Chihuahua

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Chihuahua
Museocasachihuahua1.jpg
Flag of Chihuahua.svg Coat of arms of Chihuahua.svg
Bandera de Chihuahua
Alministración
PaísBandera de Méxicu Méxicu
ISO 3166-2 MX-CHH
Capital Chihuahua
Gobernantes de Chihuahua Javier Corral Jurado
División
Xeografía
Coordenaes 28°48′51″N 106°26′22″W / 28.8142°N 106.4394°W / 28.8142; -106.4394Coordenaes: 28°48′51″N 106°26′22″W / 28.8142°N 106.4394°W / 28.8142; -106.4394
Chihuahua in Mexico (location map scheme).svg
Superficie 247455 km²
Llenda con Sonora, Coahuila de Zaragoza, Sinaloa, Durango, Texas y Nuevu Méxicu
Demografía
Población 3 556 574 hab. (2015)
Densidá 14,37 hab/km²
Más información
Estaya horaria UTC−7
www.chihuahua.gob.mx/
Cambiar los datos en Wikidata

Chihuahua ye unu de los trenta y un estaos que, xuntu con la Ciudá de Méxicu, formen los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital ye Chihuahua y la so ciudá más poblada, Ciudá Juárez. Ta allugáu en la rexón noroeste del país, llindando al norte con Estaos Xuníos (la mayor parte d'esta frontera ta delimitada pol ríu Bravo), al este con Coahuila, al sur con Durango, al suroeste con Sinaloa y al oeste con Sonora. Con 247 455 km² ye l'estáu más estensu y con 13,77 hab/km², el terceru menos densamente pobláu, per delantre de Durango y Baxa California Sur, el menos densamente pobláu. Foi fundáu'l 6 de xunetu de 1824. Estremar en 67 conceyos. La so capital ye Chihuahua.[1] Otres llocalidaes importantes son Ciudá Juárez, Delicies, Cuauhtémoc, Parral, Nuevu Cases Grandes, Camargo, Jiménez, Ojinaga, Meoqui, Aldama y Madera.

Historia[editar | editar la fonte]

Hai evidencia de que los pobladores d'esta parte d'América siguieron solo como cazadores-pañadores siquier hasta 2000 e.C. Esta etapa caracterizar polos entamos de la doma del maíz. Poco dempués de 2000 e.C. identifíquense cultivos de calabaza. Ente los primeros sitios con regación agricultura de terraces inclúyese'l Cuetu Juanaqueña nel norte de Chihuahua, (aprosimao ente 1300 y 1100 e.C. ). L'entamu de la cerámica apaez ente 1 y 400.

Punta Clovis del periodu líticu en Méxicu.

La primer evidencia de cultura nel estáu son los sitios de Samalayuca y Ranchu Coloráu nel noroeste del estáu, onde s'atoparon puntes de flecha con característiques peculiares que dexen datales nel periodu Paleoindio aprosimao ente 1,000 y 7,000 A. C.

Hai evidencia de que los pobladores d'esta parte d'América siguieron solo como cazadores-pañadores siquier hasta 2000 e.C. Esta etapa caracterizar polos entamos de la doma del maíz. Poco dempués de 2000 e.C. identifíquense cultivos de calabaza. Ente los primeros sitios con regación agricultura de terraces inclúyese'l Cuetu Juanaqueña nel norte de Chihuahua, (aprosimao ente 1300 y 1100 e.C. ). L'entamu de la cerámica apaez ente 1 y 400.[2]

Cases Grandes y cazadores-pañadores[editar | editar la fonte]

La rexón de los Fargatáu (en verde). Paquimé y Cuarenta Cases fueron dalgunos de los sos allugamientos.
Jarrón Lechuza de Paquimé nel Muséu de Stanford.

Norte y la Sierra de Chihuahua (300-1300): Mientres la dómina Pre-Colombina'l territoriu de Chihuahua tuvo ocupáu por distintes cultures, dalgunes algamando ciertu desenvolvimientu urbano y comercial. Notables d'esti periodu son la Cultura de Cases Grandes (300 e.C. - 1400), rellacionada coles Cultures Anasazi y Fargatáu establecíes más al norte. La mesma cultura dexó delles amueses nel estáu como Cuarenta Cases y Paquimé puramente felicidá. La evidencia suxure que se dedicaron al comerciu, agricultura y la caza. El Constructores orixinales d'estos establecimientos nun yeren los qu'atoparon el españoles el sieglu XVI. La declinación de los principales centros fargataos (de los que la Cultura de Paquimé formaba parte) empezó nel sieglu XIII, antes del apoxéu paquimense. Pal sieglu XV dellos grupos que poblaben les ciudaes acomuñaes a la Cultura de Paquimé abelugar na Sierra Madre Occidental, otros fuxeron al norte, onde se xunieron a los anasazis. Suponse que los grupos taracahitas actuales (yaquis, mayos, ópatas, tarahumaras) son al paecer descendientes de los fargataos. (Ver Oasisamérica)

L'Este de Chihuahua (300-1300): Mientres el mesmu periodu, un pocu escontra l'Oeste de Texas y Este de Chihuahua, los Jornado-Fargatáu dedicar a la caza del bisonte (o búfalu), dexando pintures rupestres al Norte del Ríu Bravo en Buecu Tanks, Texas. Sicasí nunca desenvolvieron una cultura tan avanzada como los vecinos de Cultura de Paquimé.[3] Escontra'l 1300 yá sumieren. Al paecer los sumas y mansos qu'atoparon el esploradores europeos yeren los sos descendientes. Otros ocupantes nun dexaron buelgues tan impresionantes sinón delles pintures rupestres en dellos llugares del estáu.

El sur (300-1300): Esta zona yese clasificada como parte de Aridoamérica, onde les tribus chichimecas son les ocupantes del llugar, estes evolucionaron nos actuales tepehuanes. Yeren cazadores, pañadores y llabradores.

Colapsu de 1300[editar | editar la fonte]

En dalgún momentu ente 1300 y 1400, les cultures de más al norte, los anasazi y fargatáu colapsaron na área de los actuales Arizona y Nuevu Méxicu. Nun hai una esplicación clara de asoceder, sicasí a la fin d'esa etapa los allugamientos anasazis taben abandonaos y la mayoría de los asentamientos fargatáu en Chihuahua y Nuevu Méxicu taben ocupaos por etnies distintes a'l constructores d'estos sitios. Créese que los actuales indíxenes pueblu, incluyendo los tigues son los sos descendientes (de los anasazi). Los descendientes de los indíxenes pueblu caltuvieron a cultura semi-urbana y construyeron nuevos asentamientos, como los tigua, qu'entá permanecen na área d'El Pasu, Texas, y recibieron a'l españoles cuando aportaron a la rexón. Los fargatáu paecen emigrar escontra'l sur oeste y centru de Chihuahua, ensin caltener totalmente la so complexa cultura. Coles mesmes, diversos grupos tribales de cazadores pañadores ocupaben la metá Oriental del estáu, principalmente los Conchos, Tobosos o Túbares y otros menores(sumas, mansos, jumanos, pexe, coahuiltecas, julimes, guazapares, chínipas,[4] cocoyomes, chonchos, huites, janos, jococames, jovas, témoris, xiximes). Mientres na área central y de la Sierra madre Occidental créese que'l principal grupu posterior a la Cultura Paquimé (fargatáu) evolucionó nel de los Tarahumaras y otres etnies agora fuera del estáu (pimes y yaquis). Dalgunos como los tepehuanes y pimes tamién teníen poblaciones importantes, siendo toos al paecer sociedaes con comunidaes bien aisllaes, y non tan desenvueltes como'l constructores del Noroeste, por demás agresives.

Tribus Apaches nel Sieglu XVIII (WA - Apaches Occidentales, N - Navajos, Ch - Chiricahuas, M - Mezcaleros, J - Jicarillas, L - Lipanos, Pl - Apache de les Praderíes).

El contactu con el españoles[editar | editar la fonte]

Ye bien revelador el fechu de que la mayor parte de les espediciones empobinaes escontra Nuevu Méxicu facer más pel llau de Sonora que pol de Durango y Chihuahua. Ye posible que'l terrén y l'hostilidá de los primeres ocupantes de la rexón fueren la razón, pero los de Sonora nun yeren más amistosos. El casu ye que les etnies del llugar yeren difíciles de contactar y bien partíes nel territoriu. Al sur del actual Chihuahua topábense los tepehuanes. Na rexón de Santa Bárbara y escontra el norte nel valle del Ríu Conchos, la conchería (los mesmos conchos y los sumas y jumanos, nun primer momentu los qu'establecieron contactu).[5] Casi toos estos grupos (y otros que nun s'estremaben con un nome claru, pos en diversos momentos los mesmos grupos yeren nomaos de formes distintes o asemeyaes a los asignaos por otros esploradores), yeren lo qu'el españoles llamaben xente de les rancherías, pos la so población topábase llargamente distribuyida ensin que les sos cases tuvieren necesariamente allegantes, sinón separaes por grandes distancies (dellos kilómetros en dellos casos). Este ye entá'l casu de los tarahumares. La estimación de población indíxena de la Nueva Vizcaya ye de 350.000 habitantes. Pero ye solo una estimación, ya inclúi los actuales Chihuahua y Durango.[5]

Tepehuanes[editar | editar la fonte]

Na zona de Santa Bárbara primeramente asitiábense los tepehuanes. Estos estendíense por tol actual estáu de Durango y el sur de la Sierra Madre Occidental. Posesores d'una agricultura incipiente de calabaza, maíz, frijol, chile y algodón. Al paecer en guerra constante colos tarahumaras a los que esclavizaban, y tamién apoderaben a los acaxees de la sierra ente Durango y Sinaloa. Con una estructura relixosa complexa, practicaben la poligamia y al paecer el canibalismu. Yeren gobernaos por caciques, anguaño llamaos gobernadores indíxenes.[5]

Conchos[editar | editar la fonte]

Más precisamente, la conchería, qu'incluyía a los conchos, pero tamién a los grupos nos valles de los ríos Conchos, Floríu y San Pedro, y más al norte de la confluencia col Ríu Bravo. Incluyía a los chinarras, chisos y tapacolmes. Tamién yera xente de ranchería, qu'en poques ocasiones vivíen n'asentamientos allegantes. Cazadores de coneyos, aguaróns, bisontes, venados, y berrendos. Ellos habitaben en zones de los conceyos más al norte.

Rarámuris[editar | editar la fonte]

Artesanía tarahumara en Chihuahua.

Los rarámuris ocupaben la zona al norte de Santa Catarina, hasta'l sur del la Sierra Madre Occidental. Yá teníen ciertu grau de desenvolvimientu agrícola y yeren tamién cazadores-pañadores. Naquella dómina (como na actualidá), yeren l'exemplu típicu de xente de la ranchería. Nes zones estremeres colos tepehuanes permanecíen al paecer en ciertu grau de conflictu, y en dellos casos yeren esclavizados por ellos. Cada ranchería o rexón yera gobernada por un cacique.

Tobosos[editar | editar la fonte]

Los tobosos paecen ser parte de los grupos chichimecas, viviendo más escontra l'este del Ríu Conchos, hasta la área conocida como'l Bolsón de Mapimí, tamién ye unu de los más grandes grupos indíxenes de Chihuahua.

Otros Grupos[editar | editar la fonte]

Esploraciones españoles[editar | editar la fonte]

Ye xeneralmente aceptáu que'l primer européu en llegar a la área de Chihuahua foi Álvar Núñez Cabeza de Vaca ente 1528 y 1536, quien foi abandonáu nes mariñes de Luisiana y darréu esclavizado polos indíxenas de la zona. Más tarde fuxó escontra l'Este, crució'l ríu Bravo ya internóse nel desiertu al este de Chihuahua. Ende tuvo contactu con conchos y tarahumaras, que lo empunxeron escontra la ruta del mar de Cortés.

Coles mesmes, la espedición de Nuño de Guzmán (1529-1531) sentaba les bases pa la colonización dende'l Sur, conquistando los actuales espacios de Michoacán, Sinaloa, Jalisco, y Zacatecas. De primeres la colonización dirixir dende la Ciudá de Méxicu. Sicasí en 1549 creóse la real audiencia de Nueva Galicia na villa de Santiago de Galicia de Compostela d'Indies y que en 1560 treslladar a la ciudá de Guadalaxara, polo que camudó'l so nome a Real Audiencia de Guadalaxara. Dende ende dirixiríense los esfuerzos pa conquistar el norte de Méxicu. Les principales esploraciones fueron les de:

Epidemia de 1586[editar | editar la fonte]

Esta causó la evacuación de la población más septentrional de Nueva Vizcaya ente 1586 y 1588.

El llabor de los misioneros[editar | editar la fonte]

En 1604 fundaron la Misión de San Francisco de Conchos (con Atotonilco como pueblu de visita), en 1607 la Misión del Tizonazu, cercana a la Misión de Indé (esta postrera en Durango). nun ye clara la razón pola cual, a pesar de tener contactu mientres décades colos tarahumaras, nun tuvieron enforma ésitu evanxelizándolos.

  • Los misioneros xesuites partir pol centru y suroeste del territoriu actual. A partir de 1591 dende Sinaloa, dieron en fundar misiones ente los tepehuanes: Misión de Santiago Papasquiaro en 1599, Misión de Santo Catalina, Misión d'El Zape, Misión de Guanaceví, toes nel actual Durango, para d'ende avanzar ente los tarahumaras. Llueu la competencia ente dambes ordes empecipióse una repartida de facto. Esti reafitar con conflictos como'l de 1677 en Yepómera, onde habitaben conchos y tarahumaras en dambes riberes del ríu. Los líderes de dambes ordes na rexón (provinciales), qu'asignaron a los xesuites la Sierra Madre hasta Yepómera, y al este hasta la xunta del Ríu San Pedro y el Ríu San Llorienzo. Quedando la parte llana a los franciscanos.[13] Los xesuites dedicáronse primero a establecer una relación d'enfotu colos habitantes, aprendiendo les sos llingües, y formando la xerarquía social ente los tarahumares: siriame-gobernador, kapitani-capitán, jenerari-xenerales, biskari-fiscales. Dicha estructura subsiste entá.

El primer misioneru xesuita ente los tarahumares foi'l padre Joan Font, en 1604. Fundando la Misión de San Pablo de Tepehuanes (Balleza). La intención yera la d'esaniciar el conflictu ente tepehuanes y tarahumaras. Sicasí, ta abandonar col entamu de la Primer Rebelión Tepehuana en 1616. A la fin d'esta, fúndase la San Miguel de les Boques en 1630, primer ente los tarahumaras. Depués la de Misión de San Felipe en 1639 y la Misión de San Ignacio. Tola espansión detener cola Rebelión Tarahumara de 1646, la Rebelión de Guazapares de 1632 y a la Rebelión de la Confederación de Siete Naciones en 1644.

Bien darréu, escontra 1748 establécense los pueblos de misión de Santo Inés de Chínipas, Santa Teresa de Guazapares, San Javier Cerocahui, y Purísima Concepción de Tubares. Toes estes fundaciones viéronse atayaes poles diversu rebeliones. Nun ye clara la razón de les continues rebeliones, pero una causal posible ye l'entamu del procesu d'Amenorgamientu d'indios|amenorgamientu, que daba llugar al establecimientu de pueblos. A partir de la fundación d'estos, l'autoridá civil virreinal de la Nueva España exercía de momentu un poder enforma mayor sobre los indíxenas.

Rebelión de 1680[editar | editar la fonte]

Comandancia xeneral de les provincies internes[editar | editar la fonte]

El septentrión de la Nueva España yera consideráu un llugar bien ricu pero mal alministráu, por ello, el rei d'España Carlos III creo la comandancía xeneral de les provincies internes, que nun yera otra cosa más qu'un territoriu gobernáu por un capitán xeneral. Nesi momentu la nueva Vizcaya dixebrar del Virreinatu de la Nueva España. La capitanía xéneru crear en 1763, de primeres ocupaba les entós intendencies de Nueva California, Vieya California, Sonora y Sinaloa, Nueva Vizcaya, Nuevu Llión, Coahuila, Santander, y los territorios de Nuevu Méxicu y Texas. La so primer capital foi Arizpe, na intendencia de Sonora y Sinaloa, pero depués foi movida a la villa de san Felipe'l real de Chihuahua, na intendencia de Nueva Vizcaya. La capitanía de les provincies internes dura hasta 1813, cuando por ordes del virréi José María Caleya la comandancia ye amestada de nuevu a la Nueva España

Estáu Internu del Norte[editar | editar la fonte]

Mapa de Chihuahua nel Méxicu de 1824.

Poco dempués de la Independencia los federalistes llevantar contra Iturbide. Chihuahua xunir a la llucha, dempués d'un incidente ensin gran importancia en Janos. En Durango tomáronse midíes nun principiu contra'l movimientu, pero'l 5 de marzu de 1823 les tropes declaráronse a favor d'este, según la mayoría del pueblu. El Comandante Xeneral Corderu dimitió, al igual que fixo'l xeneral de brigada I. de la Corrolada, gobernador civil y militar en Durango, colo cual la diputación provincial declaró socesor a Juan Navarro como intendente, y a Gaspar de Ochoa, coronel de la guarnición, como comandante en llugar de Corderu.[15]


Rebeliones ya incursiones apaches[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Ataques Apaches a Méxicu

Ver Ataques Apaches a Méxicu con una descripción detallada de los ataques contra y de los Apaches mientres el sieglu XIX, el principal problema de Chihuahua mientres tal sieglu.

Toponimia[editar | editar la fonte]

L'orixe de la palabra Chihuahua ye bien aldericáu por historiadores y llingüistes. Esisten cinco acepciones conocíes, poles que s'espón qu'esti nome provien de llingües como'l náhuatl y el rarámuri, del cual traduzse como "llugar onde se xunten les agües de los ríos" o "llugar de fábriques", o antigües llingües rexonales, como'l concho. Unu de los posibles oríxenes más conocíos ye'l náhuatl Xicahua, que significa "llugar secu y arenosu", pero nun esiste alcuerdu universal sobre esta hipótesis.

Xeografía[editar | editar la fonte]

Coordenaes xeográfiques estremes[editar | editar la fonte]

Al norte 31°48', al sur 25°38' de latitud norte; al este 103°18', al oeste 109°07' de longitud oeste.

Porcentaxe territorial[editar | editar la fonte]

L'estáu de Chihuahua representa'l 13 % de la superficie del país. Siendo asina l'estáu más grande de la República Mexicana.

Colindancias[editar | editar la fonte]

L'estáu de Chihuahua colinda, al norte, con Nuevu Méxicu y Texas ; al este, con Coahuila ; al sur, con Durango; al suroeste, con Sinaloa; y, al oeste, con Sonora

Orografía[editar | editar la fonte]

L'estáu de Chihuahua ta conformáu por trés grandes rexones denominaes Sierra, Enllanada o Pandu y Desiertu, qu'asoceden d'oeste Willamette 100th quip all - a este en forma de grandes bandes. Esto da-y al clima y la xeografía condiciones inmensamente contrastantes y dan-y al estáu les sos imáxenes más conocíes: los sos grandes ermos, montes, cañones y montes.

Sierra[editar | editar la fonte]

La Sierra de Chihuahua ta conformada pela zona más septentrional de la Sierra Madre Occidental, que nel territoriu algama'l so mayor altor nel Cuetu Mohinora, con 3 333 msnm. Entiende un terciu de la superficie del estáu y ye una zona bien accidentada de grandes montes y fuécares o cañones entá más grande que'l Cañón del Colorado n'Estaos Xuníos, ta cubierta de trupos montes de coníferes, a esceición del fondu de les fuécares, que por cuenta de la poca altitú tienen un clima y vexetación tropical mientres el branu y clima templáu mientres l'iviernu. Les temperatures no fondero de les fuécares pueden superar los 40 °C pel branu y bien escasamente cayen a menos 0 °C nel iviernu, ente que nes partes altes el clima ye semifrío con máximes qu'escasamente superen los 30 °C pel branu y que pueden llegar a cayer per debaxo de los −20 °C nel iviernu. La precipitación promediu añal d'esta zona varia ente los 750-900 mm añales, arrexuntaes principalmente nos meses de mayu a setiembre. Nos meses de payares a marzu ye avezáu que se rexistren nevaes que varien n'intensidá según l'altitú. Ye una zona de gran riqueza maderera y minera, habitada polos grupos indíxenes del estáu, que son unos de los sos principales curiosos turísticos. Na Sierra atopen la Fuécara del Cobre y la Cascada de Basaseachi, dambos llugares turísticos de fama nacional y mundial.

Enllanada[editar | editar la fonte]

El pandu ye una zona de transición ente la sierra y el desiertu. Ye la estensión más al norte de la Altiplanicie Mexicana qu'empieza dende El Bajío. Ye una estepa onde la so vexetación depende de les agües estacionales. Mientres esta temporada reverdecen camperes, forraxes y pequenos parrotales, que mientres les seques peracábense. Les precipitaciones son más escases que na sierra, rexistrándose 400 mm d'agua en promediu al añu, arrexuntaes nos meses de branu (xunetu, agostu y setiembre). Les temperatures son extremosas pudiendo algamar los 40 °C nel branu y llegando inclusive a los −15 °C nel iviernu, les nevaes son esporádiques nos meses de payares a marzu. Nesta zona llevar a cabu agricultura d'envernada, pero tamién esisten importantes desenvolvimientos d'agricultura de riego, con ayuda de los ríos y preses. Atópase travesada por delles serranías, anque'l so terrén ye mayoritariamente planu. Na pandu atopa la principal zona agrícola y ganadera del estáu, según l'asentamientu de la mayoría de la población y les sos principales ciudaes.

Desiertu[editar | editar la fonte]

Dunes de Samalayuca a unos cuantos kilómetros al sur de Ciudá Juárez.

El desiertu constitúi una tercer parte del territoriu chihuahuense. Ye l'allongamientu nel estáu del Bolsón de Mapimí y forma parte del gran bioma norteamericanu denomináu Desiertu de Chihuahua por tar nel so mayor parte en territoriu del estáu y que s'estiende tantu al vecín estáu de Coahuila como al norte, a los Estaos Xuníos. Ye una gran cuenca endorreica onde les corrientes d'agua nun tienen salida y son consumíes por evaporación. El so territoriu ye mayoritariamente planu, anque tien serranías de baxu altor que lo crucien, casi toes elles en sentíu norte-sur. El clima d'esta zona ye bien secu, les precipitaciones escasamente superen los 250 mm añales, les temperatures lleguen a superar los 40 °C mientres el branu y pel hibiernu suel haber xelaes, anque non tan intenses como na zona serrana, la cayida de nieve tamién se da nesta rexón anque ye menos frecuente. En Villa Afumada diose la temperatura más baxo rexistrada en Chihuahua, de −30,4 °C en xineru de 1962.[16] Les dunes de Samaluyca son un gran curiosu d'esta zona, allugaes al sur de Ciudá Juárez.es la única rexón de Méxicu en que puede esfrutase esti curiosu, una y bones esti inmensu arenal cubre más de 150 kilómetros cuadraos.

Hidrografía[editar | editar la fonte]

Ríos Orixinales de Chihuahua, antes de los proyeutos de Regación.

L'estáu de Chihuahua atópase enclaváu nel centru del continente, arrodiáu de grandes cadenes montascoses que lo alloñar de les mariñes y les zones húmedes, polo cual el clima ye mayormente secu y con agües escases, lo cual inflúi notablemente na hidrografía. Al tar nuna situación mediterránea, crucia pol so territoriu la Divisoria Continental de les Américas, y pollo n'el so territoriu atopen ríos tantu de l'aguada del Golfu de Méxicu, como de l'aguada del Pacíficu. Amás esiste una tercer aguada, particular del norte de Méxicu, constituyida poles cuenca zarraes del desiertu denomada Aguada Interior ya inferior.

Aguada del Golfu de Méxicu[editar | editar la fonte]

Ye la principal del estáu, drena más de la metá de la superficie y alla pertenecen los dos principales ríos del estáu, el ríu Bravo del Norte, que señala la frontera con Texas y el ríu Conchos, afluente del Bravo y el más caudalosu ríu del territoriu de Chihuahua. Ye amás el mayor afluente del ríu Bravu procedente del territoriu mexicanu. El ríu Conchos ye la columna vertebral d'esta aguada. Nél descarguen toles corrientes del centru y sur del estáu, ente les que s'inclúin el ríu Chuvíscar, Río Sacramentu, ríu Floríu, río San Pedro, ríu Parral, río Valle de Allende y ríu Santa Isabel.

Aguada del Océanu Pacíficu[editar | editar la fonte]

A esta aguada correspuenden les corrientes que nacen a lo cimero de la Sierra Madre Occidental y bástiense escontra l'oeste de la divisora continental, esto convierte al estáu de Chihuahua n'orixe de grandes ríos que traviesen los estaos vecinos como'l ríu Yaqui, el río Mayu y el ríu Fuerte, que nel territoriu estatal reciben el nome de ríu Papigochi, ríu Candameña y ríu Verde respectivamente.

Aguada Interior[editar | editar la fonte]

Ye la menor de los trés y ta formada poles característiques particulares de la xeografía chihuahuense. En tou Méxicu namái esisten cinco ríos d'importancia que desaguan en cuenques interiores, y dellos, trés tán nel estáu de Chihuahua, son; el río Cases Grandes, el río Santa María y el ríu Santa Clara. Toos terminen en llagunes estacionales allugaes nel desiertu al norte del estáu, son ríos mayoritariamente estacionales y mientres les temporaes de mayor temperatura permanecen secos. Na actualidá les sos agües fueron represadas y aprovechaes pal riego, lo que llevó a la desapaición de la so corriente y l'estinción de les llagunes en que desaguaben.

Flora y fauna[editar | editar la fonte]

Chihuahua estremar pola so fauna tipu ártica, que ye práuticamente la mesma fauna que tien el restu de América del Norte. Asina, nesti estáu del norte de Méxicu pueden atopase animales como'l osu negru, el coyote, el águila calva, el venado de cola blanca, el bisonte americanu, el muflón canadiense o'l berrendo ente otros. El llobu mexicanu casi sumió nel estáu de Chihuahua mientres el sieglu XX, anque por suerte grupos de protección a la fauna local llograron reproducir y reintroducir al llobu mexicanu al so hábitat natural n'alcuerdos colos rancheros y autoridaes del estáu. El puma, o lleón de monte paez frecuentar les sierres de pinu-encino. N'altos montes de la Sierra Madre Occidental atópase una especie rara d'abetu, llamáu Abies durangensis, crez nos conceyos colindantes con Sinaloa y Durango. Un rumor que podría ser una lluz d'esperanza podría ser la inda esistencia del osu plateado mexicanu o osu gris mexicanu una subespecie d'osu gris la cual creíase extinta pero llegó a creerce qu'entá podría siguir con vida'l la rexón montascosa de la sierra madre onde se cree que se-y columbró en llugares como'l cuetu de la campana y en santa clara y el nial,a lo que solo se puede esperar qu'esto apuerte a ciertu a favor de la fauna mexicana y del estáu. En Méxicu realizóse la mayor matanza de bisontes en dellos periodos históricos hasta llograr la so estinción nel territoriu nacional. En 2002, el gobiernu de los Estaos Xuníos donó críes y dellos exemplares nuevos al gobiernu mexicanu pa reintroducilos a la vida selvaxe nes reserves naturales del cañón de Santa Helena y Boquillas del Carmen, que s'alluguen nes riberes sureñes del Ríu Bravo y los pacionales fronterizos con Nuevu Méxicu nel conceyu de Janos.[17] Haise re introducíu oficialmente en payares de 2009 al bisonte americanu nes planicies del norte de Méxicu, esperando una puesta recuperación de la especie onde solía pastiar en sieglos anteriores dientro de la Reserva de la biosfera L'Unu.[18] L'establecimientu de cercos pa delimitar les divisiones internacionales o en pequenes propiedaes frenó les migraciones naturales interregionales d'esta especie.

colspan=8

style="background:#green; color:white; font-size:100%" align=center bgcolor="green"|Flora y fauna de Chihuahua

Schwarzbär-Omega Park.jpg MountainLion.jpg Tamiasciurus douglasii 000.jpg American bison k5680-1.jpg Aquila chrysaetos Flickr.jpg
Ursus americanus Felis concolor Tamiasciurus Bison bison Aquila chrysaetos
Wild Turkey.jpg Cobra cascavel 280707- 23 04 40s - 49 06 55w REFON (4)a.jpg Antilocapra americana.jpg Canis lupus baileyi running.jpg Desert Bighorn Sheep Joshua Tree 4.JPG
Meleagris gallopavo Crotalus durissus Antilocapra americana Canis lupus baileyi Ovis canadensis
Silver Maple Acer saccharinum Leaves 2598px.jpg Figa de moro 01.JPG Singapore Botanic Gardens Cactus Garden 2.jpg Cylindropuntia spinosior, with flower, Albuquerque.jpg Pinus ponderosa 9681.JPG
Acer saccharinum Opuntia ficus-indica Echinocactus grusonii Cylindropuntia imbricata Pinus ponderosa

Demografía[editar | editar la fonte]

Población histórica
de Chihuahua
Añu Población
1921 401 622
1930 491 792
1940 623 944
1950 846 414
1960 1 226 793
1970 1 612 525
1980 2 005 477
1990 2 441 873
1995 2 793 537
2000 3 052 907
2005 3 241 444
2010 3 406 465

Según l'II Censu de Población y Vivienda lleváu a cabu pol Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía (INEGI) con fecha censal del 12 de xunu de 2010, el total de población del estáu de Chihuahua ye de 3 406 465 habitantes, lo cual da-y el 11° llugar ente les entidaes federatives de Méxicu por población.[19] D'esti total poblacional, 1 692 545 son homes y 1 713 920 son muyeres.[19] La tasa de crecedera añal pa la entidá mientres el periodu 2005-2010 foi del 1.0%.[20] La edá promediu de la población ye de 25 años.[21]

Nel periodu de 2000 a 2005 calcúlase qu'emigraron escontra Estaos Xuníos 49,722 persones. L'estáu tuvo una inmigración de 82,000 persones ente 2000 y 2005 provenientes de Veracruz (17.6%), Estaos Xuníos (16.2%), Durango (13.2%), Coahuila (8.0%) y Chiapas (4.5%). Créese que la mayor parte de los cualos facer escontra Ciudá Juárez, onde hai una importante población d'inmigrantes de Centro y Suramérica que de normal nun son contabilizaos nos Censos Federales por medrana a ser deportaos. La razón del movimientu poblacional escontra l'estáu, particularmente escontra Ciudá Juárez, ye poles dificultaes llaborales que se tienen nos estaos d'orixe de los migrantes, sicasí, Ciudá Juárez tien una importante ufierta d'empléu, particularmente nel sector maquilador, asina mesmu lleguen al estáu munches persones col enfotu de buscar cruciar escontra Estaos Xuníos, munches al nun llogralo permanecen na franxa fronteriza, onde munchos finalmente s'establecen definitivamente.

Sicasí la población de Chihuahua atópase partida deforma bien desemeyada nel territoriu, siendo unu de los estaos con menos densidá poblacional, siendo ta en 2000 de 12 habitantes per kilómetru cuadráu,[22] de los 3,241,444 habitantes, casi dos terceres partes, 2,072,129, habiten namái nos conceyos de Juárez y Chihuahua.

Tres les Ciudá Juárez y Chihuahua, namái otres tres poblaciones superen los cien mil habitantes, y son Parral con 110,147 habitantes, Cuauhtémoc con 134,725, Delicies con 117,187 habitantes.

Grupos étnicos[editar | editar la fonte]

Los principales grupos étnicos del estáu de Chihuahua son:

Con al respective de la etnia, l'estáu tien una de les mayores poblaciones de mestizos y blancos, esta postrera con un enclín bien evidente na rexón norte de Méxicu. La mayoría de les persones dientro del estáu son d'orixe español, alemán y estadounidences. Los mestizos tamién son numberosos nel estáu.

Mestizos: Son la principal etnia poblacional del estáu; el so orixe ye de cruciar ente indíxenas y españoles.
Grupos Autóctonos de Chihuahua 2000 (INEGI).
  • Indíxenas:
    • Tarahumaras: Son la principal etnia indíxena del estáu, denominar a sigo mesmos como Rarámuri que significa "pie corredor" na so llingua nativa, lo cual fai referencia a la so particular habilidá de correr grandes distancies. Habiten n'amplios sectores de la Sierra Madre Occidental, a la que se da localmente el nome de Sierra Tarahumara, sicasí, la emigración por razones principalmente económiques dieron llugar a importantes asentamientos n'otros sitios del estáu, principalmente les ciudaes de Chihuahua y Ciudá Juárez.
El significáu esactu de la palabra "Rarámuri" ye aldericáu na actualidá, pos al falar con integrantes de dichu grupu cultural, munchos nieguen que signifique "Pie corredor" y dicen que significa "la xente", en contraposición a la palabra "chabochi" que fai referencia a los mestizos y al home blancu.[1].
Según les creencies relixoses de dichu grupu, Onorúame (Dios), creó a los Rarámuri dándo-y a una figura de folla masculino tres soplidos pa da-y vida, soplíes que representen los trés almes que na so creencia tienen los varones y dando cuatro soplidos a una figura de folla femenino, apurriéndo-y cuatro almes (una más que los homes, pos la muyer tien la posibilidá de parir). L'hermanu de Onorúame, pretendió asonsañalo faciendo figurillas de cenices, pero cuando sopló pa da-yos vida, solamente facer una vegada creando asina a los "chabochis" (mestizos y caucásicos), que dientro de les sos creencies solamente tienen una alma.
Ye por esto, que munchos creen que la palabra "chabochi" fai referencia a "los fíos del diañu", pero'l so significáu esactu ta esleíu, pos munchos Rarámuris dicen que solamente significa "los de pelusa na cara" (faciendo referencia a les barbes).
  • Tepehuanes del norte: Denominaos d'esta manera pa estremalos de los Tepehuanes qu'habiten nel sur del estáu de Durango, colos cualos tienen importantes diferencies, ellos mesmos dan el nome de ódame, son el segundu grupu étnicu del estáu y habiten principalmente nel conceyu de Guadalupe y Calvo, siendo'l so principal asentamientu Baborigame.
  • Guarijíos: Son un grupu étnicu estremáu principalmente pola so llingua, anguaño atópase dellos asentamientos namái nos conceyos de Chínipas y Uruachi.
  • Pimas: Son el menor grupu indíxena del estáu, los sos principales asentamientos atópase en Temósachi, en delles comunidaes como El kipor, La Dura, nel conceyu de Maicoba estáu de Sonora, denominar como O'odham pa estremalos de los pimas Tohono O'odham habitantes del estáu norteamericanu de Arizona. Estrémense principalmente na variante que de la so llingua.
  • Inmigración Europea [[Archivu:Neña menonita en

Cuauhtémoc.jpg|miniaturadeimagen|Neña menonita en Cuauhtémoc, Chihuahua.]]

  • Menonites: De 100 000 menonites d'orixe alemán que viven en Méxicu,[23] unos 90 000 tán establecíos en Chihuahua;[24] son el mayor grupu étnicu non indíxena del Estáu.[25] Pertenecen a una comunidá endogámica, bien relixosa, d'orixe xermánicu, qu'emigró dende la provincia canadiense de Manitoba en perdiendo los sos privilexos metanes una campaña germanofóbica mientres la Primer Guerra Mundial y depués de ser convidaos a Méxicu pol gobiernu de Álvaro Obregón que cubrió los gastos de treslláu.[26] Son menonites, siguidores de les creencies de Menno Simons, un líder de la nala pacifista del movimientu anabaptista mientres la Reforma Protestante.[26] En 1922 empecipióse la inmigración cola llegada de 3 000 persones (que s'establecieron na so totalidá en Chihuahua), y pa 1927 yá s'establecieren 10 000 en Méxicu, partíos ente los estaos de Chihuahua, Durango, Campeche y Zacatecas.[26]
Práuticamente la totalidá de la población (98%) ocupar de llabores agrícoles, destacando la producción de ceberes, frutales y hortolices. Coles mesmes, apoderen la conserva de frutos y vexetales y l'embutíu de carnes fríes, salaes y afumaes.[27]
  • Mormones: Son el menor grupu étnicu non indíxena del estáu.[25] Pertenecen a una comunidá relixosa endogámica qu'emigró dende Utah nos Estaos Xuníos.[25]

Relixón[editar | editar la fonte]

Población de 5 años o más, según la relixón que profesa nel estáu de Chihuahua:

Principales ciudaes (2010)[editar | editar la fonte]

Principales ciudaes de Chihuahua (más de 10 000 hab.)
Panorámica de Ciudá Juárez
Ciudá Población
(habitantes)
01 Ciudá Juárez 1 321 004
02 Chihuahua 809 232
03 Delicies 118 071
04 Cuauhtémoc 114 007
05 Parral 104 836
06 Nuevu Cases Grandes 55 553
07 Camargo 40 221
08 Jiménez 34 281
09 Ojinaga 22 744
10 Meoqui 22 574
11 Aldama 18 642
12 Madera 15 447
13 Guachochi 14 513
14 Ascensión 13 456
15 Saucillo 11 004
16 San Juanito 10 535
Los datos de población correspuenden al Censu de 2010.

El 86.5%[32] de la población del estáu de Chihuahua vive en núcleos urbanos, lo cual convertir n'unu de los más urbanizaos.

Más de 1,000,000 habitantes

Más de 500,000 habitantes

Más de 100,000 habitantes

Más de 50,000 habitantes

Más de 25,000 habitantes

Más de 20,000 habitantes

Conceyos más poblaos (2010)[editar | editar la fonte]

Los 10 conceyos más poblaos (2010)[33]
Posición Conceyu Escudu Cabecera Municipal Población
1 Juárez Ciudá Juárez 1 332 131
2 Chihuahua
Escudo de Armas de la Ciudad de Chihuahua.svg
Chihuahua 819 543
3 Cuauhtémoc
Coats of arms of None.svg
Cuauhtémoc 154 639
4 Delicies
Escudo-delicias.jpg
Delicies 137 935
5 Hidalgo del Parral
Hgoparral.jpg
Parral 107 061
6 Nuevu Cases Grandes
Nuevocasasgrandes.png
Nuevu Cases Grandes 59 337
7 Guadalupe y Calvo
Coats of arms of None.svg
Guadalupe y Calvo 53 499
8 Guachochi
Coats of arms of None.svg
Guachochi 49 689
9 Camargo
EscudoCamargo.jpg
Camargo 48 748
10 Jiménez
Escudo Meoqui.jpg
Jiménez 44 833

Víes de comunicación Aérea =[editar | editar la fonte]

L'Estáu de Chihuahua cunta con tres aeropuertos internacionales:

Economía[editar | editar la fonte]

Acordies con l'estudiu 'Competitividá de les ciudaes mexicanes 2007', realizáu pol Centru d'Investigación y Docencia Económica (CIDE), Chihuahua ocupa la segunda posición na llista de les ciudaes más competitives del país.

En 1973 un grupu d'industriales locales creó la organización civil Desenvolvimientu Económicu del Estáu de Chihuahua (DESEC), qu'empezó a formular estratexes concretes por que los 3 niveles de Gobiernu facilitaren la instalación de más empreses na ciudá.

La primera trasnacional que llegó a Chihuahua foi Ford Motor Company, qu'abrió una d'el armadores de motores más modernes del momentu.

Siguiéron-y otres firmes como:

  • Honeywell
  • Lexmark
  • Lear Electric Systems
  • Goodyear

Arriendes de les inversiones estranxeres creóse Parques Industriales de Chihuahua, qu'ufierta instalaciones de primera a les empreses más esixentes.

Una ferramienta base pal despegue económicu de Chihuahua foi la Llei de Desenvolvimientu Económicu del Estáu, diseñada por que en cada rexón, acordies con les sos característiques, impleméntense condiciones y facilidaes específiques por que les empreses puedan establecese nel menor tiempu posible.

Como exemplu de la inversión estranxera na entidá atopa Compañía Minera Dolores.

Esta empresa, subsidiaria de la minera canadiense Minefinders, invirtió cerca de 250 millones de dólares nel Conceyu de Madera, onde s'atopa la Mina Dolores, y onde va estrayer oru y plata mientres los próximos 15 años.

Específicamente, nel Ejido Huizopa, xeneráronse más de 500 empleos directos ya indirectos; amás, creáronse diversos programes económicos, sociales y ambientales al so favor. Al amparu de la Mina Dolores tamién se tán conformando empreses de los pobladores y ejidatarios que van emprestar diversos servicios a la mina.

La Mina Dolores empecipió en febreru de 2009 la etapa de producción comercial, onde amás se tán xenerando importantes obres d'infraestructura, como caminos, enerxía eléctrica y pontes, ente otres.

En Chihuahua hai más de 60 mineres canadienses que xeneren empleos na entidá y de la mesma atraen inversiones a la rexón y al país.

  • L'estáu de Chihuahua ye la quinta economía Nacional con un ingresu per cápita de $12,284.00 dólares. [2], [3]
  • Ciudá Juárez ye considerada la meyor ciudá pa invertir nel país.gobernador-cesar-duarte-jaquez/
  • La ciudá de Chihuahua ye la primera con mayor índiz de competitividá social en Méxicu.[4]

Anque d'alcuerdu a la ONU nel so analís de Desenvolvimientu Humanu Municipal del 2003, el Conceyu ocupa'l Llugar 27 ente los de mayor ingresu. (Ver Enllaces esternos).

Agrupamientos Industriales[editar | editar la fonte]

El desenvolvimientu industrial nel Estáu de Chihuahua ta basáu n'Agrupamientos Industriales. Son seis los agrupamientos industriales, que xeneren más de 300,000 empleos, en 406 plantes establecíes nel Estáu. Esisten cuatro nueves árees d'oportunidá dientro del desenvolvimientu teunolóxicu industrial que ta adquiriendo la entidá onde la mano d'obra ye más calificada.

Los seis Agrupamientos industriales son los siguientes:

  • Electrónica y Telecomunicaciones
  • Automotriz y Autopartes
  • Confección
  • Agroindustria y Alimentos
  • Forestal y Muebles
  • Materiales pa la Construcción y Minería

Los cuatro árees d'oportunidá son les siguientes:

  • Aeroespacial
  • Electrodoméstico
  • Tecnología de la Información
  • Biotecnoloxía

La industria manufacturera nesta entidá reporta 9,917 unidaes económiques, ente les que s'atopen: plantes pa la fabricación d'estructures mecániques, tanques y calderes; fabricación, arreglu y/o ensamble de maquinaria, equipu y accesorios eléctricos según tamién apaecen tremaos en barrios y llocalidaes: tortillerías, ferreríes ya imprentes.

Industria Maquiladora[editar | editar la fonte]

La Industria Maquiladora cuenta con 425 plantes en 25 parques industriales, que representen el 12.47% de les plantes maquiladoras en Méxicu, y nes que s'empleguen 294,026 persones, el 24.35% de los empleos de maquiladoras en Méxicu.

L'agricultura chihuahuense sobresal na producción d'avena, papa y trigu, anque poques tierres disponen d'agua para riego. Ente les colleches más importantes de riego tán les de trigu, algodón, maíz, sorgo, cacahuate, soya, alfalfa, chile verde y avena.

Nes tierres d'envernada destaquen les colleches de maíz, frijol, papa y avena. L'estáu de Chihuahua ye famosu poles frutes que produz; La collecha más abondosa ye la de mazana, que se produz en más de 30 variedaes, siendo la más destacada la "rede delicious". La sandía y el melón tamién representen una parte bien significativa de la producción. La carne de res de Chihuahua ye famosa en tol país. Esta fama llogróse gracies a les grandes estensiones de pacionales y carbes con que s'alimenten los animales. Coles mesmes, la producción de lleche ye importante yá que con ella ellaboren dellos tipos de quesu. Tamién se críen puercos, cabres y carneros, anque la so producción nun ye tan importante como la de vacunos. Unu de los recursos económicos de más importancia nel estáu ye la silvicultura.

Ente la industria d'artesaníes de Chihuahua atopamos les testiles de llana, talabartería, cestería, trabayos en madera, xuguetes y preseos musicales.

El total de población económicamente activa ye 1,235,900 estremada en 812,166 homes y 423,734 muyeres.

Indicadores de Desenvolvimientu[editar | editar la fonte]

Índiz de Marginación[editar | editar la fonte]

Cultura[editar | editar la fonte]

Gastronomía[editar | editar la fonte]

Chihuahua tien una esquisita variedá de platillos y comida rexonales, ellaborada en base de carne de res la mayoría d'ellos, pos equí críase ganáu bovino calidable, como'l famosu cara blanca (Hereford) Brangus, Angus y Charolais; ente otros. Los cortes más finos deliciosos sirvir nos restoranes acompañaos de papa al fornu y cebolla asada.

Por cuenta de los climes estremos de la rexón los primeres pobladores ver na necesidá d'aprovechar los curtios periodos de collecha pa caltener y almacenar alimentos. Y ye por ello que dientro de los usos y costumes gastronómicos chihuahuenses ta'l deshidratar, a ensugar los granos, los vexetales, les frutes ya inclusive les carnes.

Ente los sos platillos más tradicionales atópase'l chile coloriáu con carne seco, machucar a la mexicana o con güevu, el chile con asaderu, chile pasáu con carne o con quesu, tortielles de farina, harinillas (pan fechu a base de maíz), la tradicional carne asao al carbón o les cortes de carne tipo americanu, según la deliciosa discada, oreyones de frutes (frutes deshidratadas), oreyones de calabacita con quesu, quesu ranchero, quesu menonita, asaderu, chorizu Camargo, según tamién puede esfrutase de deliciosos platillos de pexe fresco de les preses del Estáu tales como son: el caldu d'osu (caldu de bagre con verduras), mojarra frita o una deliciosa trucha arcu iris al cilantro o a la mostaza o bien postres como pay de nuez y de mazana.

Otru patillo típicu son los burrinos, que tescendieron les fronteres. Son preparaos con tortielles de farina y rellenos de carne de res o gochu, frijoles o chile con quesu. Ente otros guisaos, con un sabor único que solo equí se ye posible atopar. Destaquen los burrinos de Villa Afumada, que son toa una tradición.

De Cuauhtémoc. Lo que más fama dio son los productos peculios de los campos menonites foi'l so quesu y otros lácteos como mantequilla y crema. Esti quesu menonita, tamién llamáu quesu Chihuahua, llogró un llugar importante nel consumu nacional ya internacional.

Amás Chihuahua güel a mazana, sabe a mazana y ufierta al visitante les meyores mazanes de Méxicu. Nos fértiles valles que riega'l ríu Papigochi, la primavera españa en miles de flores que dempués se camuden n'esquisites mazanes, dando orixe a deliciosos platillos ente los que destaca'l pay de mazana. [35]

Deporte[editar | editar la fonte]

Chihuahua cunta con un equipu de fútbol na Lliga d'Ascensu de Méxicu: Fútbol Club Juárez en Ciudá Juárez y dos na Segunda División de Méxicu: los Indios de la UACJ en Ciudá Juárez y los Doraos de la Universidá Autónoma de Chihuahua en Chihuahua (Chihuahua). L'estáu tuvo enantes equipos profesionales de béisbol y baloncestu: los Doraos de Chihuahua y los Indios de Ciudá Juárez (béisbol). Tamién cunta con un equipu na Lliga Nacional de Baloncestu Profesional, los Indios de Ciudá Juárez (baloncestu)

Anguaño cunta cola Lliga Estatal de Béisbol de Chihuahua con 10 equipos: Indios de Ciudá Juárez (béisbol), Doraos de Chihuahua, Algodoneros de Delicies, Faraones de Nuevu Cases Grandes, Mazaneros de Cuauhtémoc, Mazorqueros de Camargo, Mineros de Parral, Colloraos de Jiménez, Soles de Ojinaga y Venados de Madera.

Tamién nel basquetbol cunta cola Lliga de Básquetbol Estatal de Chihuahua.

L'estáu foi see de la Vuelta a Chihuahua, una carrera de ciclismu puntuable pal UCI America Tour. En 2012 inauguróse El Doráu Speedway, un circuitu oval qu'alluga carreres de la NASCAR Toyota Series.

Personaxes pernomaos de Chihuahua[editar | editar la fonte]

Relaciones internacionales[editar | editar la fonte]

Estaos/Provincies Hermano/as[36][editar | editar la fonte]

Consulaos[editar | editar la fonte]

La ciudá de Chihuahua tien Consulaos de 2 países.

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Allugamientu xeográficu[editar | editar la fonte]

Compass rose pale.svg Nuevu Méxicu Nuevu Méxicu Compass rose pale.svg
Sonora Norte Coahuila
Oeste   Rosa de los vientos.svg    Este
Sur
Sinaloa Durango Durango

Notes y referencies[editar | editar la fonte]

  1. H. Congresu del Estáu de Chihuahua. «Constitución Política del Estáu Llibre y Soberanu de Chihuahua». Archiváu dende l'orixinal, el 16 d'agostu de 2010. Consultáu'l 7 de febreru de 2010.:

    artìculo 32. Los Supremos Poderes del Estáu tienen de morar na Capital del mesmu, que ye la Ciudá de Chihuahua y si van poder treslladase a otru llugar, nin entá provisionalmente, sinón por alcuerdu de los dos terceres partes de los diputaos presentes.

  2. https://web.archive.org/web/20110506051316/http://www.thamesandhudsonusa.com/web/humanpast/summaries/ch09.html n'Inglés
  3. http://www.desertusa.com/ind1/du_peo_mog.html N'Inglés
  4. http://www.houstonculture.org/mexico/chihuahua.html Sumariu d'Hestoria de Chihuahua N'Inglés
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Curtia Hestoria de Chihuahua, Luis Alboite, FCE, 1996
  6. http://www.florenceweinberg.com/Xamuscáu.html Sitiu de Florence Weinberg sobre la Espedición de Xamuscáu n'Inglés
  7. http://www.tshaonline.org/publications/journals/shq/online/v030/n2/article_4.html SHQ La Espedición d'Espeyu n'inglés
  8. https://web.archive.org/web/20070219233100/http://www.nmculturenet.org/heritage/folk_arts/land/timeline/index.htm Tierra Río y Asentamientos Hispanos
  9. http://www.kansasgenealogy.com/history/humana.htm Nomáu Humana en llugar de Umaña n'inglés
  10. http://content.wisconsinhistory.org/cdm4/document.php?CISOROOT=/aj&CISOPTR=6997 Cita del Atestigua de la fuxida d'un indíxena al serviciu de Leyba y Umaña n'Inglés
  11. http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/fza07 Biografía de Vicente de Zaldívar n'Inglés
  12. http://international.loc.gov/intldl/eshtml/ye-1/ye-1-3.html#track1 Lib. del Congresu BNE billingüe.
  13. Dizán Vázquez 2004
  14. http://en.wikipedia.org/wiki/Diego_de_Vargas Artículu de Diego de Vargas na Wikipedia n'Inglés Ene 10 2007
  15. History Of The North Mexican States And Texas, Vol. II 1801-1889, San Francisco, The History Company, Publishers,1889, Chapter 24
  16. José-Caime Capel Molina. «Característiques y ritmu añal de la temperatura en loss Estaos Xuníos Mexicanos» páx. 94. Consultáu'l 15 de setiembre de 2011.

    Nel estremu septentrional del País, rexístrense les mínimes absolutes más baxes, temperatures ente −10° y -15 °C rexistrar en numberoses ocasiones de payares a febreru; inclusive na rexón de la sierra de Tarahumara atopamos con cierta regularidá rexistros del orde de −20 °C. Villa Afumada (Chihuahua) rexistra la mínima estrema nacional, con −30 °C nel 11/xineru/1962; tamién ye bien llamativa la mínima de −23 °C de Ciudá Juárez, na frontera colos EE. UU., el 11/xineru/1962.

  17. Lliberen bisontes en Janos, Chihuahua.
  18. Tornen los bisontes a Chihuahua.
  19. 19,0 19,1 Error de cita: Etiqueta <ref> non válida; nun se conseñó testu pa les referencies nomaes ITER
  20. Institutu Nacional d'Estadística y Geografía (ed.): «Tasa de crecedera media añal de la población por entidá federativa, 1990 a 2010». Archiváu dende l'orixinal, el 20 d'abril de 2011. Consultáu'l 5 de marzu de 2011.
  21. = mpob07&c = 3184 Edá mediana por entidá federativa según sexu, 2000 y 2005 INEGI
  22. = mpob11&c = 3188 Densidá de población per entidá federativa, 2000 INEGI
  23. Cascante, Manuel M. (8 d'agostu de 2012). Los menonites dexen Méxicu. http://www.abc.es/20121007/sociedá/abci-menonites-mexico-201210071635.html. Consultáu 'l 19 de febreru de 2013. «Los cien mil miembros d'esta comunidá anabaptista, establecida en Chihuahua dende 1922, plantegen emigrase a la república rusa de Tartaristán, que s'ufierta a acoyelos». 
  24. Comunidad menonita entama migrar del país. 23 de setiembre de 2012. http://www.eluniversal.com.mx/estaos/87866.html. Consultáu 'l 5 de marzu de 2013. «(...) El gobiernu de Chihuahua informó que desconoz los planes de los menonites, que la so población envalorar n'alredor de 90 mil persones nel estáu, y sostuvo que les condiciones económiques actuales nun son un factor qu'obligue a nengún productor local a abandonar la rexón. (...)». 
  25. 25,0 25,1 25,2 . Archiváu dende l'orixinal, el 27 d'agostu de 2011. Consultáu'l 5 de marzu de 2013.
  26. 26,0 26,1 26,2 Hensen, Lawrence Douglas Taylor. «MIO08/n08-005-031.pdf Les migraciones menonites al norte de Méxicu ente 1922 y 1940». Migraciones Internacionales. http://www2.colef.mx/migracionesinternacionales/revistes/LA MIO08/n08-005-031.pdf. Consultáu 'l 5 de marzu de 2013. 
  27. Plan Estatal de Desenvolvimientu 2010-2016. http://transparencia.uach.mx/planeacion/plan_estatal_desenvolvimientu_2010-2016.pdf. Consultáu 'l 5 de marzu de 2013. 
  28. = mrel07&c = 4140&y = 08 Volume y porcentaxe de la población de 5 y más años católica por entidá federativa, 2000 INEGI
  29. = mrel08&c = 4141&y = 08 Volume y porcentaxe de la población de 5 y más años protestante y evanxélica por entidá federativa, 2000 INEGI
  30. = mrel09&c = 4142&y = 08 Volume y porcentaxe de la población de 5 y más años con relixón bíblica non evanxélica por entidá federativa, 2000 INEGI
  31. = mrel10&c = 4143&y = 08 Volume y porcentaxe de la población de 5 y más años ensin relixón per entidá federativa, 2000 INEGI
  32. = mpob00&c = 5262 Cuadru resumen INEGI
  33. Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía. «Principales resultaos per llocalidá 2010 (ITER)».
  34. 34,0 34,1 CONAPO
  35. http://www.chihuahua.gob.mx/Conoz-Chihuahua/Gastronomia
  36. https://www.elheraldodechihuahua.com.mx/negocios/629286-empresa-china-podria-establecese-en-chihuahua-esti anu-gobernador
  37. 37,0 37,1 37,2 37,3 http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/index.php/oficines-en-l'esterior-de-les entidaes federatives/72?task=view/
  38. https://web.archive.org/web/20120627033156/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/chh/chihua7.pdf/
  39. https://web.archive.org/web/20120627033200/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/chh/chihua8.pdf/
  40. https://web.archive.org/web/20120627033205/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/chh/chihua9.pdf/
  41. https://web.archive.org/web/20120627033211/http://www.sre.gob.mx/coordinacionpolitica/images/stories/documentos_gobiernos/rai/chh/chivariosedos.pdf/
  42. http://diario.devenir.com.mx/index.php?option=com_content&view=article&id=17979:los estaos-deben-d'hermanase-mas-y sofitase-pa-el progresu-cesar-duarte&catid=36:chihuahua&Itemid=56
  43. https://archive.is/20130925205156/www.zonapaquime.com/empecipio/index.php/local/item/1136-los estaos-tienen d'hermanase-mas-y sofitase-pa-el progresu-duarte-en-la-inauguracion-de-la feria-de-san-marcos%Y2%80%8F
  44. http://www.zonapaquime.com/empecipio/index.php/local/item/1136-los estaos-tienen d'hermanase-mas-y sofitase-pa-el progresu-duarte-en-la-inauguracion-de-la feria-de-san-marcos%Y2%80%8F
  45. 45,0 45,1 «Consulaos de Chihuahua» (6 d'agostu de 2016). Consultáu'l 6 d'agostu de 2016.

Bibliografía[editar | editar la fonte]

  • INEGI (1997). División territorial del estáu de Chihuahua de 1810 a 1995. Aguascalientes: Institutu Nacional d'Estadística y Xeografía.
  • (1978) Historia de Méxicu. Méxicu: Salvat.
  • (1978) en Impresora y Editorial Mexicana, San Mateo Tecoloapan, Edo. de Méxicu: Historia de Méxicu, 6 Tomo 6, 1227. ISBN 968-32-0006-0.
  • Phillips Jr. (2005). en Springer: Journal of World Prehistory, Prehistory of Chihuahua and Sonora, Méxicu, 1. ISBN 9683200060.

Chronology of Southwestern Archaeology

Chronology of Southwestern Archaeology

Center for the Study of the First Americans_Resources and links

Esploraciones españoles y el Virreinatu[editar | editar la fonte]

Misioneros[editar | editar la fonte]

Paquimé[editar | editar la fonte]

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Enllaces d'hestoria[editar | editar la fonte]


Chihuahua