Taxus baccata

De Wikipedia
(Redirixío dende Texu)
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Taxus Baccata
El teixu de Bermiegu cunten que ye'l más vieyu d'España.

Taxus Baccata.
Clasificación científica
Reinu: Plantae
División: Pinophyta
Clas: Pinopsida
Orde: Pinales
Familia: Taxaceae
Xéneru: Taxus
Especie: T. baccata
Taxus baccata MHNT seed.jpg

El texu (Taxus baccata) ye una especie ximnosperma de la familia de les Taxacees (clase Pinopsida). Ye orixinaria d'Europa occidental, central y meridional, oeste d'Asia y norte d'África [1]. Ye una planta carauterizada pol so espollete lentu, gran llonxevidá y calter venenosu. Suel atopase normalmente como exemplares aisllaos, más raramente en formaciones.

Etimoloxía y nome[editar | editar la fonte]

El texu foi descritu en 1753 como Taxus baccata por Carl von Linné y publicáu en ''Species Plantarum'' 2: 1040 [2].

Taxus yera'l nome llatín clásicu pa designar la mesma especie qu'anguaño conocemos como texu. La pallabra tien un orixe inciertu. La hipótesis más aceutada vencéyala cola griega tóxon (arcu) pola flexibilidá de la so madera. La especie baccata deriva del llatín bacca, n'alusión a la baga que produz.

La mayor parte de los nomes romances actuales provienen del llatín taxus: asturianu texu, italianu tasso, corsu tassu, occitanu teis, catalán teix, gascón tech, castellanu tejo, portugués teixo, gallegu teixo o rumanu tisa. Hai una esceición nel francés if que pudiera emparentase coles llingües protoxermániques como l'inglés yew, bretón ivin, irlandés ēo y galés ywen. Toes estes tienen un aniciu posiblemente del galu *ivos.

Nome popular[editar | editar la fonte]

N'asturianu amás de texu, esisten otres variantes como teḥa, texa, teixu y tixu, más la forma mocal o mocayal que pudiera remanecer del nome popular de la so baga, mocu o moquiellu[3]. Hai que notar qu'anque texu ye la voz xenérica pa cualesquier individuu d'esta especie, n'asturianu dase variación de xéneru dientro del propiu nome (texu-texa), amosando'l so calter d'especie dioica, ye dicir, que presenta dos pies de planta, unu por cada sexu.

Fitonimia[editar | editar la fonte]

Los nomes de llugares que remanecen de la pallabra texu pola so esistencia nel pasáu son abondosos pela xeografía. N'Asturies atópense varios, El Tixu (Morcín), El Teixu (Quirós), Ḷḷanu los Teixos (Quirós), La Texera (Ayer), Les Tixeres (Riosa), Teixeda (Villayón), La Texera (Avilés, Cabranes), Os Teixóis (Taramundi) o El Texu (Cabrales, Llanes), ente otros [4] [5][6]; pel restu d'España hai El Tejo (Cantabria), Cova del Teix (banzáu de Margalef, Cataluña), La Tejera (Zamora), Fuente del Tejo (Sierra de Segura, Jaén) o Aginamendi (del vascu hagin -texu-, País Vascu). Per Europa, hai los de ciudaes como York (Reinu Xuníu) o Évora (Portugal), en dambos casos derivaos del celta *eburo (texu). D'esta pallabra celta tomó tamién nome la tribu belga de los eburones.

Descripción[editar | editar la fonte]

El texu ye un árbol de rama verde escuro que caltién la fueya tol añu y pue llegar a midir hasta 20 m d'altor, anque cuando sufre estrés o presión esterior pue presentase como arbustu. La rama en xeneral ye trupo, con gran proliferación de cañes en posición horizontal y colingando selemente pela pica. Les fueyes son pequeñes (1-4 cm) allargaes y estreches, de color verde escuro pela facha pero más ablancuzaes y col nerviu mediu sobresaliendo pel envés. El marxe ye lisu. El tueru ye gruesu, con una corteya pardo-abuxao que s'esforgaxa en plaques irregulares.

Como especie dioica, los individuos machos namás producen estames y les femes grana. Visualmente son iguales, anque la proliferación de cada gónada ye la que los delata. El texu, el pie masculín, produz nes axiles de les fueyes unos conos globosos pequeños de color marelludo cola apariencia d'un floreru del que sal una columna coronada por 6 a 8 escames peltaes, caúna con 4 a 8 sacos polínicos [7]. La texa, el pie femenín, lleva un rudimentu seminal solitariu nel apéndiz d'una curtia prollongación escamosa allugáu tamién nes axiles de les fueyes. Tien forma ovoide y ta arrodiáu per una bráctea verdosa que, demientres la madurez del embrión, desendolca una envoltura carnosa y mucilaxinosa de color colorao esllendante llamada, en botánica, l'arilu. Esta envoltura nun enzarra dafechu la semiente, dexando perfeutamente visible'l so color marrón, forma apiculada y naturaleza lleñosa. L'arilu, nun se considera un frutu como'l de les anxospermes, sinon un pseudofrutu. N'asturianu llámase moquiellu o mocu.

Floración y fructificación[editar | editar la fonte]

La floración desendólcase de febreru a abril. Les abeyes y otros inseutos acopien dalgo del so polen pero la dispersión faise mayoritariamente pel aire. El moquiellu madura pela seronda y son les aves les que contribuyen a la dispersión de la grana.

Hábitat[editar | editar la fonte]

El texu vive en sitios aveseos y soleyeros, magar que prefier llugares llentos pero non enllamuergaos. Mui raramente apaez formando viesques monoespecífiques, llamaes texeos, sinon más bien asociáu a otres especies como les fayes [8]. Ye indiferente a la naturaleza del sustratu pero paez decantase pola caliar. Pue atopase hasta los 1800 m.

Toxicidá[editar | editar la fonte]

Sacante los moquiellos, toles parte del árbol contienen una sustancia llamada taxina: un entemez d'alcaloides con efeutu cardiotóxicu que produz parálisis nel corazón.

L'envenenamientu produzse pola inxestión de les fueyes. Los síntomes d'un intoxicáu entamen con náusees, ganes d'arroḥar, dolores intestinales y aumentu del ritmu cardiacu. Al poco, atópase somnolientu, lletárxicu y comatosu; la presión sanguínea amiya rápidamente debilitándose'l pulsu. L'electrocardiograma rexistra fondes alteraciones (arritmies ventriculares) y l'estáu clínicu degrádase aína: cianosis o parada respiratoria, necesidá de masaxe cardiacu y ventilación asistida. Finalmente, muerte por paru cardiacu. Magar que los casos de muerte actuales por envenenamientu n'humanos son raros, el caberu rexistráu n'Asturies foi en xunu de 2018 [9].

Llonxevidá[editar | editar la fonte]

La edá qu'algamen munchos exemplares de texu ye de varios sieglos, superando incluso'l mileniu. Sicasí, la edá esauta ye imposible de conocer. La necesaria preservación de los sos tueros énte cualesquier preba cronolóxica que puea alteralos fai refugales categóricamente. Amás, nes cañes y tueros muertos, suelen presentar oquedaes qu'imposibiliten dafechu'l recuentu d'aniellos. Un dichu popular inglés amuesa'l so calter llonxevu:

«La vida de tres artos, la vida d'un sabuesu;

les vides de tres perros, la vida d'un corcel;

Les vides de tres corceles, la vida d'un home;

les vides de tres homes, la vida d'un águila;

les vides de tres águiles, la vida d'un texu;

la vida d'un texu, la llonxitú d'una era;

Siete eres dende la creación hasta'l día del Xuiciu». [10]

La llonxitú d'una era ye por términu mediu 729 años.

El texu na cultura europea[editar | editar la fonte]

L'atraición que los texos supunxo pa les diferentes cultures europees encóntiase en varios motivos. Unu ye la resistencia de la so madera, d'abegosa pudrición, que lu fexo yá material importante dende l'antigüedá. N'Essex, Reinu Xuníu, atopóse una llanza de texu, conocida como la Llanza de Clacton, con una antigüedá estimada superior a los 400.000 años [11]. N'Asturies, surdieron aperios metalúrxicos nes cueves prehistóriques de cobre y bronce de La Pena L'Aramo fechos de texu [12]. Otru motivu importe ye'l color de la so madera, poro n'Asturies se diz que «cuando se taraza una caña sangra como un paisanu» [13]. Finalmente, el so calter venenosu ye otra característica especial, seique la más señalada. Informa Xuliu César que na Guerra de les Galies, el rei de los Eburones, Cativolcus, ablayáu yá pola edá y viéndose incapaz d'afrontar les penalidaes de la guerra o de l'afuxida, resolvió quitase la vida con zusme de texu pa nun cayer en poder romanu [14]. Esti mesmu fechu ta constatáu nos pueblos ibéricos polos los historiadores romanu Florus ya hispanu Orosius rexistrando nos sos testos que, los habitantes del norte (galaicos, astures y cántabros), preferíen acabar la vida suicidándose coles sos propies espades o col venenu del texu que capturaos polos romanos. El tamién poeta romanu Ovidius coloca estos árboles estendiendo la so solombra trupa pelos caminos del infiernu «Hai un camín cuesta abaxo al aveséu de fúnebres texos, empobina al traviés de mudos silencios a les moraes infernales» (Metamorfosis llibru IV, 432-433).

Na mitoloxía nórdica, l'árbol de la vida llamábase Yggdrasil. La so raigonera y cañes amestaben los nueve mundos de la cosmoloxía nórdica. Anque'l significáu xeneralmente más aceutáu indica que la so etimoloxía sedría “pollín d'Odín”, otra teoría apunta a que podría derivar de *gwja (texu). Nesti sen, nel alfabetu rúnicu, la runa 13 ye *ei(h)waz (texu), representaba la muerte y el renacimientu. Esta runa asóciase a vegaes col árbol Yggdrasil.

El texu na cultura asturiana[editar | editar la fonte]

Usos[editar | editar la fonte]

La durabilidá y flexibilidá de la madera del texu fexo que fuera esbilláu dende tiempos inmemoriables como materia prima na fabricación d'estremaos utensilios. En Cataluña atopáronse tres arcos con una antigüedá estimada ente 7400 y 7200 años [15]. Un poco más recién, pero d'indiscutible antigüedá, ye l'arcu llargu de texu (n'inglés longbow) atopáu n'Escocia con una fecha calibrada de 4040 a 3640 años enantes de Cristu [16]. D'esta miente, el mangu del hacha de cobre que puxaba Ötzi datáu ente 3400 y 3100 años e.C. yera tamién de texu [17].

Texos patrimoniales[editar | editar la fonte]

Los texos patrimoniales son exemplares que tán allugaos dientro d'un espaciu antropizáu y amuesen una edá mui avanzada. La so presencia nel llugar ye testimoniu d'herencia común ente los vecinos, a vegaes del conceyu, al traviés de les xeneraciones. De munchos persábese que foron semaos a costafecha nel llugar onde s'alcuentren, d'otros nun se conoz el motivu, pero toos comparten la preservación de la memoria coleutiva de la rodiada, el respetu a la naturaleza y una carga simbólica y relixosa al empar que caltria nel cantu la memoria.

La dualidá texu-ilesia ye mui habitual, y suel esplicase como un intentu de suplantación teolóxica por parte del cristianismu sobre les antigües relixones paganes.

Asturies[editar | editar la fonte]

Amigos del texu[18] ye una asociación asturiana que censa, cataloga y promueve la defensa de los texos. Tien recoyíos cuasi 280 texos patrimoniales pela xeografía asturiana, anque son 215 los supervivientes.

España[editar | editar la fonte]

Francia[editar | editar la fonte]

L’asociación A.R.B.R.E.S [19] cataloga tolos árboles notables del país. Ente ellos atópense varios texos, la inmensa mayoría en Normandía.

Normandía Texos de La Haye-de-Routot Texu d'Estry Texu de Saint-Pierre-la-Vieille Texu de Saint-Sulpice-de-Grimbouville Texu de Foulbec
Texos de La Lande-Patry Texu de Courson Texu de Saint-Rémy Texu de Fiquefleur Texos de Boisney
Texu de Saint-Ursin Texu de Castillon Texu de Pierres Texu de Saint-Symphorien Texu d'Épreville-en-Roumois
Texu de Troncq Texu de Mandeville Texu de Saint-Victor-d'Épine Texu de Saint-Mards-de-Blacarville Texu de Saint-Clair-d'Arcey
Texu de Triqueville Texu de Saint-Martin-du-Tilleul Texu de Quincarnon Texu de Montgardon Texu de Chefresne
Texu de Brix Texu de la Bloutière Texu de la Lucerne-d'Outremer Texu de Moitiers-en-Bauptois Texu de Montcuit
Texu de Nicorps Texu de Boutteville Texu irlandés de Mesnil-Angot Texu de Ménil-Ciboult Texu de Lalacelle
Texu d'Offranville Texu de Trois-Pierres Texu de Gouy
Restu Francia Texu d'Yvignac-la-Tour Texu de Saint-Maudez Texu de La Motte-Feuilly Texu de Dornot Texu de Bossuet
Texu de Neuvicq-le-Château Texu de Vigeois

Reinu Xuníu[editar | editar la fonte]

Como continuación a una campaña gubernamental entamada en 1973 que promovía la plantación d’árboles, en 1974 fúndase la organización Conceyu del árbol (n’inglés The Tree Council)[20] pa caltener la mesma iniciativa a lo llargu’l tiempu. Parte de los sos oxetivos ye facer una esbilla de los 50 árboles más notables del Reinu Xuníu. Na llista atópense dellos texos:

Inglaterra Texu de Heavitree Texu d'Ashbrittle Texu de Selborne Texu d'Ankerwycke Texu de Crowhurst
Texu de Borrowdale Texu de Levens Hall
Irlanda del Norte Texu de Crom Castle
Escocia Texu de Fortingall Texu de Craigends
Gales Texu de Llangernym

Ye tamién de gran sonadía'l texu de Florencecourt (Irlanda del Norte).

Otra asociación, Texu vieyu (n'inglés Ancient Yew) [21], atecla tamién polos texos británicos.

Alemania[editar | editar la fonte]

  • Texu de Balderschwang

Bélxica[editar | editar la fonte]

  • Texu de Caesarsblomm

Enllaces Esternos[editar | editar la fonte]

  1. LOPEZ GONZÁLEZ, G. (2004). Guía de los árboles y arbustos de la Península Ibérica y Baleares, Ediciones Mundi-Prensa. Madrid. p 228-230. ISBN 84-8476-210-6.
  2. http://www.botanicus.org/title.aspx?bibid=b12069590.
  3. ORDIALES, B. & RUIZ, G. (2006). Guía de los árboles d'Asturies, Ediciones Trabe. Uviéu. p 94-98.
  4. CONCEPCIÓN SUÁREZ, J. (2001). Diccionario toponímico de la montaña asturiana, Ediciones KRK. Uviéu. p 609-610.
  5. http://www.xuliocs.com
  6. https://mas.lne.es/toponimia/index.php?leer=720&palabra=tixu.
  7. LASTRA, J. J. et al. (2003). Etnobotánica en el Parque Nacional de Picos de Europa, Ministerio de Medio Ambiente. Madrid. p 283-286.
  8. LASTRA, J. J. et al. (2003). Etnobotánica en el Parque Nacional de Picos de Europa, Ministerio de Medio Ambiente. Madrid. p 283-286.
  9. http://www.lne.es/asturias/2018/05/03/misterio-estudiante-letona-quiros-murio/2279688.html
  10. GRAVES, R. (1948). The white goddes. UK. Faber & Faber p 268.
  11. http://archaeologydataservice.ac.uk/archiveDS/archiveDownload?t=arch-985-1/dissemination/pdf/The_Lower_and_Middle_Palaeolithic_of_Cambridgeshire.pdf
  12. http://revistaseug.ugr.es/index.php/cpag/article/viewFile/4088/4032
  13. ABELLA, I. (2009). LA CULTURA DEL TEJO, Editorial La Editorial de Urueña. Valladolid.
  14. http://www.revistaadios.es/ampliacion/4/El-Tejo.html
  15. http://www.elmundo.es/la-aventura-de-la-historia/2015/02/03/54d0b5dce2704e7e2b8b4582.html.
  16. https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofEngland/The-Longbow./
  17. https://www.cambridge.org/core/journals/radiocarbon/article/ams-14c-age-determinations-of-tissue-bone-and-grass-samples-from-the-otztal-ice-man/91BC7943558A041387DEEDD6E4A82071.
  18. https://texu.wordpress.com/
  19. http://www.arbres.org/association.html
  20. https://www.treecouncil.org.uk/
  21. https://www.ancient-yew.org/