Éfesu

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Éfeso
Patrimoniu de la HumanidáUNESCO
Criterios Cultural: iii, iv, vi
Referencia 1018rev
Inscripción 2015 (39 ° Sesión)
Estensiones 662,62 ha
Cambiar los datos en Wikidata

Éfeso (griegu: Έφεσος, Ephesos; llatín: Ephesus; turcu: Efes) foi na antigüedá una llocalidá del Asia Menor, na actual Turquía. Foi una de los dolce ciudaes xóniques a veres del mar Exéu, asitiada ente l'estremu norte de Panayr Dağ (l'antiguu monte Pion) y la desaguada del ríu Caístro y tenía un puertu llamáu Panormo. Al este topaben la llomba de Ayasoluk, col valle a los sos pies, y la población actual de Selçuk, cerca del mar, el monte Pion y el monte Coreso (actual Bulbul Dagh), a que los sos pies atopar la ciudá antigua. Foi inscritu pola Unesco como Patrimoniu de la Humanidá dende 2015.[1]

Foi un importante centru relixosu, cultural y comercial. Anguaño les sos ruines constitúin una atracción turística importante.

Toponimia[editar | editar la fonte]

Estrabón menta'l mitu de qu'a Éfeso mientres un tiempu llamar Esmirna por una amazona.[2] Plinio el Viejo indica, amás d'este, otros nomes que se-y dieren antes de llamase Éfeso: Álope, Traquia, Ortigia, Amorges, Hemonio y Ptelea.[3]

Población[editar | editar la fonte]

Parte del trazáu orixinal d'esta famosa ciudá de l'antigüedá ta ocupáu pola pequenu villa de Ayasaluk, que'l so nome creyer que ye la corrupción del griegu hagios theologos, esto ye, «el santu teólogu».

Xentiliciu: efesiu -a.

Economía[editar | editar la fonte]

L'actividá económica de Éfeso céntrase fundamentalmente nel turismu qu'atraen les notables ruines grecorromanes de la ciudá antigua, y los restos paleocristianu y bizantín, qu'atraen igualmente a munchos pelegrinos. Magar na antigüedá clásica Éfeso foi una importante ciudá portuaria, dende'l sieglu V d'equí p'arriba, debíu al mar, sufrió, por procesos de sedimentación y erosión, un fuerte retrocesu que lo alloñó de l'actual llinia de la mariña, polo qu'el so puertu foi abandonáu fai enforma.

Historia[editar | editar la fonte]

Fundación[editar | editar la fonte]

Identificóse a Éfeso como la ciudá de Apasa o Abasa, mentada polos hitites como la capital del reinu de Arzawa. Tamién s'atopó cerámica micénica.

Ferécides (citáu por Estrabón) atribúi la fundación de Éfeso a colonos xonios empobinaos por Androclo, fíu del rei ateniense Codro, qu'espulsaron a los léleges y carios qu'habitaben la rexón.[4] Androclo tamién ocupó la islla de Samos y otres islles vecines que pasaron a tar sol dominiu de Éfeso mientres un curtiu periodu.[5] Una lleenda, sicasí, atribúi la fundación a les Amazones. Cuntábase que l'amazona Esmirna apoderárase de la ciudá y que por ella mientres un tiempu llamóse Esmirna a Éfeso. Ello ye que Estrabón cunta que la destacada ciudá de Esmirna fuera fundada por una espedición que partió de Éfeso.[6] Otra lleenda indicaba que'l santuariu d'Artumisa fuera fundáu pol autóctonu Coreso y por un fíu del dios-río Caístro llamáu Éfeso, del cual tomaría'l so nome la ciudá.[7]

Periodos arcaicu y clásicu[editar | editar la fonte]

Representación de l'Artumisa efesia, llamada polimastia, esto ye, de múltiples pechos. Copia romana de la estatua del templu de Éfeso, Muséu Arqueolóxicu de Éfeso, Selçuk.
Topografía histórica de Éfeso, onde s'aprecia la llinia discontinua azul que representa'l llugar onde tenía de llegar el mar en redol al añu 800 a. C., que col intre de los sieglos foi reculando por causa de los sedimentos del ríu Caistro.
Tetradracma de Éfeso.

La primer noticia cierta que se tien de la ciudá ye una guerra colos magnesios (los habitantes de Magnesia del Meandro) na que vencieron los magnesios.[8]

Nel sieglu VII a. C. los cimerios invadieron el Asia Menor nel reináu del rei de Trepa Ardis.[9] Xubieron pol valle del Caistro y tuvieron de llegar a Éfeso, pero nada se sabe de los daños que causaron a la ciudá. Nestos ataques foi destruyida Magnesia.[8]

Nel sieglu VI a. C., el rei de Trepa Creso sometió a los xonios y eolios de Asia Menor. Éfeso foi la primer ciudá asediada por esti rei. Heródoto narra que los asediados dedicaron les sos oraciones a Artumisa y xunieron el templu y la ciudá por aciu una lluria.[10]

A fines del sieglu VI a. C. pertenecía a Persia.

En 499 a. C., cuando los atenienses y los eretrios juntamente colos xonios colaron contra Sardes, desembarcaron en Éfeso y dexaron los barcos nel cabu Coreso. Xente de la ciudá empunxéron-yos pol valle del Caístro hasta'l monte Tmolo. Sardes foi amburada y retiráronse, pero fueron escorríos hasta Éfeso, onde fueron ganaos polos perses.[11] En 494 a. C. tres la Batalla naval de Lade dellos combatientes de Quíos escorríos replegar a Mícala y fueron de nueche a Éfeso cuando se taba celebrando la fiesta de les Tesmoforias. Ellí los ciudadanos, que desconocíen lo que pasara, atacáron-yos pensando que yeren lladronos, y mataron a unos cuantos.[12] [ensin referencies] Jerjes I amburó dalgunos templos, pero al de Éfeso nun lu pasó nada.

Mientres la primer parte de la guerra del Peloponeso perteneció a la Lliga de Delos cuidao que apaez nos rexistros de tributos a Atenes ente los años 454/3 y 415 a. C. onde llegó a pagar un phoros de 7,5 talentos. Sicasí, mientres la parte final d'esta guerra foi una de les ciudaes de Xonia que se remontó contra Atenes.[13] Casi a la fin de la guerra, el comandante ateniense Trasilo, que faía una espedición de saquéu, desembarcó en Éfeso; el sátrapa persa Tisafernes axuntó un exércitu y, con ayuda de naves procedentes de les ciudaes sicilianes de Siracusa y Selinunte, pudo evitar el saquéu de la ciudá ganando a los atenienses. Los efesios, estimosos, honraron a los siracusanos y selinuntios ya inclusive otorgaron el derechu de ciudadanía a los habitantes de Selinunte que quixeren vivir en Éfeso cuidao que la so ciudá fuera destruyida por Cartago nel 409 a. C.[14]

Lisandro, el xefe de la flota espartana, llegó con una poderosa flota a Éfeso en 407 a. C.[15] L'ateniense Antíoco, que taba na batalla de Notio como comandante de Alcibíades, enfrentar con él, pero l'espartanu llogró la victoria.[16]

Dempués de la batalla de Egospótamos, los efesios dedicaron una estatua a Lisandro (y otros espartanos menos conocíos) nel templu d'Artumisa. Pero dempués de la victoria de Conón na batalla de Cnido fueron sustituyíes por estatues de Conón y Timoteo.[17]

Cuando nel añu 334 a. C. llegó a Éfeso Alexandru Magno, taba en manos de los perses. Este suprimió'l sistema oligárquicu que imperaba na ciudá ya instauró una democracia. Tamién realizó un sacrificiu n'honor d'Artumisa y decretó que los impuestos qu'antes se pagaben a los perses, fueren depositaos a partir d'entós nel templu d'Artumisa.[18]

Períodu helenísticu[editar | editar la fonte]

Lisímaco de Tracia construyó les muralles cerca de la ciudá nun nuevu allugamientu más favorable, a 2 km al este del templu d'Artumisa nel 289-288 a. C., según deducióse a partir d'un decretu de Mileto, y como los efesios nun queríen camudar los sos allugamientos escontra'l llugar de les muralles, anubrió la ciudá cerrando les salíes de l'agua un día de muncha agua, y asina la ciudá vieya foi afarada.[19] A la nueva ciudá fueron llevaos tamién ciudadanos de Colofón y Lébedos.[20]

Dempués de la muerte de Lisímaco, Éfeso tuvo sol dominiu del Imperiu Seleúcida y dempués pasó a control del Exiptu Ptolemaicu.

Volvió ser controláu pol Imperiu Seleúcida na dómina de Antíoco III el Grande, que pasó l'iviernu de 197/6 a. C. na ciudá. Ellí recibió al xeneral cartaxinés Aníbal.[21] Mientres la guerra romanu-siria, nel añu 190 a. C. la flota seléucida enfrentar a la romana cerca de Córico o Mioneso, onde'l almirante seléucida Polixénidas foi derrotáu y túvose qu'abelugar en Éfeso.[22] Dempués de la batalla de Magnesia del Sípilo, Éfeso foi apurrida a los romanos.[23] Dempués de la guerra roblóse la paz de Apamea na que los romanos dieron la ciudá a Eumenes II de Pérgamo (188 a. C.), según otres ciudaes y contornes.[24]

En 133 a. C., Atalo III morrió y dexó los sos dominios a Roma, pero Aristónico, fíu del rei Eumenes II de Pérgamo y de una muyer de Éfeso, remontóse y quixo ocupar el reinu. Éfeso fíxo-y frente y ganó-y nuna batalla naval cerca de Cime.[25] Creóse la provincia de Asia de la que Éfeso foi la capital y residencia del gobernador, y tamién foi cabecera d'un conventu xurídicu, al qu'allegaben los cesarientes, metropolitas, cilbianos de riba y de baxo, misomacedones, mastaurenses, briulitas, hipepenos y dioshieritas.[26]

Cuando Mitridates invadió Xonia nel añu 88 a. C. foi bien recibíu en Éfeso y tiráronse les estatues de los romanos. Mitrídates ordenó la masacre xeneral de los romanos, y los efesios cumplieron la orde ensin respetar nin siquier a los que s'abelugaron nel templu d'Artumisa, a los que mataron. Mitrídates casóse con Monime, la fía de Filopemen, na ciudá de Estratonicea de Caria, y nomó a ésti como gobernador de Éfeso. Llueu los efesios remontáronse y mataron al xeneral pónticu Zenobio, el mesmu que deportara a la xente de Quíos. Sila, dempués de ganar a Mitrídates, castigó a Éfeso, a la qu'impunxo una dura contribución.[27]

Éfeso dempués d'eso yá nun tuvo autonomía real. Yera un puertu de los romanos. Dempués de Farsalia, Metelo Escipión, que taba en Éfeso, quixo'l dineru del templu, pero foi llamáu por Pompeyo pa xunise a él nel Epiro.

Dempués de la derrota de Brutu y Casio en Filipos, Marco Antonio visitó Éfeso y fixo sacrificios a la diosa y perdonó a los partidarios de los derrotaos que s'abelugaren nel templu (toos menos dos) y esixó a los efesios el tributu de 10 años nun solu añu (Éfeso diera en dos años los tributos de 10 años a Brutu y Casio). Los efesios pidieron perdón y esplicaron qu'habíen estáu obligaos a dar los tributos y yá nun-yos quedaba nada y entós Antonio aceptó los impuestos de 9 años a pagar en dos años.[28] Nel templu d'Artumisa en Éfeso, Marco Antonio prindó a los hermanos de Cleopatra y facer matar, según Dion Casio.[29]

Antes de la batalla de Accio la flota de Marco Antonio y Cleopatra taba en Éfeso, onde llegó cola reina. Dempués de la batalla (31 a. C.), Éfeso, por suxerencia de Octavio Augusto, dedicó estatues a Julio César.

La ciudá sol imperiu romanu[editar | editar la fonte]

Éfeso, fonte de Traxanu.

La ciudá espolletó mientres el Imperiu romanu. En tiempos de Estrabón, la so riqueza basar nel comerciu,[30] y tola rexón hasta Capadocia taba llena de caminos que facilitaben l'intercambiu comercial. Diz qu'había un senáu empobináu polos epilectos que gobernaba la ciudá, senáu que fuera instituyíu por Lisímaco.[31] La ciudá tenía un grammateus, funcionariu común a toles ciudaes griegues, y un arconte que curiaba del rexistru de títulos.

Tiberio quixo esaniciar el derechu d'asilu del templu, a lo que los efesios opunxéronse diciendo que fuera aceptáu por perses, Reinu de macedonia macedonios y romanos hasta entós; l'asilu utilizábase de normal por delincuentes. El puertu iguar en tiempos de Ñerón, por obra de Barea Soranus, gobernador d'Asia.

En redol a los años 114-120 construyóse la Biblioteca de Celso que, con una capacidá envalorada de 12 000 volumes, convertir nuna de les más grandes de la so dómina.[32]

En 262 d.C. la ciudá y el templu fueron afaraos polos godos.[33] El templu quedó destruyíu y yá nun se reconstruyó, anque se caltuvo'l cultu ente les sos ruines.

Dende entós la ciudá entró nuna decadencia que s'acentuó por dos terremotos que se producieron nos años 358 y 368 según porque los sedimentos del ríu Caístro nel puertu y la falta d'un fayadizu drenaxe de los mesmos provocaben cada vez más dificultaes a los barcos que llegaben al puertu.[34]

Éfeso y los primitivos cristianos[editar | editar la fonte]

Templu d'Adriano.

Pablo de Tarsu permaneció trés años en Éfeso a partir del 54. Naquella dómina tenía d'esistir una importante comunidá xudía en Éfeso que cuntaba con una sinagoga.[35] Más tarde, tamién en Éfeso, sufriría cautiverio (escontra l'añu 57). Dalgunos cunten que esto tuvo de producise más tarde, anque non dempués del 63. Créese que nesa dómina escribió la so Epístola a los filipenses, amás de la epístola a los efesios.

Juan l'Apóstol treslladar a Éfeso escontra l'añu 62. Cola persecución del emperador Domiciano, Juan foi desterráu a la islla de Patmos y namái pudo volver a Éfeso cuando morrió Domiciano, onde siguió dirixiendo la ilesia y onde finó pocos años dempués a edá bien avanzada.[36] Nel Apocalipsis, la ilesia de Éfeso ye una de los siete ilesies a les que se dirixen les cartes de Jesús».[37]

Ignacio de Antioquía escribió tamién una carta a los efesios nel sieglu II.

El 22 de xunu de 431 empecipióse'l tercer Concilio Ecuménicu, conocíu como Concilio de Éfeso, convocáu pol emperador Teodosio II ya impulsáu pol patriarca Cirilo d'Alexandría pa combatir el nestorianismo. Otru concilio, avera del monofisismo, tuvo llugar l'añu 449, y ye conocíu como Lladroniciu de Éfeso cuidao que el papa Llión I declarar nulu.

Edá Media[editar | editar la fonte]

Mezquita de İsa Bey.

Mientres los sieglos VII y VIII, Éfeso tuvo permanentemente hostigada polos árabes. Al empar, la falta de drenaxe de los sedimentos del puertu que yá provocaba problemes nos sieglos anteriores, xuntu con una serie d'hinchentes provocó que'l puertu resultara definitivamente cegáu, colo que la ciudá foi deshabitándose de forma progresiva. Nel sieglu XI los turcos selyúcidas tomaron el control del llugar, que yá escarecía de toa población. Otros turcos, los llamaos otomanos, apoderar del llugar en 1304, construyeron la mezquita de İsa Bey y rebautizaron el llugar col nome de Ayaslug. Les tropes del turcu mongol Tamerlán (1402) afararon la basílica de San Juan y la mezquita, que foi reconstruyida pocu dempués.[38]

Redescubrimientu[editar | editar la fonte]

En 1863 l'arqueólogu John Turtle Wood empecipió les escavaciones en busca del templu d'Artumisa, que los sos restos finalmente atopó en 1869. Los trabayos arqueolóxicos fueron siguíos por Hogart, y depués por un equipu austriacu dende 1895, so la dirección de Otto Bennford. Mientres los sieglos XX y XXI siguieron los trabayos arqueolóxicos a cargu del Institutu Arqueolóxicu Austriacu.[39]

Turismu[editar | editar la fonte]

Plantía:Ficha de xacimientu Anguaño les ruines son visitaes principalmente por cruceros que proceden del puertu de Kuşadası, asitiáu a 19 km. Ye un sitiu ampliu, que nun foi escaváu inda por completu, pero lo que puede reparase da una cierta idea de la so rellumanza orixinal.

Monumentos y llugares d'interés[editar | editar la fonte]

Gran teatru de Éfeso.
Casa de la Virxe María, cerca de Éfeso.

Los principales restos de Éfeso distribuyir a lo llargo de les víes principales de l'antigua ciudá, que son la cai de los Curetes, que va dende la puerta de Heracles a la biblioteca de Celso; el camín de mármol, que s'estiende dende ellí hasta'l teatru, y la vía Arcadia, que va dende ellí hasta los baños del puertu.

Los restos más destacaos son:

  • L'enorme teatru, allugáu nuna posición bien sobresaliente apoderando'l paisaxe sobre la cai del puertu. El mayor de la so dómina, tenía capacidá p'alredor de 25 000 espectadores y emplegábase tamién pa espectáculos circenses.
  • El odeón, un pequenu teatru del sieglu II.
  • La biblioteca de Celso, construyida pol cónsul Gayo Julio Aquila Polemeano, n'honor al so padre, Tiberio Julio Celso Polemeano, qu'ocupara diversos cargos públicos, incluyíu'l de procónsul d'Asia y que'l so sarcófagu de mármol atopar nuna cámara sol ábside. La so fachada foi reconstruyida ente 1970 y 1978.[40] Esta biblioteca foi construyida mirando escontra l'este por que les sales de llectura aprovecharen meyor la lluz matutino.
  • La puerta de Mazaeus y Mitrídates, construyida nel añu 40 por dos esclavos n'honor a Augusto, que los lliberara.
  • El ágora del estáu, asitiada nun llugar distintu de la llamada ágora comercial.
  • La fonte de Laecanius Bassus, construyida nos años 80-82.
  • La basílica romana, del sieglu I, con columnes xóniques.
  • L'estadiu.
  • El Octágono, que ye una tumba que se considera de Arsínoe IV.
  • El pritaneo, que yera la see de los maxistraos.
  • Delles termes romanes.
  • Les letrines públiques.
  • El monumentu a Memio, n'honor del arquiteutu que construyó l'aguaduchu, del sieglu I.
  • El templu de Domiciano, dedicáu al emperador Domiciano, del sieglu I.
  • La fonte de Traxanu, de principios del sieglu II.
  • El ximnasiu esti, que tamién cuntaba con termes y el ximnasiu de Vedius, dambos del sieglu II.
  • El templu d'Adriano, de orde corintiu, construyíu nel sieglu II y dedicáu al emperador Adriano.
  • El templu de Serapis, construyíu por comerciantes exipcios nel sieglu II.
  • El chamizu, que ye una casa que se supon que foi un chamizu debíu al afayu d'una estatua de Príapo con un gran falu.
  • La puerta de Magnesia.
  • La puerta de Heracles, que contién relieves onde se representa al héroe, del sieglu II.
  • Casar-terraza, una serie de cases adosaes onde vivíen persones adineraes, decoraes con mosaicos.
  • Les muralles de Lisímaco.
  • La tumba de San Lucas, que ye una tumba simbólica dedicada a Lucas l'Evanxelista.
  • La Ilesia de María, del sieglu V, que foi see obispal.

Pela redolada tópense:

El cultu d'Artumisa[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Templu d'Artumisa en Éfeso
Ruines del templu d'Artumisa en Éfeso.

El templu d'Artumisa en Éfeso ye una de les siete maravíes del mundu antiguu y el mayor templu de l'Antigüedá, con 120 columnes de 20 m d'altor, de les que namái sobrevive una. Nél venerábase a la Señora de Éfeso», una divinidá de múltiples pechos a la que los griegos identificaron como Artumisa.

Siquier dende'l sieglu VIII a. C. yá esistió un primer templu. Dempués de la so destrucción polos cimerios, foi reconstruyíu a principios del sieglu VI a. C. por Quersifrón, con ayuda de Teodoro y termináu por Metágenes, fíu del primeru.[41][42] La estatua de la diosa yera d'oru. Pela redolada del templu taba'l regatu llamáu Selinos. El cultu foi lleváu polos foceos a Masalia y dende ellí a les sos colonies.

El templu foi amburáu por Eróstrato, nel añu 355 a. C. según dizse, la nueche que nació Alexandru Magno, col únicu propósitu de ser famosu, pero foi reconstruyíu por un arquiteutu que'l so nome probablemente sería Dinócrates, anque Estrabón, citando a Artemidoro, menta'l nome de Quirócrates.[43][44][45]

Cuando Alejandro entró na ciudá, ufiertó pagar tolos gastos de reconstrucción, pero la ciudá nun la aceptó y llindóse a poner el nome del conquistador al templu. La reconstrucción duró 220 años, magar que la xente de Éfeso collaboró al máximu. Foi alzáu nun terrén pantanosu pa protexelo de los terremotos.

Mientres el dominiu romanu, hubo un conflictu por cuenta de la asignación al templu d'Artumisa de los impuestos que producíen la llaguna llamada Selinusia y otra llaguna xunida a ella, na desaguada del Caístro. El recaldadores d'impuestos pretendieron quitar al templu d'estos impuestos, pero unviar al xeógrafu Artemidoro de Éfeso como embaxador a Roma y consiguió qu'estos ingresos pertenecieren al templu. N'agradecimientu, a Artemidoro alzóse-y una estatua d'oru nel templu.[46]

El templu foi escaláu y quemáu polos godos nel añu 262.

Los siete durmientes de Éfeso[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Los siete durmientes de Éfeso

Éfeso ye'l llugar nel que trescurre l'antigua lleenda de los siete durmientes de Éfeso, que son consideraos santos polos católicos y ortodoxos. Felicidá historia cuenta que yeren escorríos pola so creencia en Dios y que dormíen nuna cueva cerca de Éfeso mientres sieglos.

Efesios pernomaos[editar | editar la fonte]

Monumentu a Memmio.

Estrabón cita como personaxes pernomaos de Éfeso al filósofu Heráclito; el llexislador Hermodoro; el pintores Parrasio de Éfeso y Apeles, y tamién a Alejandro Licno, de quien diz que yera políticu, y escritor d'obres d'hestoria, astronomía y xeografía, en versu.[47]

Otros efesios de sonadía fueron:

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. «Página de la UNESCO: Éfeso».
  2. Estrabón XIV,1,4.
  3. Plinio el Viejo V,115.
  4. Estrabón XIV,1,3; XIV,1,21.
  5. Pausanias VII,2,8-9.
  6. Estrabón XI,5,4; XIV,1,4.
  7. Pausanias VII,2,7.
  8. 8,0 8,1 Estrabón XIV,1,40.
  9. Heródoto I,15.
  10. Heródoto I,26-27.
  11. Heródoto V,100-101.
  12. Heródoto VI,16.
  13. Mogens Herman Hansen & Thomas Heine Nielsen (2004). «Xonia», An inventory of archaic and classical poleis (en inglés). Nuevu York: Oxford University Press, 1071. ISBN 0-19-814099-1.
  14. Jenofonte, Heléniques I,2,6-10.
  15. Jenofonte, Heléniques I,5,1.
  16. Jenofonte, Heléniques I,5,11-14.
  17. Pausanias VI,3,15-16.
  18. Arrianu, Anábasis d'Alexandru Magno I,17,10; I,18,2.
  19. Estrabón XIV,1,21; Estrabón, Xeografía, XI-XIV, p. 484, nota 61, de M.ª Paz de Hoz García Bellido, Madrid: Gredos (2003), ISBN 84-249-2373-1. Esteban de Bizancio (voz Έφεσος) tamién menta esti episodiu, citando un poema de Duris de Elea.
  20. Pausanias I,9,7.
  21. Apiano, Guerres siries 4.
  22. Pedrete Livio XXXVI,44-45; Apiano, Guerres siries V,27.
  23. Pedrete Livio XXXVII,45.
  24. Polibio XXI,46,10.
  25. Estrabón XIV,1,38; Apiano, Guerres mitridáticas 62.
  26. Plinio el Viejo V,120.
  27. Apiano, Mitridáticas 20-23, 48,61-62.
  28. Apiano, Guerres civiles V,4-6.
  29. Dion Casio XLVIII,24. Apiano (Guerres civiles V,9), sicasí, diz qu'a quien fixo matar foi a Arsínoe, la hermana de Cleopatra, y que'l fechu pasó nel templu d'Artumisa Leucofriene en Mileto. Sicasí, en 1926 atópase en Éfeso una tumba con unos restos que s'atribúin a Arsínoe: «Tenemos el cadabre de Arsínoe, la hermana de Cleopatra», diariu ABC.
  30. Estrabón XIV,1,14.
  31. Estrabón XIV,1,21
  32. Javier Rodríguez Cabeces, «La biblioteca de Éfeso», pp. 146, 151, en revista Espaciu, tiempu y forma, serie II, hestoria antigua, t. 13 (2000), pp. 141-157.
  33. Javier Rodríguez Cabeces, La biblioteca de Éfeso, p. 145.
  34. Ángel Luis Vera Aranda, Curtia hestoria de les ciudaes del mundu clásicu, pp. 268, Madrid: Nowtilus (2010), ISBN 978-84-9763-915-6.
  35. Fechos de los apóstoles 19,1-35; 20,31.
  36. Eusebio de Cesarea, Hestoria eclesiástica III,1; III,17-18; III,23.
  37. Apocalipsis 2.
  38. Ángel Luis Vera Aranda, Curtia hestoria de les ciudaes del mundu clásicu, pp.271-272.
  39. Javier Rodríguez Cabeces, La biblioteca de Éfeso, pp. 141-144.
  40. Javier Rodríguez Cabeces, La biblioteca de Éfeso pp.146, 152-153.
  41. Estrabón XIV,1,22.
  42. Estrabón, Xeografía, XI - XIV, pág. 484, notes 62 y 63 de Mª Paz de Hoz García Bellido, Madrid: Gredos (2003).
  43. Plutarco, Vida d'Alexandru Magno 3.
  44. Estrabón XIV,1,22-23.
  45. Estrabón, Xeografía, XI - XIV, pág. 484-486, notes 63 y 67 de Mª Paz de Hoz García Bellido, Madrid: Gredos (2003).
  46. Estrabón XIV,1,26.
  47. Estrabón XIV,1,25.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]



Éfeso