Yerevan

De Uiquipedia
Saltar a: navegación, buscar
Yerevan
Entidá subnacional de/d' Armenia
Panorama de la ciudá col Monte Ararat no llonxano.
Panorama de la ciudá col Monte Ararat no llonxano.
Bandera de Yerevan
Bandera

Escudude Yerevan
Escudu

Yerevan
Yerevan
Allugamientu de/d' Yerevan en Armenia
Coordenaes: 40°11′00″N 44°31′00″E / 40.183333333333°N 44.516666666667°E / 40.183333333333; 44.516666666667
Idioma oficial armeniu
Eventos históricos  
 • Fundación 782 a.C.
Superficie  
 • Total 227 km²
Altor  
 • Media 900-1300 msnm
Distancias 174 km a Tbilisi Flag of Georgia.svg Xeorxia
278 km a Tabriz Flag of Iran.svg Irán
442 km a Mosul Flag of Iraq.svg Iraq
457 km a Baku Flag of Azerbaijan.svg Azerbaiján
550 km a Sochi Flag of Russia.svg Rusia
Población (2005)  
 • Total 1.088.300 hab.
 • Densidá 4.794,3 hab/km²
Páxina oficial

Yerevan(n'armeniu: Երևան o Երեւան; en rusu: Ереван, tr.: Yerevan) ye la capital d'Armenia,[1] según la mayor ciudá del país. La so superficie ye de 227 km², siendo una división alministrativa especial, distinta a los marzes (մարզեր) en que s'estrema'l país.[2] Trátase d'una ciudá fundada nel añu 782 a.C. al oeste de lo que güei ye Armenia, nel estremu oriental de la enllanada del monte Ararat y a la vera del ríu Hrazdan. Dempués de la Primer Guerra Mundial convirtióse na capital de la República Democrática d'Armenia y aumentó la so población cola llegada de cientos de sobrevivientes del xenocidiu armeniu, espandiéndose entá más nel sieglu XX al convertise en capital d'una de les quince Repúbliques de la XRSS, la RSS d'Armenia. D'esta manera, la pequena ciudá tresformare nuna de les más importantes de la rexón, see de les más importantes asociaciones culturales, artístiques ya industriales del país, amás de les polítiques, y bas d'una estensa rede de víes ferriales, según el nuedu de comerciu de productos agrícoles.

En 2003, la población de la ciudá envalorare en 1.091.235 habitantes,[3][4] pa un total de 1.245.700 habitantes añediendo l'área metropolitana;[3][5] conformando'l 42% de la población armenia, siguida por Gyumri, con una población de 150.917 habitantes.[3]

La hestoria de Yerevan remonta'l sieglu VIII a.C., cola fundación de la fortaleza urartiana d'Erebuni nel añu 782 ANE. Progresivamente, el nome Erebuni evolucionó nel idioma armeniu ente'l s. V o'l IV ANE, modificando la lletra "b" nel nome, hasta convertise en "v".[6]

Cunta con universidá propia, Academia de Ciencies, la Galería Nacional d'Armenia, el Muséu d'Hestoria d'Armenia y diverses biblioteques públiques. Na ciudá esisten les ruines d'una fortaleza urartiana d'unos 3000 años d'antigüedá. Ente los edificios importantes destaquen la Catedral, el Mercáu y l'Ópera. El so aeropuertu ta asitiáu en Zvartnots.

Yerevan foi designada Capital Mundial del Llibru pal 2012 pola UNESCO.

Etimoloxía y símbolos nacionales[editar | editar la fonte]

L'orixe del nome de la ciudá de Yerevan provien de la fortaleza d'Erebuni (del reinu d'Urartu), construyíu xuntu al centru de la ciudá y anguaño en ruines. Foi nel so momentu una de les principales ciudaes urartianes. Amás, unu de los dolce distritos d'Yerevan llámase Erebuni.[7]

El principal símbolu de la ciudá de Yerevan ye, evidentemente, el Monte Ararat, visible en clima favorable dende cualesquier parte de la ciudá. Tamién ta representáu nel so escudu d'armes, au tamién ye goyable como símbolu'l lleón coronáu[8] yá utilizáu pola República d'Armenia. Esti símbolu representa'l reinu d'Armenia que se remonta al primer rei del Reinu armeniu de Cilicia, Lleón I d'Armenia. El nome vien de Lleo, el lleón, en llatín. Ye, primero de too, el símbolu heráldicu más frecuente n'Oriente y Oicidente, y reflexa la fuercia y maxestuosidad.

El lleón Levon, y tolos reis de la dinastía roupénide, apreséntense cola corona y col cetru na pierna derecha, nel centru del pechu un diseñu del Monte Ararat, caminando a cuatro pates, el xefe de frente.[9] En contraste colos símbolos oicidentales, onde'l lleón ta representada de pies (nel sieglu XIII, Armenia ta mirando escontra l'Oicidente romanu, llévase'l lleón de pies y de perfil).

Dende 2004, Yerevan tien un himnu nacional, Erépouni-Yerevan, escritu por Barouïr Sévag y compuestu por Y. Hovhannissian, depués d'una escoyeta nun concursu pa representar la ciudá, y una bandera, sobre la bas del escudu d'armes de la ciudá.[10] La bandera incorpora l'escudu col lleón, sobre un fondu blancu, arrodiáu de dolce pequenos triángulos de color bermeyu que representen les 12 socesives capitales d'Armenia.

Hestoria[editar | editar la fonte]

Hestoria antigua[editar | editar la fonte]

La ruines de la Fortaleza d'Erebuni, que foi construyida pol rei Argišti nel añu 782 a. C.

L'antigüedá de YYereván ta acreditada por un cercu del rei de Urartu Argishti I que menta la fundación de la fortaleza de Erebouni nel añu 782 a. C., pa sirvir como fuerte y ciudadela de proteición contra los ataques que procedíen del norte del Cáucasu. YYereván ye, pos, una de les más antigües ciudaes nel mundu. Ente'l los sieglos VI ya IV a. C., YYereván foi unu de los principales centros de la Dinastía Aqueménida. Nel añu 585 a. C., la fortaleza de Teishebaini (Karmir Blur), treinta milles al norte de YYereván, foi destruyida polos escites.

El nome de YYereván (o Yereván) ye usáu dende'l sieglu VII a. C baxu dominiu de los perses. Siguió polo xeneral el destín d'Armenia, y foi apostada por romanos, perses y partos, hasta que pasó a dominiu musulmán, y de socesives dinastíes rexonales.

YYereván en 1796.

Nes guerres turcu-perses, la ciudá camudó de manos catorce vegaes ente 1513 y 1737. En 1604, en virtú de la orde de Abás el Grande, decenes de miles d'armenios (incluyíos los ciudadanos de YYereván) fueron deportaos a Persia. De resultes d'ello, la población de YYereván convirtiérase nel 80 per cientu musulmanes y el 20 per cientu armenios. Mientres la década de 1670, el francés Jean Chardin visitó YYereván y dio una descripción de la ciudá nos sos Viaxes de Chardin Cavalier en Transcaucasia en 1672-1673. El 7 de xunu de 1679, un devastador terremotu afaró la ciudá.

A partir de 1747, la ciudá formó parte del Canatu de YYereván, un principáu musulmán sol dominiu del Imperiu persa. Mientres la segunda guerra rusu-persa, YYereván foi lliberáu poles tropes ruses sol mandu de Iván Paskévich el 1 d'ochobre de 1827, y formalmente vencíu polos perses en 1828.

Hestoria moderna[editar | editar la fonte]

En 1918, tres el final de la Primer Guerra Mundial, foi declarada capital de la nueva República Democrática d'Armenia. Esi mesmu añu, YYereván enfrenta l'amenaza de les fuercies turques otomanes, qu'aportaren hasta 7 km de la ciudá. Solamente la firma azotada del Tratáu de Batum pudo salvar a la capital d'Armenia de ser ocupada.

El 4 d'avientu de 1920 foi ocupada poles tropes del Exércitu Roxu, quien eslleieron la república. El 16 de febreru de 1921 españa una insurreición anti-soviética na ciudá, que nun llogra ser reprimida hasta'l 2 d'abril.

YYereván siguió siendo la capital d'Armenia, esta vegada so la figura de República Socialista Soviética d'Armenia una de los quince repúbliques de la XXunión Soviética. La era soviética tresformó la ciudá nuna moderna metrópoli industrial de más d'un millón de persones, ellaborada acordies con el prominente arquiteutu armeniu Alexander Tamanian. YYereván tamién se convirtió nun importante centru cultural y científicu.

Sellu de 12 kopeks soviéticu de 1968, conmemorando'l 2750 aniversariu de la fundación de YYereván

Tamanian incorporó les tradiciones nacionales cola construición urbana contemporanea. El so diseñu presenta una disposición radial-circular que superpone l'actual ciudá. Como resultancia, munchos edificios históricos fueron baltaos, incluyíes ilesies, mezquites, la fortaleza persa, baños, bazares y caravansarays. A munchos de los distritos circundantes alredor de YYereván dióse-yos el nome de comunidaes armenies que foren abrasaos polos turcos otomanos mientres el Xenocidiu armeniu. Los distritos de Malatya-Sebastia y Nork Marash, por casu, son los nomes de les ciudaes turques de Malatya, Sivas y Marash, respectivamente. Tres el final de la Segunda Guerra Mundial, prisioneros de guerra alemanes fueron utilizaos p'ayudar na construición de nuevos edificios y estructures, como la ponte de Kievyan.

En 1965, mientres la conmemoración del quincuaxésimu aniversariu del xenocidiu armeniu, YYereván foi'l centru d'una masa de 24 hores de protesta anti-soviética, la primer demostración d'esti tipu na XXunión Soviética, pa esixir la reconocencia del Xenocidiu poles autoridaes soviétiques. En 1968, la ciudá conmemoró'l 2750 aniversariu de la so fundación.

Tres el fin de la XXunión Soviética, féxose YYereván la capital de la República d'Armenia el 21 de setiembre de 1991. El caltenimientu de los suministros de gas y eletricidá resultó difícil; el suministru d'enerxía eléctrica continuu ensin cortes, nun se restableció hasta 1996. Coles mesmes, nos últimos cinco años, el centru de YYereván tresformóse nuna gran obra de construición y el so urbanismu foi remocicáu pa perder les sos característiques soviétiques. Según el serviciu nacional d'estadística, gastáronse alredor de 1,8 millones de dólares en construiciones en 2006. Los precios de los apartamentos del centru de la ciudá aumentaron n'alredor de diez veces mientres la última década. Sicasí, dellos espertos espresaron les sos opiniones, y afirmaron que munchos de los nuevos edificios y la planificación urbana violen los requisitos de seguridá contra terremotos.

Xeografía y clima[editar | editar la fonte]

Yereván vista dende unos 20 km d'altitú, dende'l noroeste

Yereván atópase n'Armenia Oriental, na zona nororiental del valle del Monte Ararat. La parte cimera de la ciudá ta arrodiada de montes per trés puntos, ente que na parte meridional atópase la ribera del ríu Hrazdan, un tributariu del ríu Arax. El Hrazdan forma un cañón qu'estrema a la ciudá en dos partes. L'altor de la ciudá atópase ente los 900 y 1300 msnm.

Al desendolcar la capitalidá del país, Yereván nun forma parte de nengún marz ("provincia"). Magar ello, atópase arrodiada polos siguientes marzer: Kotayk' (norte), Ararat (sur), Armavir (suroeste) y Aragatsotn (noroeste).

El clima de Yereván ye continental con branos secos y templaos ya iviernos fríos y húmedos. La temperatura n'agostu puede xubir hasta los 35 °C, ente que en xineru, el mes más fríu, pueden baxar hasta los -20 °C. Les precipitaciones tienen una media añal de 710 mm.

Gnome-weather-few-clouds.svg  Parámetros climáticos promediu de/d'  WPTC Meteo task force.svg
Mes Xin Feb Mar Abr May Xun Xut Ago Set Och Pay Avi añal
Temperatura máxima media (°C) 1 4 11 19 24 29 33 32 28 21 12 4 18
Temperatura mínima media (°C) -8 -6 0 6 10 14 17 17 12 7 1 -4 5.5
Precipitación total (mm) 22 25 30 37 44 21 9 8 8 27 23 23 277
Fonte: MSN.com[11] 2008

Tresportes[editar | editar la fonte]

Esquema de les autovíes de Yereván

Rede viaria[editar | editar la fonte]

Amás de les grandes arteries de la ciudá, les aveníes Machtots, Baghramian y Tigran Metz, Yereván tien delles decenes de kilómetros d'autovíes que formen una rede en forma de telaraña:

Per otra parte, la fuerte crecedera recién del parque automovilísticu armeniu (unos 12.000 vehículos per añu),[12] colapsó'l tráficu nel centru de la ciudá y en delles víes sufren atascos mientres los díes llaborables. Pa solucionar el problema, el conceyu de la ciudá decidió invertir na construición de nueves redes viarias. La obra más visible anguaño ye l'arreglu d'una vieya vía ferroviaria como vía de circunvalación urbana que va xunir los barrios del norte col centru de la ciudá, pasando detrás d'una zona residencial de luxu en construición, dempués del monumentu de la casacada.[13]

Tresportes públicos[editar | editar la fonte]

Metru[editar | editar la fonte]

El Metru de Yereván (n'armeniu Երեւանի մետրոպոլիտեն) tien una única llínia de 12 kilómetros, con 10 estaciones. Una estensión de la llínia de 10 nueves estaciones dende'l Noroeste al Este ta en construición. La fecha de final de los trabayos nun ta entá determinada. Los proyectos al llargu plazu preven la construición de dos nueves llínies, anque'l déficit del balance presupuestariu nun dexa afitar una fecha d'entamu de los trabayos.

Autobuses y minibuses[editar | editar la fonte]

Yereván tien 46 llínies d'autobús y minibús[14] y 24 llínies de trolebús.[15] Entá permanecen en funcionamientu los vieyos autobuses de la dómina soviética, anque la mayor parte tán siendo adulces cambeaos y surden cada vez más minibuses mariellos pa reemplazalos, siendo esti color el qu'adulces s'impon como el color oficial de los tresportes de viaxeros en Yereván.

Dempués de 2006, el conceyu instaló paraes d'autobús en tolos barrios de la ciudá, yá que enantes, namái los residentes locales sabíen los llugares onde tenía d'asperase l'autobús. Otres llínies d'autobuses que paran na ciudá, son los autobuses que parten de la Estación Central d'Autobuses asitiada nel barriu de Nor Kilikia, con salíes a casi toes la ciudaes d'Armenia y del estranxeru, destacando Tbilisi en Xeorxa o Tabriz n'Irán.

Tranvía[editar | editar la fonte]

En 1906 entámase a construyir la tranvía de Yereván, siendo'l so últimu viaxe en xineru de 2004. El conceyu decidió'l pieslle definitivu de la tranvía, por cuenta de que'l costu de funcionamientu yera 2,4 vegaes cimeru que los ingresos, intentando en devanéu el salvamentu de la tranvía'l 2003. Dempués, los raíles fueron desmontaos y vendíos al pesu. En 2007, la casi totalidá de los raíles fueron retiraos y les cais ralquitranes.


Teleféricu[editar | editar la fonte]

Hasta l'añu 2004, un teleféricu xunía'l centru de la ciudá de Yereván col barriu residencial de Nork, dientro del distritu de Nork-Marach. Nel mes d'abril d'esi añu, una cabina se descolgó dende 17 metros d'altor, matando a 5 de los 7 pasaxeros.[16]

Dende'l socesu, una parte de los cables atópase descolgao y l'instalación foi abandonada. Yá deficitariu enantes del aicidente, el teleféricu gueta inversores pa raniciar el serviciu. Diariamente yera utilizáu por unes 500 persones.

Ferrocarriles[editar | editar la fonte]

Yereván dispon namái d'una Estación Central (dalgunes de les estaciones de les contornes tán en desusu dende'l 1990). D'arquiteutura típicamente soviética, con una llarga punta enriba'l teyáu del edificiu, acabando colos símbolos típicos del comunismu: estrella colorada, foz y martiellu. Dende'l zarru de les fronteres turca y azerí, namái salen cuatro trenes rexonales acaldía, y un tren internacional cada dos díes, con destín a la vecina Xeorxa.

Pa una cantidá que puede variar ente 9.000 y 18.000 drams, ye posible aportar pela nueche en tren a la capital xeorxana, Tbilisi.[17] Depués puede siguise'l trayectu con destín a la ciudá costera de Batumi nel mar Prietu. Pel llau iranín, la llínia de ferrocarril traviesa'l territoriu azerí de Najicheván, nun dexando que nengún tren procedente de Yereván siga con destín sur. Hai un proyectu n'estudiu pa la construición d'una nueva llínia que coneute direuctamente dambos países. La estación central de trenes tien una correspondencia col metru na estación "Sasuntsi David".

Aeropuertu[editar | editar la fonte]

L'aeropuertu internacional de Yereván (Aeropuertu Internacional de Zvartnots) ta asitiáu a unos 12 kilómetros al oeste del centru de la ciudá. Esti ye'l primer aeropuertu del país, y base de la compañía Armavia. Inauguráu en 1961 na dómina soviética, l'aeropuertu de Zvartnots foi restauráu la primer vegada en 1985 y una segunda en 2002 pa tentar afaese a les normes internacionales. Dempués, empecípiase la construición d'una nuea terminal, tando la primer fase de los trabayos finada en setiembre de 2006 cola apertura de la zona d'aportaes. La segunda parte, la zona d'embarque, foi inaugurada en mayu de 2007.[18] El segundu aeropuertu de Yereván ye l'aeropuertu Erebouni. Dempués de la independencia del país en 1991, los vuelos comerciales son abandonaos en beneficiu de los vuelos privaos. L'exércitu del aire igualmente tien una base nel aeropuertu, y son dellos los MiG-29 que tán aparcaos na terminal de Erebouni.

Deportes[editar | editar la fonte]

Ereván foi una de les sees de la Copa Mundial de Fútbol Xuvenil de 1985, apostada na Xunión Soviética. Nel Estadiu Hrazdan xugáronse los seis alcuentros del Grupu A, compuestu poles seleiciones de Bulgaria, Colombia, Hungría y Túnez, y unu de cuartos de final.

La ciudá tamién alluga los Xuegos Pan-Armenios, que foren realizaos en 1999, 2001, 2003 y 2007, y que la so próxima edición va cellebrase en 2011.[19]

Seyes de los ocho equipos que participaron na temporada 2007 de la lliga armenia de fútbol son de Yereván: el Ararat, el Banants], el MIKA, el Uliss y el Pyunik. Esti postreru ye l'equipu más esitosu de l'Armenia post-soviética, habiendo ganáu ocho de los quince campeonatos apostaos hasta'l momentu.

Infraestructura deportiva[editar | editar la fonte]

El Estadiu Hrazdan, construyíu en 1972, ye'l más grande del país, con capacidá pa 72 mil espectadores.[20] Ye utilizáu principalmente pa partíos de fútbol, pero tamién cunta con instalaciones pa practicar kárate, ximnasia, baloncestu, boxéu, esgrima y tenis de mesa. Nél fai de llocal el FC Ararat, unu de los equipos más populares del país.

Nel Estadiu Hanrapetakan, construyíu en 2000 y con capacidá pa casi 35 mil persones, exercen la localía la seleición de fútbol d'Armenia y el FC Pyunik.

Otros estadios erevaneses son l'Estadiu Banants, l'Estadiu Mika y l'Estadiu Nairi.

Personaxes notables[editar | editar la fonte]

Personaxes que ñacieren o vivieren en Yereván

Ciudaes hermanaes[editar | editar la fonte]

Les ciudaes hermanaes con Yerevan son:[21]

Vease tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&DÍI=1&lang=eng}}
  2. http://www.gov.am/enversion/rexonal_7/rexonal.htm}}
  3. 3.0 3.1 3.2 http://docs.armstat.am/census/pdfs/11.pdf
  4. http://docs.armstat.am/census/pdfs/12.pdf
  5. http://www.yerevan.am/index.php?page=mayor&lang=eng
  6. Baghdasaryan A., Simonyan A, et al. Երևան (Yerevan). The Soviet Armenian Encyclopedia. Yerevan, Armenian SSR, vol. III, 1977, 548-564
  7. Ver artículos Hestoria de Yerevan, Hestoria d'Armenia y Urartu.
  8. http://www.yerevan.am/index.php?page=emblem&lang=eng |títulu=Symbols of the city of Yerevan
  9. (francés)Emblemes nacionales
  10. Detáis en sitiu oficial de la ciudá
  11. . MSN.com. Consultáu'l 20-01-2008.
  12. Artículu de 10 de payares de 2006, ArmenPres n'ArmeniaDiaspora.com
  13. Noticies d'Armenia Online
  14. Llista de les 46 llínies d'autobús de Yereván en site del conceyu
  15. Llista de les 24 llínies de trolebús en site del conceyu
  16. ArmeniaNow.com – Periodistes independientes d'Armenia Actual
  17. Artículu de ArmenPress en ArmeniaDiaspora.com
  18. Site officiel del Aeropuertu Internacional de Zvartnots.
  19. 4TH PAN ARMENIAN GAMES DRAW TO THEIR END. Panorama.am. URL aportada'l 15 de xineru de 2008.
  20. Stadiums in Armenia. World Stadiums. URL aportada'l 15 de xineru de 2008.
  21. Municipality of Yerevan. . International Cooperation. Consultáu'l 30 d'ochobre de 2008.
  22. City of Cambridge, MA. . Consultáu'l 29 d'ochobre de 2008.
  23. Isfaham Islamic Council. . Consultáu'l 30 d'ochobre de 2008.
  24. Офiцiйний портал Київської мiської влади. . Consultáu'l 12 d'avientu de 2007.
  25. The Official Web Site of The City of Los Angeles. . Consultáu'l 29 d'ochobre de 2008.
  26. Ville de Marseille. . Consultáu'l 30 d'ochobre de 2008.
  27. Official Portal of the City Governement of Saint-Petersburg. . Consultáu'l 30 d'ochobre de 2008.