancia col títulu de «madre de Xesús» (la so madre). Sicasí, na escena de la crucifixón, Xesús confiar al discípulu a quien él amaba: «He ende a la to madre». Con ello, l'Evanxeliu de Xuan presenta a María como madre de los discípulos qu'amen a Xesús.[20]

El discípulu amáu de Xesús[editar | editar la fonte]

L'Evanxeliu de Xuan presenta la figura del discípulu a quien Xesús amaba en cinco pasaje. La mayoría de los estudiosos concuerda en que se trata d'un personaxe real, un testigu sobre que'l so testimoniu fiable fuelga la veracidá del propiu evanxeliu: «El que lo vio atestiguar, y el so testimoniu ye verdaderu; y él sabe que diz verdá, por que tamién vós creáis» (Xuan 19, 35). La tradición cristiana haber identificáu con Xuan l'Apóstol, anque l'Evanxeliu de Xuan nunca lo menta pol so nome. Esisten discrepancies ente los exéxetes sobre la identificación d'esta figura, ensin que al presente pueda asegurase una solución que satisfaiga a toos.

Al igual que nel casu de la madre de Xesús, l'Evanxeliu de Xuan da al personaxe del discípulu amáu un valor simbólicu adicional al de la so identidá histórica.[Nota 4]

  1. El discípulu amáu apaez recostado sobre'l pechu de Xesús, mientres la Última Cena, lo que significa que gocia de la so familiaridá y ficies. Entós pregúnta-y quién ye'l discípulu que lu va a apurrir, y recibe la respuesta de Xesús.[lower-alpha 34]
  2. Mientres la crucifixón de Xesús, el discípulu amáu apaez al pie de la cruz, al pie de la madre de Xesús.[lower-alpha 35] Xesús crucificáu confiar, y dende aquella hora'l discípulu acoyer na so casa.
  3. Nel día de la resurreición de Xesús, el discípulu amáu cuerre con Simón Pedro escontra'l sepulcru vacíu onde Xesús fuera soterráu.[lower-alpha 36] Llega primero al sepulcru, pero espera a Pedro pa entrar y, al entrar, ve y cree.
  4. El discípulu amáu preséntase nuevamente al llau de Simón Pedro mientres l'apaición de Xesús resucitáu a los sos discípulos a veres del Mar de Tiberíades, y ye el primeru en reconocer a Xesús.[lower-alpha 37]
  5. Finalmente, l'Evanxeliu de Xuan presenta al discípulu amáu como aquel de quien corriera la voz de que nun morrería. L'evanxeliu explicita: «Pero Xesús nun dixera a Pedro: "Nun va morrer", sinón: "Si quiero que se quede hasta que yo venga."».[lower-alpha 38]

Considerando la dimensión simbólica del Evanxeliu de Xuan, el discípulu amáu pol Señor identificar col discípulu ideal de Xesús. El discípulu amáu ye aquel que:

  1. tien familiaridá con Xesucristo y recibe les sos ficies: sentar al pie de Xesús, y recibe la respuesta de Xesús;[lower-alpha 39]
  2. permanez al pie de la cruz del crucificáu y recibe a María como a la so propia madre;[lower-alpha 40]
  3. tien contautu habitual, senciellu y llanu con Pedro, permanez al pie de él y respetar;[lower-alpha 41]
  4. sabe reconocer a Xesús resucitáu presente;[lower-alpha 42] y :#

permanez fiel, esto ye, que persevera hasta que Xesús vuelva.[lower-alpha 43][20]

Los xudíos[editar | editar la fonte]

En dellos pasaxes del Evanxeliu de Xuan, los adversarios de Xesús de Nazaret son designaos como «los xudíos», en cuantes que en ciertos versículos referir a Xesús y los sos discípulos como si nun fueren xudíos.[21]

Al atapecer d'aquel día, el primeru de la selmana, tando cerraes les puertes del llugar onde s'atopaben los discípulos por medrana a los xudíos, presentóse Xesús metanes ellos y díxo-yos: «La paz con vós.»

Evanxeliu de Xuan 20, 19

En dellos casos, los enemigos de Xesús son presentaos como «xudíos» anque se tratara de galileos, esto ye, habitantes de Galilea que marmullaben d'él,[lower-alpha 44] o qu'aldericaben ente sigo sobre él.[lower-alpha 45] L'Evanxeliu de Xuan puntualiza que naide falaba abiertamente de Xesús «por medrana a los xudíos».[lower-alpha 46] Tamién Xesús preséntase refiriendo a los sos adversarios como xudíos,[lower-alpha 47] y apaecen nel evanxeliu espresiones tales como: «Xesús dixo a los xudíos...». Xesús ye llamáu «xudíu» solamente polos estranxeros: pola muyer samaritana,[lower-alpha 48] y por Poncio Pilato.[lower-alpha 49] Como dellos grupos relixosos nun son mentaos (saducéos, zelotes, herodianos, etc.), «xudíos» sería un términu usáu pol evanxelista pa designar a toos esos grupos polo xeneral y a les autoridaes relixoses de Jerusalén d'esa dómina en particular.[21]

El sanamientu del nacíu ciegu (1567), óleo sobre temple de El Greco. La obra caltener en Gemäldegalerie Alte Meister, Dresde. El pasaxe sobre'l sanamientu del ciegu de nacencia (Xuan 9, 1-41) presenta nel Evanxeliu de Xuan un singular valumbu y ye el marcu pa un ampliu discutiniu desamarráu polos enemigos de Xesús, presentaos pol evanxelista sol títulu de «los xudíos».

Esto apaez inclusive en diálogos qu'arreyen a otros personaxes, como los padres del ciegu de nacencia quien, anque supuestamente yeren xudíos, actuaben rexíos pola so medrana a los xudíos»:

Los sos padres respondieron: «Nós sabemos qu'esti ye'l nuesu fíu y que nació ciegu. Pero, cómo ve agora, nun lo sabemos; nin quién-y abrió los güeyos, eso nós nun lo sabemos. Preguntar; edá tien; puede falar de sigo mesmu». Los sos padres dicíen esto por medrana a los xudíos, que yá se punxeron d'alcuerdu pa escluyir de la sinagoga al que reconociera a Xesús como Cristu.

Evanxeliu de Xuan 9, 20-22

De too lo anterior surde que l'Evanxeliu de Xuan utiliza polo xeneral el términu xudíu» pa designar mayormente a aquellos que nun aceptaben a Xesús.[Nota 5] Con tou, puédese tamién reparar que'l términu xudíu» nun apaez siempres con acepción peyorativa, porque l'evanxelista retuvo'l testu nel qu'esti nome apaez xuníu al mayor aponderamientu puestu en llabios de Xesús de Nazaret nel so diálogu cola muyer samaritana:[21]

Vós adoráis lo que nun conocéis; nós adoramos lo que conocemos, porque la salvación vien de los xudíos.

Evanxeliu de Xuan 4, 22

Amás, el términu israelita» usar nel Evanxeliu de Xuan como títulu honoríficu,[lower-alpha 50] y dellos personaxes que son presentaos como xudíos apaecen arrodiaos por una lluz positiva, como asocede con Nicodemo, «notable ente los xudíos»,[lower-alpha 51] que defendió a Xesús ante los fariseos,[lower-alpha 52] y xuntu con José de Arimatea ocupar de soterralo depués de la so muerte.[lower-alpha 53] Inclusive se menta en dellos pasaxes a xudíos que creyeron en Xesús.[lower-alpha 54][21]

L'evanxelista paez suxurir que la práutica de la escomunión y esclusión de la sinagoga esistía yá en tiempos de Xesús, como tamién suxuren los manuscritos del Mar Muertu.[22] Pero ye posible que l'Evanxeliu de Xuan describa conflictos que tuvo la comunidá cristiana del evanxelista colos miembros de la comunidá xudía y que los proxecte escontra'l pasáu. N'efectu, l'Evanxeliu de Xuan foi probablemente escritu tres la destrucción del templu de Jerusalén nel añu 70, dómina na qu'el siguidores de Xesús d'orixe xudíu fueron espulsaos oficialmente de les sinagogues.[23][24] Asina, l'Evanxeliu de Xuan taría adelantrando a los tiempos de Xesús la situación particular que sufrió la comunidá joánica.

Los apóstoles[editar | editar la fonte]

El lavatorio de los pies (ca. 1591-1592), oliu sobre tela de Palma'l Mozu que se caltien en San Giovanni in Bragora. El pasaxe en que Xesús llava los pies de los sos discípulos mientres la última cena (Xuan 13, 2-15) atópase namái nel Evanxeliu de Xuan y amuesa a Simón Pedro como parte necesariu. La participación de los apóstoles polo xeneral y de Simón Pedro en particular ye mayor nel Evanxeliu de Xuan que nos evanxelios sinópticos.

L'Evanxeliu de Xuan ye l'evanxeliu canónicu en que más asiduamente citar a los apóstoles. Según Chapman, l'Evanxeliu de Xuan menta nomes d'apóstoles 74 vegaes, contra 50 del Evanxeliu de Marcos, 43 del Evanxeliu de Lucas y 40 del Evanxeliu de Mateo.[25] Ente elles destáquense les siguientes citaciones: 40 vegaes a Simón Pedro (como Simón, Pedro, Simón Pedro, o Cefas), 5 vegaes a Andrés, 12 a Felipe, 1 a Judas –non el Iscariote– (probable Judas Tadeo), 7 a Tomás, y 11 a Judas Iscariote.

Llamativamente, l'Evanxeliu de Xuan nun fai mención de Xuan l'Apóstol siquier una vegada, nin tampoco del so hermanu Santiago'l Mayor. Entá la espresión que los arrexunta a dambos, «fíos de Zebedeo», apaez namái una vegada,[lower-alpha 55] nel apéndiz que la gran mayoría de los estudiosos clasifica como un agregáu posterior a la redacción del corpus del evanxeliu. Esi silenciu absolutu respectu de Xuan l'Apóstol y del so hermanu Santiago ye tantu más suxestivu cuanto que Xuan l'Apóstol apaez 17 vegaes nos Evanxelios sinópticos, en cuantes que Santiago el Mayor ye mentáu 15 vegaes y l'espresión «fíos de Zebedeo» –ensin nomalos espresamente– 3 vegaes.

Pa esti silenciu propunxéronse razones diverses que nun satisfaen a los estudiosos de forma unánime. L'escriturista Luis H. Rivas, señala: «nun s'atopó una esplicación satisfactoria pa esti silenciu».[26] John Chapman propunxo que l'autor del evanxeliu velaría los so propiu nome.[25] J. de Maldonado suxurió que la comunidá cristiana d'Asia, mientres la redacción final del Evanxeliu de Xuan, pudo velar el nome de Xuan l'Apóstol sol títulu de «discípulu a quien Xesús amaba», que la so persona y méritos conoceríen personalmente.[27] El silenciu del Evanxeliu de Xuan sobre la figura de Xuan l'Apóstol paez tan apostáu como'l silenciu sobre la identidá del discípulu amáu». Esti puntu ye reconocíu tamién por Joseph N. Sanders, anque esti autor nun ta acordies con la identificación de Xuan l'Apóstol cola figura del discípulu amáu».[28]

Xuan el Bautista[editar | editar la fonte]

San Xuan el Bautista (ca. 1600-1605), por El Greco. Muséu de Belles Artes de Valencia. A la derecha puede notase un corderu, n'alusión al anunciu de Xuan el Bautista: «He ende'l Corderu de Dios» (Xuan 1:35-36), mesmu del Evanxeliu de Xuan.

Nel Evanxeliu de Xuan, Xuan el Bautista recibi como únicu títulu'l de «testigu», esto ye, el que vieno dar testimoniu.[lower-alpha 56]

Nos evanxelios sinópticos:

  1. Xuan el Bautista apaez bautizando a Xesús.
  2. Emponderar con espresiones gloriadores puestes en llabios de mesmu Xesús: que Xuan ye «más qu'un profeta» y que nun nació de muyer «nengún home más grande que Xuan el Bautista».[lower-alpha 57]
  3. Adicionalmente, señálase'l so martiriu a la fin de la so vida.[lower-alpha 58]

Sicasí, nel Evanxeliu de Xuan:[29]

  1. Nun se menta'l relatu del bautismu de Xesús a manos de Xuan el Bautista.
  2. Omítense los aponderamientos que prodigen los otros evanxelios.
  3. Nun se menta'l so martiriu.

Amás, l'Evanxeliu de Xuan remarca dos estremes ente Xesús y Xuan el Bautista:

  1. Xesús ye presentáu como «la lluz», y Xuan el Bautista como «testigu de la lluz».[lower-alpha 59]
  2. Xesús ye presentáu como «la Pallabra» (el Verbu o Logos),[lower-alpha 60] ente que Xuan el Bautista ye solamente «la voz».[lower-alpha 61] Y, anque Xuan vieno primero, Xesús ye anterior a Xuan.[lower-alpha 62]

Tou esto suxure un aparente interés del evanxelista por evitar dar un relieve bien marcáu a la figura de Xuan el Bautista.[30]

El llibru de los Fechos de los Apóstoles indica qu'en Éfeso, Pablo de Tarsu conoció xente que solamente sabía del bautismu de Xuan el Bautista y non del bautismu de Xesús, tal el casu d'Apolo.[lower-alpha 63] Resulta suxestiva la coincidencia de qu'esti siguidores del Bautista atopar nel mesmu llugar en que se supón foi redactáu l'Evanxeliu de Xuan. Amás, l'Evanxeliu de Xuan señala que los primeros discípulos de Xesús surdieron de les files de los siguidores de Xuan el Bautista.[lower-alpha 64] Esto lleva a suponer que, más allá del grandor que los evanxelios confieren a Xuan el Bautista, l'evanxelista quier asitialo nun planu inferior al de Xesús de Nazaret,[30] tal les pallabres que pon en llabios de Xuan el Bautista:

«Ye necesariu qu'él (Xesús) creza y que yo mengüe.»

Evanxeliu de Xuan 3:30

Nicodemo[editar | editar la fonte]

Cristu enseña a Nicodemo (Christus onderwijst Nicodemus), de Crijn Hendricksz Volmarijn. Tanto los personaxes y les sos actitúes, como'l xuegu de lluz-escuridá de la obra, manifiesten la so inspiración nel Evanxeliu de Xuan (Xuan 3, 1-21).

El capítulu 3 del Evanxeliu de Xuan apaez apoderáu pol alcuentru de Xesús de Nazaret con Nicodemo,[lower-alpha 65] personaxe que va remanecer darréu n'otros pasaxes.[lower-alpha 66]

L'Evanxeliu de Xuan presenta a Nicodemo como fariséu,[lower-alpha 67] designáu como «arjōn ente los xudíos», que significa principal, notable. Tratar d'un títulu col qu'amás se podía faer referencia a un miembru del Sanedrín.{{harvnp|Rivas|2008|p=157.|testu= Rivas (2008). L'Evanxeliu de Xuan. Introducción, teoloxía, comentariu |sp=sí Se diz que Nicodemo yera «maestru d'Israel»,[lower-alpha 68] polo que l'evanxelista resume nél a los xudíos eruditos que conocíen la Llei. L'evanxelista aportuna en mentar que Nicodemo foi a Xesús «de nueche».[lower-alpha 69] Tratar d'un significáu simbólicu: el diálogu de Nicodemo con Xesús desenvolver na escuridá», como'l de daquién que nun capta inda'l verdaderu significáu de la persona de Xesús. Sicasí, l'evanxelista señala que «na nueche», Nicodemo foi a Xesús. Con ello estremar de personaxes como Judas Iscariote quien, mientres la última cena, alloñar de Xesús «escontra la nueche».[lower-alpha 70]

La samaritana[editar | editar la fonte]

Cristu y la muyer samaritana, obra de Stefano Erardi espuesta nel National Museum of Fine Arts, Valletta, Malta. Esti oliu sobre llenzu inspirar nel relatu del capítulu 4 del Evanxeliu de Xuan.

D'igual forma que Nicodemo representa a los xudíos eruditos conocedores de la Llei, la muyer samaritana representa nel Evanxeliu de Xuan a tolos paganos. D'igual forma que los profetas acusaben d'adulteriu al pueblu d'Israel cuando abandonaba al Dios únicu pa dir detrás de los dioses falsos, l'Evanxeliu de Xuan presenta'l siguiente diálogu ente Xesús y la samaritana:

La muyer respondió: «Nun tengo home».
Xesús siguió: «Tienes razón al dicir que nun tienes home, porque tuvisti cinco y el qu'agora tienes nun ye'l to home; neso dixisti la verdá».

Evanxeliu de Xuan 4, 17-18

Puede entendese estes frases en sentíu lliteral o alegóricu. Nel primer casu, cabo preguntar si tratar de matrimonios socesivos, o d'adulterios de la muyer. Pa la moral de los xudíos, anque se tratara de matrimonios socesivos, resultaba illegal tener cinco uniones porque nun se dexaben más de trés. Pero tamién se-y da una interpretación alegórica, en relación a los cinco pueblos d'onde proveníen los antiguos samaritanos y a les divinidaes qu'adoraren na Antigüedá.[lower-alpha 71] Magar l'Antiguu Testamentu numbera 7 dioses, Flavio Josefo señala que «yeren cinco pueblo y cada unu llevó consigo'l so propiu dios».[31] Asina, l'Evanxeliu de Xuan reprocharía al pueblu samaritanu, representáu pola muyer, por xuntar d'antiguo a les falses divinidaes.[32]

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. Yá dende'l Diatéssaron de Taciano nel sieglu II reconocer al Evanxeliu de Xuan como unu de los cuatro evanxelios canónicos. Lo mesmo asocedió nos escritos de los Padres de la Ilesia, tantu d'Occidente como d'Oriente, según nos cánones más antiguos promulgaos polos sínodos de les Ilesies. La única esceición a l'aceptación temprana del Evanxeliu de Xuan foi la del pocu influyente grupu romanu formáu pol presbíteru Caio (o Gayo) y los álogos (esto ye, los negadores del Logos joánico).
  2. La tabla axunta los datos esenciales de papiros que contienen fragmentos del Evanxeliu de Xuan.
    • Los númberos qu'acompañen al papiru conformen el sistema estándar de Gregory-Aland.
    • El conteníu inclúi los capítulos y versículos principales. De cutiu trátase de papiros n'estáu fragmentariu nos que los capítulos nun tán completos. Por casu, el contién 5 versículos de los 40 versículos del capítulu 18 de Xuan.
    Les files marcaes en color mariellu nidiu correspuenden a los papiros de Oxirrinco
    Les files marcaes en color ciano claro correspuenden a los papiros Bodmer
    Les files marcaes en color rosa claro correspuenden a los papiros Chester Beatty
    Nome Fecha Conteníu Institución Ref # Ciudá, Estáu País
    Papiru 2 550 Xuan 12:12-15; Lucas 7:22-26.50 (en coptu, nel aviesu) Muséu Arqueolóxicu Nacional Inv. 7134 Florencia Italia
    Papiru 5 250 Xuan 1:23-31.33-40; 16:14-30; 20:11-17.19-20.22-25 Biblioteca Británica P. Oxy. 208. 1781; Inv. 782. 2484 Londres Reinu Xuníu
    Papiru 6 350 Xuan 10:1-2.4-7.9-10; 11:1-8.45-52 (testu griegu) Biblioteca Nacional y Universitaria Pap. copt. 379. 381. 382. 384 Estrasburgu Francia
    Papiru 22 250 Xuan 15:25-16:2.21-32 Biblioteca de la Universidá de Glasgow P. Oxy. 1228; MS 2-X.I |

    Glasgow

    RU
    Papiru 28 250 Xuan 6:8-12.17-22

    P. Oxy. 1596; Pap. 2

    Berkeley
    California
    Estaos Xuníos
    Papiru 36 550 Xuan 3:14-18.31-32.34-35 Biblioteca Médica PSI 3 Florencia Italia
    Papiru 39 250 Xuan 8:14-22 Biblioteca Ambrose Swasey P. Oxy. 1780; Inv. 8864 Rochester
    Nueva York
    Estaos Xuníos
    Papiru 44

    Mateo 17:1-3.6-7; 18:15-17.19; 25:8-10; Xuan 9:3-4; 10:8-14; 12:16-18

    Muséu Metropolitanu d'Arte Inv. 14. 1. 527, 1 fol Ciudá de Nueva York Estaos Xuníos
    Papiru 45 250 Mateo 20-21,25-26; Marcos 4-9,11-12;

    Lucas 6-7,9-14; Xuan 4-5,10-11; Fechos de los Apóstoles Fechos 4-17

    Biblioteca Chester Beatty -
    Biblioteca Nacional d'Austria
    P. Bíblicu Beatty I
    Pap. g. 31974
    Dublín
    Viena
    - Papiru 52 125 Xuan 18:31-33; 18:37-38 Biblioteca Universitaria John Rylands Gr. P. 457 Mánchester Reinu Xuníu
    Papiru 55

    Xuan 1:31-33.35-38

    Biblioteca Nacional Austriaca Pap. G. 26214 Viena Austria
    Papiru 59 650 Xuan 1-2; 11-12; 17-18; 21 † Biblioteca y Muséu Morgan P. Colt 3 Ciudá de Nueva York Estaos Xuníos
    Papiru 60

    Xuan 16:29-19:26

    Biblioteca y Muséu Morgan P. Colt 4 Ciudá de Nueva York Estaos Xuníos
    Papiru 63 s. IV o V Xuan 3:14-18; 4:9-10 Museos Estatales de Berlín Inv. 11914 Berlín Alemaña
    Papiru 66 200 Xuan 1:1-6:11, 6:35b-14:26, 29-30; 15:2-26; 16:2-4, 6-7; 16:10-20:20, 22-23; 20:25-21:9, 12, 17 Biblioteca Bodmer P. Bodmer II |

    Cologny, Xinebra

    Suiza
    Papiru 75 175-225 Lucas 3:18-24:53; Xuan 1-15 Biblioteca Apóstólica Vaticana P. Bodmer XIV, XV Ciudá del Vaticanu Ciudá del Vaticanu
    Papiru 76

    Xuan 4:9,12

    Biblioteca Nacional Austriaca Pap. G. 36102 Viena - Papiru 80 250 Xuan 3:34

    Inv. 83

    Barcelona España
    Papiru 90 150 Xuan 18:36-19:1; 19:1-7 † Muséu Ashmolean P. Oxy. 3523; 65 6 B. 32/M (3-5)a |

    Oxford

    Reinu Xuníu
    Papiru 93 450 Xuan 13:15-17 Institutu Papirológico Girolamo Vitelli PSI 108 Florencia Italia
    Papiru 95 250 Xuan 5:26-29,36-38 Biblioteca Médica PL II/31 Florencia Italia
    Papiru 106 250 Xuan 1:29-35; 1:40-46 Muséu Ashmolean P. Oxy. 4445 Oxford Reinu Xuníu
    Papiru 107 200-250 Xuan 17:1-2; 17:11 Muséu Ashmolean P. Oxy. 4446 Oxford Reinu Xuníu
    Papiru 108 200-250 Xuan 17:23-24; 18:1-5 Muséu Ashmolean P. Oxy. 4447 Oxford Reinu Xuníu
    Papiru 109 200-250 Xuan 21:18-20; 21:23-25 Muséu Ashmolean P. Oxy. 4448 Oxford Reinu Xuníu
    Papiru 119 200-250 Xuan 1:21-28,38-44 Muséu Ashmolean P. Oxy. 4803 Oxford Reinu Xuníu
    Papiru 120 350 Xuan 1:25-28,38-44 Muséu Ashmolean P. Oxy. 4804 Oxford Reinu Xuníu
    Papiru 121 250 Xuan 19:17-18,25-26 Muséu Ashmolean P. Oxy. 4805 Oxford Reinu Xuníu
    Papiru 122 400 Xuan 21:11-14,22-24 Muséu Ashmolean P. Oxy. 4806 Oxford Reinu Xuníu
  3. Raymond Edward Brown escribió que «foi llargamente aceptada la datación d'esti papiru en 135-50» [Brown, Raymond Y. (1979). L'Evanxeliu según Xuan, volume 1. Ediciones Cristiandá, 104.].
    Antonio Piñero indica que se fecha ente'l 125/130 d.C.» [Piñero, Antonio (2006). Guía pa entender el Nuevu Testamentu. Editorial Trotta, 328. ISBN 84-8164-832-9.].
    Gerd Theissen y Annette Mertz allugar en «la primer metá del sieglu II».[Theissen, Gerd; Mertz, Annette (1999). El Xesús históricu. Ediciones Síguime, 33. ISBN 978-84-301-1349-1.].
    Eduardo Arens indica que «data del añu 130 aprosimao» [Arens, Eduardo (2006). Los evanxelios ayeri y güei. Lima, Perú: Ediciones Paulinas, 163. ISBN 9972-223-01-9.].
  4. Alv Kragerud postuló que'l discípulu amáu» sería solo una figura simbólica na so obra: Kragerud, Alv (1959). Der Lieblingsjünger im Johannesevangelium: Ein exegetischer Versuch. Oslo: Osloer Universitats Verlag. Sicasí, una dificultá pa considerar la figura del discípulu amáu» solamente como un símbolu ye que los restantes personaxes acomuñaos al él (Simón Pedro, la madre de Xesús, y el mesmu Xesús) son consideraos pol autor del evanxeliu como personaxes históricos. Una yuxtaposición de personaxes históricos y simbólicos nun tendría enforma sentíu. T. Lorenzen señaló que se debe considerar, amás de la figura histórica del discípulu amáu», el so significáu simbólicu (Lorenzen, T. (1971). Der Lieblingsjünger im Johannesevangelium – Eine redaktionsgeschichtliche Studie (Stuttgarter Bibel Studien 55). Stuttgart: KBW Verlag.). Para Raymond Y. Brown, resulta patente que'l discípulu amáu» tien una dimensión figurada, que presenta traces d'exemplaridá y que, en munches formes, ye'l modelu de cristianu. Sicasí -amiesta Brown- la dimensión simbólica nun significa que'l discípulu amáu» sía namás que un meru símbolu (Brown, Raymond Y. (2000). L'Evanxeliu según Xuan, volume 1. Madrid: Ediciones Cristiandá, 120-121. ISBN 84-7057-426-4.)
  5. Luis H. Rivas fixo notar que delles normes recién de la Ilesia católica aconseyen a los traductores de los testos bíblicos pa la lliturxa que nes llectures tomaes del Evanxeliu de Xuan traduza la espresión «los xudíos» polos enemigos de Xesús» o otra equivalente, de manera que quien escuchen la llectura del evanxeliu entiendan correchamente lo que l'evanxelista quixo dicir y nun piensen que se ta refiriendo a tol pueblu xudíu polo xeneral ( (2001) ¿Qué ye un Evanxeliu?. Buenos Aires: Claretiana. ISBN 978-950-512-401-5.).

Cites bíbliques[editar | editar la fonte]

  1. Xuan 1, 1-18.
  2. Xuan 12, 37-50.
  3. Xuan 13, 1.
  4. Xuan 20, 30-31.
  5. Xuan 21, 1-23.
  6. Xuan 21, 24-25.
  7. Xuan 2, 4; Xuan 7, 30; Xuan 8, 20.
  8. Xuan 12, 23-27.
  9. Xuan 13, 1.
  10. Xuan 10, 30.
  11. Xuan 1, 1-3.
  12. Xuan 3,17; Xuan 5, 36; Xuan 6, 29; Xuan 7, 29; Xuan 8, 42; Xuan 11, 42; Xuan 17, 3-5.
  13. Xuan 1, 17.
  14. Xuan 1, 18; Xuan 7, 33; Xuan 13, 3; Xuan 16, 5; Xuan 17, 11.
  15. Xuan 20, 30-31.
  16. Xuan 21, 24-25.
  17. Xuan 9, 1-41.
  18. Xuan 10, 1.
  19. Xuan 10, 19-21.
  20. Xuan 14, 31.
  21. Xuan 15, 1.
  22. Xuan 3, 22.
  23. Xuan 4, 2.
  24. Xuan 5, 31.
  25. Xuan 8, 14.
  26. Xuan 13, 36.
  27. Xuan 16, 5.
  28. Xuan 15, 15.
  29. Xuan 16, 12.
  30. Por casu, en Xuan 13, 1.
  31. Xuan 2, 1-11.
  32. Xuan 19, 25-27.
  33. Xénesis 3, 20.
  34. Xuan 13, 21-26.
  35. Xuan 19, 26-27.
  36. Xuan 20, 1-9.
  37. Xuan 21, 4-8.
  38. Xuan 21, 20-23.
  39. Xuan 13, 23-26.
  40. Xuan 19, 25-27.
  41. Xuan 20, 1-8.
  42. Xuan 21, 1-7.
  43. Xuan 21, 20-23.
  44. Xuan 6, 41.
  45. Xuan 6, 52.
  46. Xuan 7, 12-13.
  47. Xuan 13, 33.
  48. Xuan 4, 9.
  49. Xuan 18, 33-34.
  50. Xuan 1, 47.
  51. Xuan 3, 1.
  52. Xuan 7, 50-51.
  53. Xuan 19, 38-42.
  54. Xuan 8, 31; Xuan 11, 45.
  55. Xuan 21, 2.
  56. Xuan 1, 7; Xuan 1, 19; Xuan 1, 33-34.
  57. Mateo 11, 9; Lucas 7, 26-28.
  58. Mateo 14, 3-12; Marcos 6, 17-29.
  59. Xuan 1, 8.
  60. Xuan 1, 1; Xuan 1, 14.
  61. Xuan 1, 23.
  62. Xuan 1, 15; Xuan 1, 30.
  63. Fechos 18, 24-25.
  64. Xuan 1, 35-51.
  65. Xuan 3, 1-21.
  66. Xuan 7, 50-52; Xuan 19, 39-42.
  67. Xuan 3, 1.
  68. Xuan 3, 10.
  69. Xuan 3, 1-2; Xuan 7, 50; Xuan 19, 39.
  70. Xuan 13, 21-30.
  71. 2Reis 17, 24-34.

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Aland y Aland (1995). The text of the New Testament, p. 101..
  2. Aland y Aland (1995). The text of the New Testament, pp. 91 y 101..
  3. Aland y Aland (1995). The text of the New Testament, p. 335..
  4. Ireneo de Lyon, Adversus haereses Llibro III,1,1.
  5. Ireneo de Lyon, Adversus haereses Llibro II,22,5. (enllaz rotu disponible n'Internet Archive; ver el historial y la última versión).
  6. Ireneo de Lyon, Adversus haereses Llibro III,3,4.
  7. (1988) Interpretación del Evanxeliu de Xuan. Síguime, 84-85. ISBN 978-84-301-1045-2.
  8. Brown, 2000, p. 132.
  9. (2004) The Aramaic Origin of the Fourth Gospel. Eugene, Oregon (EE. UU.): Wipf & Stock Publishers. ISBN 978-1-5924-4598-1.
  10. de Zwaan, Johannes. «John wrote in Aramaic». Journal of Biblical Literature (Society of Biblical Literature) 57 (2). ISSN 0021-9231. 
  11. Brown, S.. «From Burney to Black: The Fourth Gospel and the Aramaic Question». Catholic Biblical Quarterly (The Catholic Biblical Association of America) 26:  p. 323-339. ISSN 0008-7912. 
  12. Rivas (2008). L'Evanxeliu de Xuan. Introducción, teoloxía, comentariu, p. 44..
  13. Rivas (2008). L'Evanxeliu de Xuan. Introducción, teoloxía, comentariu, p. 89-91..
  14. Rivas (2008). L'Evanxeliu de Xuan. Introducción, teoloxía, comentariu, p. 123..
  15. Rivas (2008). L'Evanxeliu de Xuan. Introducción, teoloxía, comentariu, p. 124..
  16. (1975) Biblia de Jerusalén (Edición española). Bilbao, España: Desclée de Brouwer, 1505. ISBN 84-330-0022-5.
  17. Brown, Raymond Y. (2005). La comunidá del discípulu amáu, 6ª, Ediciones Síguime. ISBN 978-84-301-0898-5.
  18. Kohlenberger III, J.R. (1995). The Exhaustive Concordance to the Greek New Testament (en inglés). Grand Rapids, Michigan (EE. UU.): Zondervan. ISBN 978-0-3104-1030-0.
  19. (2008) Evanxeliu de San Xuan, 1ª, Desclee de Brouwer, 17. ISBN 9788433022462.
  20. 20,0 20,1 (2001) ¿Qué ye un Evanxeliu?. Buenos Aires: Claretiana. ISBN 978-950-512-401-5.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 Rivas, 2008, p. 56-59.
  22. (1985) Historia del pueblu xudíu en tiempos de Xesús, volume II. Ediciones Cristiandá, 560. ISBN 84-7057-367-5.
  23. (1998) cristianos+jud%C3%ADos+son+espulsaos+oficialmente+de+la sinagoga%22&source=bl&ots=g6O4o3CxsP&sig=fqJt1HW6CWGTVjMLdxdGo50VSwo&hl=ye&sa=X&ei=JAlQUuyBJ4OI9gTjnYCoDw&vei=0CDoQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Son%20los%20a%C3%B1vos%20en%20que%20los%20cristianos%20jud%C3%ADos%20son%20espulsaos%20oficialmente%20de%20la%20sinagoga%22&f=false Evanxeliu según San Xuan. Introducción, traducción y comentariu. Editorial San Esteban-EDIBESA, 43. ISBN 84-8260-045-1.
  24. (1994) sinagoga%22+%22s%C3%B3puede tratar+de+la+%C3%A9poca+posterior+a el+a%C3%B1o+70%22&hl=ye&sa=X&ei=0xBQUor2C4TQ9ATC2oGgDg&vei=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=%22amenaza%20de%20exclusi%C3%B3n%20de%20la%20sinagoga%22%20%22s%C3%B3lo%20puede%20tratase%20de%20la%20%C3%A9poca%20posterior%20a el%20a%C3%B1o%2070%22&f=false L'evanxeliu según el discípulu a quien Xesús amaba, Tomu 1. Bogotá: San Pablo, 559. ISBN 978-958-607-721-7.
  25. 25,0 25,1 Chapman, John. «Names in the fourth Gospel». The Journal of Theological Studies 30. ISSN 0022-5185. http://jts.oxfordjournals.org/content/vos-XXX/October/16.extract. Consultáu 'l 6 d'ochobre de 2013. 
  26. Rivas (2008). L'Evanxeliu de Xuan. Introducción, teoloxía, comentariu, p. 37..
  27. de Maldonado, J. (1954). Comentario al Evanxeliu de San Xuan. Introducción. Biblioteca d'Autores Cristianos, 20.
  28. Sanders, Joseph Newbould (1943). The fourth gospel in the early church: its origin & influence on Christian Theology up to Irenaeus (en inglés). Cambridge: Cambridge University Press, 47-83.
  29. Rivas (2008). L'Evanxeliu de Xuan. Introducción, teoloxía, comentariu, p. 59..
  30. 30,0 30,1 Rivas, 2008, p. 60:
  31. Flavio Josefo, Antigüedaes xudíes IX, 14, 3.
  32. Rivas (2008). L'Evanxeliu de Xuan. Introducción, teoloxía, comentariu, p. 180..

Bibliografía[editar | editar la fonte]

Libro y capítulos de llibros[editar | editar la fonte]

  • Aland, Kurt (1995). The text of the New Testament: an introduction to the critical editions and to the theory and practice of modern testual criticism (en inglés). Grand Rapids, Michigan (EE. UU.): Eerdmans Publishing Co. ISBN 0-8028-4098-1.
  • Barrett, Charles Kingsley (1978). The Gospel According to St John (2ª edición). Philadelphia, Pennsylvania (EE. UU.): The Westminster Press. pp. 133-134. ISBN 0-664-21364-2.
  • Bernard, J.H. (1985) (n'inglés). St. John 1-7, International Critical Commentary. Continuum International. ISBN 978-0-567-05024-3.
  • Blomberg, C.L. (1993). «To what extent is John historically reliable?». En: Sloan, Robert B.; Parsons, Mikeal C. (n'inglés). Perspectives on John: Method and Interpretation in the Forth Gospel. NABPR Special Studies Series. Lewiston, New York (EE. UU.): Edwin Esmornien Press. pp. 27-56. ISBN 978-0-7734-2859-1.
  • Blomberg, Craig L. (2001) (n'inglés). The Historical Reliability of John's Gospel: Issues & Commentary. Downers Grove, Illinois (EE. UU.): InterVarsity Press. ISBN 0-8308-2685-8.
  • Blomberg, Craig L. (2008). The Historical Reliability of John's Gospel (2ª edición). Leicester: InterVarsity. ISBN 978-0-8308-2807-4.
  • Braun, François-Marie (1959) (en francés). Jean -y Théologien et son Évangile dans l'Église Ancienne. Paris (Francia): Gabalda.
  • Brown, Raymond Y. (1997). An Introduction to the New Testament. New York (EE. UU.): Doubleday. pp. 805–809. ISBN 0-385-24767-2.
  • Brown, Raymond Y. (2000). L'Evanxeliu según Xuan, 2 vol. Madrid (España): Ediciones Cristiandad. ISBN 84-7057-426-4 (Vol. 1) 84-7057-427-2 (Vol. 2).
  • Brown, Raymond Y. (2005). La comunidá del discípulu amáu (6ª edición). Salamanca (España): Ediciones Síguime. ISBN 84-301-0898-X.
  • Brown, Raymond Y. (2006). La Muerte del Mesíes. Dende Getsemaní hasta'l sepulcru. Tomu II: Comentariu a los relatos de la pasión de los cuatro evanxelios. Estella, Navarra (España): Editorial Verbu Divín. ISBN 84-8169-487-8.
  • Bultmann, R. (1957). Das Evangelium deas Iohannes. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.
  • Carson, D.A. (1991) (n'inglés). The Gospel according to John. Gran Rapids, Michigan (EE. UU.): Wm. B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 0-8028-3683-6.
  • Carson, D.A. (2007). «The Challenge of the Balkanization of Johannine Studies». En: Anderson, P.N.; Just, F.; Thatcher, T. (n'inglés). John, Jesus and History. Atlanta, Xeorxa (EE. UU.): Society of Biblical Literature. pp. 133-159. ISBN 978-1-58983-293-0.
  • Charles, Robert Henry (1920). A Critical and Exegetical Commentary on the Revelation of St. John, 2 vols.. International Critical Commentary. New York (EE. UU.): Scribner's. ISBN 978-0-567-05039-7.
  • de Maldonado, Xuan (1954). Comentarios al Evanxeliu de San Xuan. Introducción. Biblioteca d'Autores Cristianos (Madrid). p. 20.
  • Dodd, C.H. (1953). The interpretation of the Fourth Gospel. Cambridge: University Press.
  • Kohlenberger III, J.R.; Goodrick, Y.W.; Swanson, A. (1995) (n'inglés). The Exhaustive Concordance to the Greek New Testament. Grand Rapids, Michigan (EE. UU.): Zondervan. ISBN 978-0-310-41030-0.
  • Köstenberger, Andreas J. (2004) (n'inglés). John. Grand Rapids, Michigan (EE. UU.): Baker Academic. ISBN 978-0-8010-2644-7.
  • Köstenberger, Andreas J. (2009) (n'inglés). A theology of John's gospel and letters. Grand Rapids, Michigan (EE. UU.): Zondervan. ISBN 978-0-310-26986-1.
  • Lleal, Xuan (1973). Nuevu Testamentu - Evanxelios (2°). Madrid (España): Biblioteca d'Autores Cristianos. ISBN 84-221-0327-3.
  • Lleón-Dufour, X. (1989-1998). Llectura del Evanxeliu de Xuan (4 vol). Salamanca: Ed. Síguime.
  • (2008) L'Evanxeliu de Xuan. Introducción, teoloxía, comentariu, 2ª reimpresión, 1ª, Buenos Aires: Editorial San Benitu. ISBN 987-1177-18-6.
  • Wikenhauser, Alfred (1961). L'evanxeliu según San Xuan(3ª edición). Barcelona (España): Editorial Herder. ISBN 84-254-0083-X.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Evangelio de Juan