Nueva York

De Uiquipedia
Saltar a: navegación, buscar
Uiquipedia:Wikipedia:Llista d'artículos que toa Wikipedia tien que tener/Archivu
Bandera de la ciudá

Nueva York (nomada oficialmente New York City, pa estremala del estáu homónimu) ye la ciudá más poblada de los Estaos Xuníos y el centru de l'área metropolitana de Nueva York, una de les mayores del mundu. Con una población estimao (U.S. Census Bureau, 2012) de 8.336.697 habitantes, ye la sé de la Organización de les Naciones Xuníes y considérasela bien de veces como la capital cultural del mundu. Na so área metropolitana, de 17.400 km² d'estensión, viven 18,9 millones d'habitantes.

L'Empire State Building y, al fondo, cúpula del Chrysler Building, nel Midtown Manhattan

Asitiada nún de los mayores puertos naturales del mundu, la ciudá ta formada por cinco boroughs (distritos); caún d'ellos ye un condáu del estáu de Nueva York. Esos distritos (Brooklyn, el Bronx, Manhattan, Queens, y Staten Island) formen oficialmente una única ciudá dende 1898. Esa ciudá, que reparte los sos más d'ocho millones d'habitantes en malpenes 783,8 km², ye la de mayor densidá de población de tol país. Ye, tamién, la de mayor diversidá llingüística nel mundu; calcúlase que fálense nella 800 llingües diferentes.

L'orixe de la ciudá remóntase a 1624. Esi añu fundose, por mercaderes holandeses, un puestu comercial na fastera meridional de la islla de Manhattan, que recibió en 1626 el nome de Nueva Amsterdam. La ciudá pasó a manes de los ingleses en 1664, y recibió'l so nome actual dempués de que'l rei Carlos II d'Inglaterra-y diera eses tierres al so hermanu, el duque de York. La ciudá foi capital de los Estaos Xuníos dende 1785 a 1790, y ye la ciudá mayor del país dende esi últimu añu. A ella aportaron, a finales del sieglu XIX y entamos del XX, millones d'inmigrantes per barcu. Al llegar a la ciudá yeren saludaos pela Estatua de la Llibertá, que ye anguaño un símbolu universalmente reconocíu de los Estaos Xuníos y la so democracia.

La ciudá ye visitada añalmente por 50 millones de persones. Les más d'elles pasen per Times Square y visiten los sos perfamosos puentes, rascacielos y parques. La ciudá abelluga tamién el centru financieru del mundu, el distritu financieru qu'arrodia la bolsa (New York Stock Exchange) de Wall Street, principal mercáu bursátil del mundu pel volumen de capitalización de les empreses que cotizen nella. Consecuentemente con ello, les viviendes y oficines en Manhattan tán ente les más cares del mundu. La ciudá, amás, ye la sé de delles universidaes; dalgunes d'elles (Columbia University, New York University y Rockefeller University) suelen tar incluyíes nos llistaos que recueyen les 50 meyores universidaes del mundu.

Vista del Midtown Manhattan dende'l cumal del Rockefeller Center al atapecer

Historia[1][editar | editar la fonte]

El llugar qu'anguaño ocupa la ciudá taba habitáu, na dómina precolonial, por dellos grupos de la tribu de los algonquinos. Ún d'ellos, nomáu Lenape, vivía en Lenapehoking, un territoriu qu'incluyía Staten Island, la fastera occidental de Long Island (no qu'anguaño son Brooklyn y Queens), Manhattan y la fastera meridional del valle del ríu Hudson, incluyendo el Bronx.

De la fundación de la ciudá a la independencia estaunidense (sieglos XVI-XVIII)[editar | editar la fonte]

L'esplorador italianu Giovanni da Verrazano foi el primer européu n'aportar a la rexón; desembarcó en Staten Island en 1524, y cartografió la zona. El primer européu en llegar a Manhattan, por embargu, foi l'inglés Henry Hudson, que tamién remontó'l ríu que dempués diba llevar el so nome nun intentu d'atopar el pasu que se suponía d'aquella que permitía arrodiar América pol noroeste pa llegar a les Indies. Hudson trabayaba pa la Compañía Holandesa de les Indies Orientales, que foi la qu'instaló los primeros pobladores permanentes na islla. El fuerte, nomáu Fort Amsterdam, convirtiose, cola llegada de más colonos, na ciudá de New Amsterdam. En 1626 el gobernador de la nueva ciudá mercó Manhattan (que'l so nome significaba "la islla les colines" nel idioma nativu) a la tribu Canarsie por delles caxigalines que teníen un valor de 24 dólares.

La población de la ciudá medró hasta algamar los 1.000 habitantes na década de 1650, pero tamién aumentaron les engarradielles colos nativos, que se resistíen a pagar impuestos a los nuevos amos. La Compañía Holandesa de les Indies Orientales, medranosa de qu'eses pelees perxudicaran los sos intereses económicos, encargó a Peter Stuyvesant que punxera fin a los problemes. Esti algamó'l so oxetivu, pero demientres el so mandatu, de 17 años, la flota británica y la holandesa llibraron trés guerres. Inglaterra yera consciente de la importancia estratéxica del asentamientu pal comerciu, y nun paró hasta conseguir conquistalu. En 1664 una flota inglesa consiguió rendir la ciudá, que renomó Nueva York n'honor del duque de York. Col dominiu inglés la ciudá prosperó enforma, y pa 1700 yá tenía 7.000 habitantes. El primer periódicu, The New York Gazzette, entamó a espublizase en 1725 y la primer universidá (King's College, anguaño Columbia University) abrió en 1754.

New Amsterdam en 1664

Nes revueltes pola independencia de les colonies Nueva York tuvo un papel destacáu. Nella reuniose, en 1765, el primer congresu de les colonies americanes (The Stamp Act Congress), qu'aconceyaron pa protestar contra los nuevos impuestos qu'impuxeron los británicos, y cinco años dempués hubo la primer batalla colos ingleses na ciudá. Al entamu de la guerra d'independencia la ciudá tuvo en manes de les tropes independentistes, pero los ingleses recuperáronla tres de la batalla de Brooklyn (1776) y caltuvieron el so control hasta la fin de la guerra en 1783. Dos años dempués la ciudá foi nomada capital provisional del país, y foi la sé del Congresu hasta 1790. Nella tuvo llugar tamién la primer toma de posesión d'un presidente estaunidense al xurar el cargo nella George Washington en 1789.

Nueva York demientres el sieglu XIX[editar | editar la fonte]

Nueva York yera, nos primeros tiempos de la independencia, más pequeñu que les otres dos grandes metrópolis de la nueva nación, Filadelfia y Boston, pero'l so calter de mayor puertu de la costa este llevó a la ciudá a millones d'inmigrantes. Alemanes, irlandeses y xente d'otros países del norte d'Europa aportaron a lo llargo del sieglu XIX a la ciudá atrayíos pola bayura de trabayu disponible. A ellos siguiéronlos, nas dos últimas décadas del sieglu, europeos del este y italianos, que traxeron con ellos relixones desconocíes na ciudá, como la católica, y nueves formes de vida. Esto provocó tensiones raciales y culturales ente los vieyos y los nuevos inmigrantes. Los recién llegaos, que los más d'ellos nun falaben inglés, pasaben a depender del Tammany Hall, una institución controlada pol Partíu Demócrata que-yos consiguía trabayu a cambiu de los sos votos. Dirixida por William M. Tweed, la institución acabó fundiéndose embaxu'l pesu de la so propia corrupción. El mesmu Tweed foi deteníu en 1871 acusáu de tener robao a la ciudá 200 millones de dólares.

Manhattan en 1873 (grabáu). A la mandrecha vese la ponte de Brooklyn, que taba en construcción

Al tiempu, les tensiones diben xorreciendo nel país alredor de la cuestión de los derechos de los estaos y de la esclavitú. La ciudá nun yera ún de los centros más favoratibles al abolicionsimu, porque los mercaderes teníen miéu de qu'el provechosu comerciu que teníen colos estaos esclavistes del Sur sofriera perxuiciu cola abolición. Cuando entamó l'alistamientu pal exércitu de la Unión españó una revuelta na ciudá que causó 1.000 muertos, ente ellos dellos afroamericanos que foron linchaos. Foi necesario que vinieran soldaos dende Gettysburg pa restaurar l'orde.

La ciudá, mentantu, segúia medrando gracies al progresu de la inxeniería. Brooklyn, por exemplu, taba aislláu del restu de la zona hasta qu'acabó la construcción de la ponte de Brooklyn en 1883. La fundación de la ciudá pol axuntamientu de los cinco boroughs (distritos) de Manhattan, el Bronx, Queens, Staten Island y Brooklyn nun asocedió hasta 1898. Entóncenes Manhattan yera la zona más poblada, pero la construcción a lo llargo del sieglu siguiente d'una rede de puentes y túneles permitió que la xente que trabayaba na ciudá pudiera colar a los boroughs vecinos, ú la vivienda yera más barata, a vivir.

La ciudá demientres el sieglu XX[editar | editar la fonte]

Les primeres décades del sieglu foron de crecimientu, magar que problemáticu, de la ciudá. Esta llegó a la década de los 30, la de la Gran Depresión, fondamente endeudada. Había ser l'alcalde Fiorello LaGuardia, que gobernó la ciudá dende 1934 hasta 1945, el que-y diera puxu otra vuelta. Recuperó la estabilidá de les cuentes municipales, lluchó escontra'l crimen y creó servicios sociales públicos na ciudá. En 1939 cellebrose na ciudá una exposición universal, na que se presentó por primer vegada al públicu la televisión, y la ciudá recibió un emburrión definitivu a la so condición de capital del mundu al ser escoyida p'abellugar, en 1946, la sé de les Naciones Xuníes.

Na década de 1960 la ciudá paecía ingobernable. Una fuelga de trabayadores del sistema de tresporte públicu paralizó'l metro y los autobuses urbanos en 1966. En 1968 los trabayadores del serviciu públicu de llimpieza ficieron una fuelga de nueve díes qu'enllenó les cais de la ciudá de montoneres de basoria. En 1971 foron la policía y los bomberos los que ficieron fuelga, y en 1975 la ciudá tuvo a piques de declarase en bancarrota al nun poder pagar los bonos que tenía emitío. Fizo falta un rescate del gobiernu federal pa que nun se llegara a ello. En 1978 llegó a l'alcaldía Edward Koch, que consiguió llevar la paz social a la ciudá. En 1989 la ciudá tuvo'l so primer alcalde afroamericanu, David N. Dinkins, que tuvo que lluchar cola peor recesión económica dende la Segunda Guerra Mundial. Los años de la década de 1990 foron los del alcalde Rudolph Giuliani, que consiguió amenorgar enforma la criminalidá, tener presupuestos equilibraos y ameyorar les condiciones de vida na ciudá. Giuliani tenía llegao a l'alcaldía poco dempués del atentáu contra'l World Trade Center de 26 de febreru de 1993, que provocó seis muertos y abondantes daños materiales, y había tener que facer frente al segundu atentáu, el del 11 de setiembre de 2001.

L'atentáu del 11-S[editar | editar la fonte]

Restos de los edificios 1WTC, 6WTC y 7WTC el 17 de setiembre de 2001

El 11 de setiembre de 2001 tuvo llugar un atentáu escontra les conocíes como Torres Ximielgues del World Trade Center. A les 8.46 de la mañana d'esi día un avión d'American Airlines, enllenu de pasaxeros, foi estrelláu por cinco terroristes que lu teníen secuestráu escontra la fachada norte de la torre norte (nomada One World Trade Center, 1WTC) del World Trade Center. A les 9.07 otros cinco terroristes estrellaron otru avión, de United Airlines, escontra la fachada sur de la torre sur (nomada Two World Trade Center, 2WTC). Les torres teníen una estructura central que les mantenía de pie, y l'impactu y los incendios provocaos pol combustible de los aviones afectáronles hasta que, a les 9.59, la torre sur esbarrumbose. Media hora dempués pasó-y lo mesmu a la torre norte. Cientos de trabayadores de les torres, los pasaxeros de los aviones y hasta 411 trabayadores de los servicios d'emerxencies morrieron aquel día; el total de muertos na ciudá foi de 2.606 persones.

El nuevu One World Trade Center n'avientu de 2012

La brutalidá del atentáu dexo ablucáu al mundu enteru. Los díes siguientes miles de voluntarios trabayaron pa repariar los estrozos y axudar a les víctimes, y los neoyorkinos, col alcalde dando exemplu a pie d'obra, desarrollaron un sentimientu d'arguyu y de nun dexar que la ciudá fora baltada pola acción d'unos terroristes. Entovía fumeaben los restos de les torres cuando'l gobernador del estáu George Pataki y l'alcalde Giuliani crearon un organismu (Lower Manhattan Development Corporation) pa coordinar la construcción d'un memorial a les víctimes y pa dirixir la reconstrucción y revitalización de la zona afectada pol atentáu. Los sos esfuercios foron continuaos pol siguiente alcalde, Michael Bloomberg. El diseñu del memorial qu'anguaño puede vese na zona qu'ocupaben les torres foi escoyíu en 2002, y pa 2005 aprobose'l proyectu de la nomada Freedom Tower (torre de la llibertá), un rascacielos más altu entá que les torres orixinales que ha incluyir un mirador y, nel so cumal, una lluz allumando al cielu permanentemente n'alcordanza de los muertos nel atentáu. L'edificiu, que yá ta techáu dende 2013, tien prevista la so inauguración nel añu 2014.

Xeografía[editar | editar la fonte]

Nueva York ta asitiada na rexón nororiental de los Estaos Xuníos, al sureste del estáu homónimu, aprosimadamente a la metá del camín ente Washington DC y Boston. La so situación, na desembocadura del ríu Hudson, tien ayudao a la ciudá a convertise nún puertu perimportante. La mayoría de les cases de la ciudá tán construyíes en trés islles (Manhattan, Staten Island y Long Island), lo que fai que'l terrén edificable seya escasu y haiga, poro, una gran densidá de población.

Imaxe de satélite de la ciudá de Nueva York

El ríu Hudson, que cuerre a traviés del valle homónimu hasta aportar a la bahía de Nueva York, separta esta ciudá del estáu de Nueva Jersey. Dellos de los brazos fluviales que se formen nel estuariu fain de llende ente los boroughs de la ciudá: asina, el East River separta'l Bronx y Manhattan de Long Island; y el Harlem River separta la mayoría de la islla de Manhattan del Bronx. Sicasí, dengún de los dos son braeros ríos; la única corriente d'agua duce que traviesa la ciudá ye'l ríu Bronx (Bronx River), que traviesa'l Bronx y'l condáu de Westchester.

El terrenu de la ciudá tien aumentáu enforma al traviés de los sieglos pola acción humana. Esta ganancia de tierra al mar produciose especialmente na zona del Lower Manhattan; allí desarrollose, por exemplu, la barriada de Battery Park nes décades de 1970 y 1980. Con esos terrenos l'área total ocupada pola ciudá ye de 1.214 km², de los que 425 km² son d'agua y los 789 km² restantes de tierra. El puntu más altu la ciudá ye la colina Todt (Todt Hill), en Staten Island, de 124,9 m d'altor.

División alministrativa de la ciudá: los boroughs[editar | editar la fonte]

New York City ta sodividida en cinco boroughs. En NYC un borough, según la Llei del Estáu de Nueva York, ye una corporación municipal que se crea cuando un condáu fúndese con otros pa ser parte de la ciudá.[2]. Caún de los condaos correspuende a un condáu del estáu de Nueva York, pero de magar 1898 nun tienen una institución que los gobierne de forma independiente y tán integraos na ciudá con un gobiernu únicu. Caún de los boroughs, a la vez, sodivídese en cientos de barrios con un calter definíu y estremáu de los vecinos. De ser ciudaes independientes, cuatru d'ellos (Brooklyn, Queens, Manhattan y el Bronx) habíen tar ente les diez ciudaes más poblaes de los Estaos Xuníos.

Los cinco boroughs de la Ciudá de Nueva York:1: Manhattan 2:  Brooklyn 3:  Queens 4:  Bronx 5:  Staten Island.
  • Manhattan (condáu de Nueva York, New York County) ye'l de mayor densidá de población de los cinco. La mayoría del so territoriu ta na islla de Manhattan, na desembocadura del ríu Hudson. Nelli tán Central Park y la mayoría de los rascacielos, y ye'l centru económicu de la ciudá. Ye, tamién, la sé de delles corporaciones empresariales, de les Naciones Xuníes, d'un garapiellu d'universidaes y de bien de museos y atracciones culturales. El borough sodivídese en Lower, Midtown y Uptown. El Uptown Manhattan, pela so banda, ta partíu en dos por Central Park; les sos dos mitaes son el Upper East Side y el Upper West Side. Perriba del estremu septentrional del parque allúgase'l barriu de Harlem.
  • The Bronx (condáu del Bronx, Bronx County) ye'l más septentrional de los boroughs de Nueva York. Allúgase nelli l'estadiu d'ún de los equipos de béisbol de la ciudá, los New York Yankees (Yankee Stadium), y tamién la cooperativa de viviendes más grande del mundu, nomada Co-op City, na que viven más de 43.000 persones. Compriende una pequeña fastera de la islla de Manhattan, nomada Marble Hill, pero'l restu del so territoriu ye territoriu continental americanu, daqué que nun asocede en dengún de los otros cuatro boroughs. Nel borough, que ye'l llugar de nacencia de la música rap y la cultura hip-hop, rescampla como principal atracción el so zoo (Bronx Zoo), el mayor del mundu asitiáu dientru d'una ciudá con 1,07 km² d'estensión y una población de más de 6.000 animales[3]
  • Brooklyn (condáu de Kings, Kings County), asitiáu nel estremu occidental de Long Island, ye'l borough más pobláu. Foi ciudá independiente hasta 1898, y caltién entá una fuerte personalidá y sentíu identitariu. Brooklyn ye renomáu pola so diversidá cultural, social y étnica, y tien barrios con fuerte personalidá y edificios con un estilu arquitectónicu mui característicu. Ye l'únicu de los boroughs, sacante Manhattan, que tien un distritu central de negocios, nomáu Downtown Brooklyn. Na so fastera costera allúgase la islla de Coney (Coney Island), que ye la sé, dende la década de 1870, d'ún de los primeros parques d'atracciones del país.
  • Queens (condáu de Queens, Queens County), asitiáu en Long Island, al este de Brooklyn, ye'l borough más grande y el condáu con más diversidá étnica de tolos Estaos Xuníos. El territoriu que nos primeros sieglos d'ocupación europea taba ocupáu por seis ciudaes y dellos pueblos alcordó nun referéndum convertise nun distritu metropolitanu y axuntase a la ciudá de Nueva York el 1 de xineru de 1898. Queens, que ye l'únicu condáu de cierta estensión de los Estaos Xuníos nel que los ingresos medios de los afroamericanos son mayores que los de la so población de raza blanca, ye au tán los dos aeropuertos qu'atienden la ciudá de Nueva York y tán en tierres d'esi estáu (LaGuardia Airport y John F. Kennedy International Airport) y l'estadiu de l'otru equipu de béisbol de la ciudá, los New York Mets (Citi Field).
  • Staten Island (condáu de Richmond, Richmond County) ye'l más suburbanu de los cinco boroughs. Ta conectáu con Brooklyn pola ponte Verrazano-Narrows, y con Manhattan con un ferry nel qu'el viaxe ye de baldre. Esti (The Staten Island Ferry) ye una de les principales atracciones turístiques de la ciudá, una y bones dende elli hai una bona panorámica de la Estatua de la Llibertá, la islla d'Ellis y el Lower Manhattan. Dientro del borough allúgase, dende 1984, ún de los espacios naturales mayor de la ciudá, el Staten Island Greenbelt, que ye un conxuntu de siete parques con 10 km² d'estensión y 45 km de caminos pa caleyar.



Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Los datos d'esti apartáu tán sacaos del llibru Cities of the United States, 5th edition. Thomson Gale, Detroit, 2006
  2. Benjamin, Gerald, Richard P. Nathan (1990). Regionalism and realism: A Study of Government in the New York Metropolitan Area. Brookings Institute. p. 59.
  3. Ward, Candace (2000). New York City Museum Guide. NYC, Dover Publications, 2000. Páx. 72. ISBN 0-486-41000-5.

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Nueva York
Wikimedia Commons tien archivos rellacionaos con: