Bixa orellana

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Bixa orellana
Commons-emblem-notice.svg
 
Achiote, Onoto
Bixa.jpg
Clasificación científica
Reinu: Plantae
Subreinu: Tracheobionta
División: Magnoliophyta
Clas: Magnoliopsida
Subclas: Dilleniidae
Orde: Malvales
Familia: Bixaceae
Xéneru: Bixa
Especie: B. orellana
L.
[editar datos en Wikidata]

El achiote[1], urucú o onoto (Bixa orellana) ye una especie botánica arborescente de les rexones intertropicales d'América, cultiváu específicamente en Costa Rica, Méxicu, Colombia, Ecuador, Venezuela y Andes de Perú, dende la dómina precolombina. D'el so frutu llógrase la especia homónima, emplegada como colorante y condimento na comida popular. En Méxicu recibe tamién el nome común de acotillo[1].

Otres denominaciones populares[editar | editar la fonte]

Na cultura lusófona, llámase-y tamién açafroa (yá que por ser bien colorante recuerda en daqué al azafrán anque'l verdaderu azafrán da color mariellu) y tamién colorau (ye dicir "coloráu" col significáu de colloráu).

semeya de flor y frutu de Onoto (Bixa orellana)

Descripción[editar | editar la fonte]

Ye un parrotal perenne, de 2-4 m hasta 6 m d'altor, copa baxa y estendida; tarmu pardu, ramifica a poco altor del terrén. Fueyes simples, grandes, de 6-27 x 4-19 cm, y base arrondada o subtruncada, verdoses clares, persistentes, alternes, marxes llisos, cordaes, de llargos pecíolus, delgaos, glabro, de 3-8 (-10) cm de llargu, engrosáu nos estremos. Flores en ramilletes terminales de panículas, de 5-10 cm de llargor, con pelos glandulares; hermafrodites, ablancazaes a rosaes según variedáes, flores de 3-6 cm de diámetru, en pedicelos de 7-16 mm de llargu, y un aníu de glándules debaxo del mota; ésti con sépalos anchos, ovaos a orbiculares, de 1-2 cm de llargu, caducos; corola de pétalos bien obovaos, de 1-2 cm de llargu, rosaos a blancu; munchos estames, y anteres violacees; floria escalonadamente, empezando polos brotos terminales.

El frutu ye una cápsula colorada, de 2 a 6 cm de llargu, con pelos gruesos espinosos, dehiscente, verdosa escura a morada (según variedaes), que al maurecer pasa a pardu acoloratáu escuru. En cada cáscara hai granes en númberu variable (10-50, en relación col tamañu capsular). La grana ye estruyida, de 5 mm de llargu, con tegumentu recubiertu d'una sustanza mafoso acoloratada intensa.[2]

Ecoloxía[editar | editar la fonte]

Soporta temperatures de 20 a 35 °C; y, n'altitú, de 100 a 1.500 msnm, anque crez muncho meyor en zones baxes de non más de 500 msnm, ensin xelaes; y agües añales de 1.000 a 1.500 mm.

Usos[editar | editar la fonte]

Frutos abiertos de onoto coles granes nel so interior.

Conozse como fonte d'un colorante pa natural acoloratáu amarellentáu deriváu de les sos granes, conocíu como annatto, que ye usáu como afrodisiacu colorante alimenticiu. Úsase frecuentemente na coloración de quesos como'l Cheddar o Tipu Americanu o'l Mimolette, de margarina, mantequilla, arroz, pexe afumáu y dacuando como condimento de cocina. Ye utilizáu llargamente en diverses preparaciones culinaries de Llatinoamérica y el Caribe, y tamién en Filipines, tantu como colorante como saborizante. Na hallaca, platu típicu venezolanu de la navidá, constitúi un ingrediente imprescindible. Ye frecuente na rexón cruceña que s'utilice (col nome de urucú) para edulcorar al locro llamáu locro carreteru. Tamién s'usa como condimento y colorante, formando parte de la cocina yucateca como la cochinita pibil y el Mukbil pollu, ente otros platillos. Ye un condimento que foi bien utilizáu polos mayes, estendiéndose'l so usu a prácticamente tola América, a les Islles Canaries y al Sudeste Asiáticu, onde tamién ye usáu como ingrediente de la gastronomía rexonal.

Nel Perú ye'l condimento principal del famosu platu llamáu "Pollada", el achiote apurre'l típicu color acoloratáu al platillo, ye usáu en distintes rexones del país.

Los pueblos orixinarios de Centru y Suramérica utilizar como pintura corporal y facial pa los sos rituales relixosos. El códigu del colorante ye Y160b.

Propiedaes melecinales[editar | editar la fonte]

Atribúyense-y distintes propiedaes terapéutiques: astrinxente, antisépticu, emoliente, antibacterial, antiosidante, expectorante, cicatrizante, febrífugo, estomáquico y antidisentérico, diuréticu y antigonorreico, purgante, desinflamatorio y hipoglicemiante. Usar contra dolores de cabeza, neuralxes, irritación, asma, inflamaciones, excoriaciones, disnea y pleuresia[3] La grana molida ye utilizada pa tratar sarampión, viruela, afecciones estomacales, enfermedaes del reñón, disentería y febrífugo, astrinxente y llixeru purgante.

La magaya usar en quemadures y angüeñes.

Les fueyes actúen contra malestares de gargüelu, afecciones respiratories, dolores renales, inflamaciones dérmiques y vaxinales, fiebre, hipertensión, vultures sanguínees, foria, hemorroides, anxina, abscesos, cefalalxa, infecciones de la piel y conxuntivitis.

Machucaes o fervíes son consumíes pa controlar vultures, como antídotu contra la intoxicación pol consumu de yuca brava que contién ácidu cianhídricu.

El fervinchu de les fueyes ye usada poles muyeres pa llavadures vaxinales y ye bien eficaz nel control d'inflamaciones producíes por hongu y bacteries.

El raigañu podría tener un grave efectu hepatotóxico, polo qu'el so ingesta directa, en fervinchos y demás, ta totalmente contraindicada. Son absolutamente falses los encamientos que suxuren un efectu beneficiosu nes hepatitis.

Los frutos y granes en fervinchu controlen el dolor de cabeza. Tamién tien propiedaes cicatrizantes.

L'estractu secu o'l fervinchu de les fueyes úsase enforma pa controlar y curar la prostatitis, dolencia que suel dexenerar en cáncer de próstata.

Aceite de achiote[editar | editar la fonte]

Aceite de achiote

L'aceite llográu ye rica en tocotrienoles, betacaroteno, aceite esencial, aceite fixo, ácidos grasos enchíos y insaturaos, flavonoides y vitamina C.[4] Emplegar de delles formes cosmétiques, nes que deseya tomar ventaya de les característiques del aceite de achiote. incorpora-se con facilidá nes cremes, lociones cremoses, protector solar, bálsamos llabiales. los efectos son de reestructura'l pelo y ayudar a protexer contra los rayos ultravioletes.[5] El llogru d'aceite con una alta actividá antiosidante y el colesterol de baxada, que puede ser utilizáu nos suplementos nutricionales y cosméticos.[6]

Tocotrienols

Taxonomía[editar | editar la fonte]

Bixa orellana describióse por Carlos Linneo y espublizóse en Species Plantarum 1: 512. 1753.[7]

Etimoloxía

La palabra achiote ye una castellanización del náhuatl achiotl. La etimoloxía del nome binomial correspuende a bixa, llatinización del portugués bixa; orellana, dedicáu al esplorador español Francisco de Orellana (1490-1546). Bija yera'l nome dáu al tinte vieno tintu llográu d'esta planta, nes comunidaes Pijaos de Colombia.

L'otru nome pol cual ye bien conocíu ye urucú (palabra que procede tantu del guaraní como del tupi [uru-ku], o tamién urucum = "colloráu").

Sinonimia
  • Bixa upatensis Ram.Goyena
  • Bixa urucurana Willd.
  • Orellana americana (Poir.) Kuntze
  • Orellana americana var. leiocarpa Kuntze
  • Orellana orellana (L.) Kuntze[8]

Nomes comunes[editar | editar la fonte]

De siguío amuésase una llista de los nomes comunes colos que se conoz a Bixa orellana en diverses rexones:

Galería d'imaxes[editar | editar la fonte]

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. 1,0 1,1 (1970) Lexicón de Fauna y Flora (en español). Comisión Permanente de l'Asociación d'Academies de la Llingua Española, vii + 569.
  2. Bixa orellana
  3. Zintzun Tecuciztécatl, Tlaguecocupitzle Tecuciztécatl (Ochobre de 1997). Remedio Naturales (en Español). Mexico,D.F: Ediciones Aguilar, 10.
  4. CÓDIGU INTERNU XXX_APELIDO www.inova.unicamp.br Processo otimizáu para obtenção d'oliu ricu em antiosidantes de urucum
  5. epois do boom do argan, conheça vos novos olios que prometem curiar dos cabelos. http://mulher.uol.com.br/beleza/noticies/redacao/2012/09/17/depois-do-boom-do-argan-conheca-vos-novos-goléivos-que-prometem-curiar-dos-cabelos.htm
  6. CÓDIGU INTERNU XXX_APELIDO www.inova.unicamp.br Processo otimizáu para obtenção d'oliu ricu em antiosidantes de urucum
  7. «Bixa orellana». Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. Consultáu'l 5 de febreru de 2013.
  8. Sinónimos en Tropicos
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 9,15 9,16 9,17 9,18 9,19 9,20 9,21 9,22 9,23 9,24 9,25 Diccionariu de los nomes comunes de les plantes de Colombia
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 CONABIO
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 11,13 11,14 11,15 11,16 11,17 11,18 11,19 11,20 11,21 11,22 11,23 11,24 11,25 CTPI
  12. 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 12,12 INAFORESTA
  13. 13,0 13,1 Tesauro de plantes melecinales d'Uruguái
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 14,7 14,8 Augusto Maleret
  15. Diccionariu de la Real Academia
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 16,6 CENICAFÉ
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 Sistema d'Información de Biodiversidá
  18. Dominicana on line
  19. XILOTECA
  20. Institutu Caru y Cuervu
  21. James A. Duke

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]