Llingües de Costa Rica

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Llingües de Costa Rica
Mapa lenguas de cr.jpg
Mapa llingüísticu del país.
Idiomes oficiales
Llingua oficial (y más falada) Español
Falantes 99,3%[1]
Variante Bandera de Costa Rica Español de Costa Rica
Reguláu por Academia Costarricense de la Llingua
Idiomes autóctonos
Llingües d'orixe autóctonu Malecu, cabécar, bribri, guaymí, bocotá
Llingües aniciaes nel país por influencia estranxera Mekatelyu, platzdutch, italianu cotobruseño
Idiomes alóctonos
Llingües falaes por comunidaes d'inmigrantes y los sos descendientes Inglés, chinu, alemán, plautdietsch, italianu, francés, polacu, portugués, árabe
Idiomes impartíos obligatoriamente
Llingües enseñaes na educación pública Español, inglés americanu, francés européu
Reserves indíxenes de Costa Rica.

Les llingües de Costa Rica son el conxuntu d'idiomes y dialeutos que practica la población residente nel territoriu costarricense. De toos ellos, el más utilizáu ye l'idioma español nel so variante llocal, qu'amás gocia de estatus oficial garantizáu constitucionalmente.

Pero más allá del usu del castellán, el país presenta un panorama llingüísticu extraordinariamente diversu, yá que —a pesar de la so pequeña estensión xeográfica, la so poca población de casi 5 millones d'habitantes y de compartir fronteres namái con vecinos hispanos— pueden contabilizase más de 10 llingües que conviven na nación, ensin cuntar cientos d'idiomes que'l so usu ye esporádicu, pos tán rellacionaos con comunidaes estranxeres que migraron y estableciéronse nel territoriu.

En 2015 Costa Rica ye reconocida oficialmente como una república multiétnica y pluricultural,[2] eponderando l'apurra amerindiu, européu, africanu y asiáticu que compón la cultura costarricense y vese reflexáu na diversidá de llingües presentes nel país. En materia lexislativo la mayor meyora que se dio al respeutu foi la reforma al artículu 76 del so Constitución Política, que anguaño indica que:

L'español ye l'idioma oficial de la Nación. Sicasí, l'Estáu va velar pol caltenimientu y cultivu de les llingües indíxenes nacionales.

Llingües autóctones[editar | editar la fonte]

Llingües indíxenes[editar | editar la fonte]

Llingües indíxenes vives[editar | editar la fonte]

Posible distribución xeográfica de les llingües indíxenes costarricenses antes de la llegada de los españoles.

Anguaño, en Costa Rica fálense cinco llingües indíxenes,[3] toes elles pertenecientes a la familia chibcha. Estes llingües son les siguientes:

  • Malecu: Tamién se-y conoz col nome de guatuso. Ye faláu per cerca de 800 persones na rexón noroeste de la provincia de Alajuela. Esta llingua, xuntu col caña pertenez al grupu vótico de la familia llingüística chibcha.
  • Cabécar: Falar na cordal de Talamanca y na rexón del Pacíficu sur. Pertenez, xuntu col bribri, al subgrupu viceíta de la familia llingüística chibcha.
  • Guaymí: Falar en diversos territorios indíxenes allugaos al sureste de la provincia de Puntarenas, colindando con Panamá. Pertenez xuntu col bocotá al subgrupu guaymíico de la familia llingüística chibcha.
  • Bocotá: Falar nos mesmos territorios que'l guaymí, llingua cola que s'atopa estrechamente rellacionada

Llingües indíxenes apocayá estinguíes[editar | editar la fonte]

A principios del sieglu XXI, escastáronse dos llingües indíxenes:[4]

Clasificación[editar | editar la fonte]

Les comunidaes indíxenes de Costa Rica, como se mentó, clasifíquense usualmente en cuatro subfamilies pertenecientes a trés families llingüístiques. Dalgunes de les llingües tán mal documentadas, sicasí, paez que toles llingües documentadas pueden clasificase con razonable seguridá. Nel casu de qu'una llingua tea estinguida, señalar col signu †. Na tabla indiquen los territorios onde les diverses llingües faláronse, anque na actualidá les llingües sumieron de munchos de los departamentos señalaos. La siguiente llista recueye once llingües ente llingües vives y estinguíes:

Clasificación de les llingües indíxenes de Costa Rica
Familia Grupu Llingua Provincia
Llingües utoazteques
Familia orixinaria d'Aridoamérica, dalgunos de que los sos grupos mover tan al sur como Nicaragua.
Nahua (aztecoide) Nahua (†) Guanacaste, Llimón
Llingües otomangues
Familia orixinaria de Mesoamérica.
Chiapaneco-mangue Chorotega (†) Guanacaste
Llingües lenmichíes
Familia de llingües que engloba llingües del área entemedia y del norte de Suramérica, el so orixe nun ta claru.
Chibchense Vótico Caña Alajuela, Heredia
Guatuso Alajuela
Huetar (†) Cartago, San José, Puntarenas
Ístmico Cabécar Llimón, Cartago
Bribri Llimón
Guaymí Puntarenas
Bocotá Puntarenas
Térraba (†) Llimón
Boruca (†) Llimón

Español[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Español de Costa Rica
Diversos dialeutos del español centroamericanu, onde s'estrema en tonalidaes púrpures l'español costarricense y les sos variantes.

L'español ye l'idioma más faláu nel país por razones sociu-históriques rellacionaes cola conquista y los grupos de poder. Ta presente en tolos aspeutos culturales, políticos, académicos y económicos del país y utilízase en cada estratu social esistente na nación.

La forma del español emplegada en Costa Rica ye bien variada, con cambeos fonéticos perceptibles en cada rexón del país. La variante más reconocida consiste na forma de falar del Valle Central, onde vive la mayoría de la población. Dichu dialeutu ye bien distintu al del restu d'América Central y comparte munches semeyances col español bogotanu de Colombia.

Esisten otres variantes del español de Costa Rica, principalmente nes formes de falar de les zones fronterices, nel dialeutu presente na Provincia de Guanacaste o na forma del español emplegada na Provincia de Llimón.

Pachuco[editar | editar la fonte]

La xíriga caleyera o xíriga de Costa Rica ye conocida como "pachuco", una variación rexonal del castellán con influencia de pallabres y espresiones d'inglés, francés, el códigu Malespín, criollu limonense, castellán tradicional y otres espresiones d'usu popular en Costa Rica (similar al lunfardo rioplatense).

El Códigu Malespín foi creáu pol xeneral salvadoreñu Francisco Malespín nes guerres civiles centroamericanes del sieglu XIX. Por casu: tanto la pallabra "tuanis"[5] (perbién) como la pallabra "brete" (trabayu), dambes d'usu diariu en Costa Rica, teníen el so orixe nesti interesáu códigu Malespín, qu'a cencielles consiste en sustituyir a por y, i por o, b por t, f por g, p por m, y viceversa.[6]

Llingua de señes costarricense[editar | editar la fonte]

La llingua de señes costarricense (LESCO) ye la llingua utilizada pola comunidá sorda costarricense.[7] Na actualidá, el Centru Nacional de Recursos pa la Educación Inclusiva (CENAREC) ta creando un diccionariu disponible en llinia.[8] Instituciones como'l Poder Xudicial cunten con protocolos p'acreditar intérpretes d'esta llingua.[9]

Llingües alóctonas[editar | editar la fonte]

Costa Rica, de forma porcentual, ye'l mayor receptor de migrantes en Llatinoamérica. Nel país viven casi mediu millón d'inmigrantes, constituyendo un 9% de la población.[10] Esta inmigración tan grande compónse principalmente de persones llatinoamericanes, pero tamién traxo al país cientos de llingües estranxeres que son utilizaes o inclusive promovidas poles sos comunidaes.

Ente estos idiomes utilizaos poles comunidaes estranxeres del país puede nomase al: portugués, rusu, neerlandés, polacu y xaponés. Sicasí, los idiomes que verdaderamente tienen una presencia fuerte nel país son:

Chinu[editar | editar la fonte]

Barriu chinu de San José, unu de los asentamientos asiáticos más grandes de toa Centroamérica.

Nel sieglu XIX, importantes grupos de chinos emigraron a Costa Rica ya instaláronse principalmente nes provincies de Llimón, Puntarenas y Guanacaste,[11][12] calteniendo'l so idioma, mandarín o cantonés, según la procedencia. Anguaño, caltiense un fluxu migratorio constante de chinos y los sos descendientes, qu'asitiaos nel país utilicen la so llingua na cotidianidá, habitando en Costa Rica cerca de 45000 chinos y representando una de les comunidaes chines más grandes d'América Central.[13]

D'esta manera creáronse delles instituciones y aliances culturales ya inclusive relixoses que promueven la cultura china y l'espardimientu del idioma chinu nel país. Tamién, destaca la gran cantidá de centros educativos qu'imparten mandarín como una asignatura obligatoria.

Inglés[editar | editar la fonte]

Costa Rica ye unu de los países llatinoamericanos onde la so población conoz más del idioma inglés, según la escuela internacional Education First.[14] Este consiste nel principal idioma estranxeru estudiáu nel país, amás de ser impartíu de forma obligatoria en casi la totalidá de centros educativos de la nación.[15][16] L'inglés perfílase como l'idioma estranxeru más optáu como asignatura, polos estudiantes costarricenses, pa rindir l'exame de bachilleratu, obligatoriu pa ingresar a cualquier universidá de Costa Rica.

Monteverde, la coleutividá cuáquera más grande del país.

Esti idioma amás cunta col sofitu y la promoción de decenes d'instituciones culturales fundaes por una de les comunidaes anglosaxones más importantes d'América Central y compuesta por más de: 20000 estauxunidenses, 10000 canadienses, 6000 británicos y los sos descendientes aniciaos nel país, qu'amás utilicen esta llingua cotidianamente, y de forma paralela al español.

Tamién ye destacable el fechu de que na rexón noroeste de la Provincia de Puntarenas, nes comunidaes de Monteverde y Santa Elena, los cuáqueros falen l'inglés típicu de la so comunidá, usando'l "thou" en llugar de "you" y otres carauterístiques propies del dialeutu cuáqueru.[17][18] Amás, en munchos otros puntos del país esisten comunidaes menonites provenientes de los Estaos Xuníos, onde tamién ye utilizáu l'inglés pola población.

Criollu limonense[editar | editar la fonte]

Puertu Llimón, principal ciudá del caribe costarricense y una de les comunidaes onde s'emplega'l mekatelyu.

Na zona caribeña del país tamién se fala'l criollu limonense, que ye una variedá del inglés faláu nel caribe anglófono. Popularmente, denominóse al criollu limonense como patois (patuá) o mekatelyu.[19] Esti últimu nome ye una suerte d'onomatopeya formada a partir de la pronunciación de la frase "Meik I tell yu somtin' (May I tell you something)" nesta variante del inglés.

Anque se diz qu'esti nome ye'l dadu polos mesmos limonenses a la so variedá del inglés,[20] al paecer foi propuestu dende los estudios llingüísticos nos años 70. Suponse que "May I tell you something" ye una frase que s'utiliza pa empecipiar col rellatu d'un chisme, polo cual implica una representación negativa sobre la comunidá limonense, a la cual dellos sectores de la población de Llimón opónense. A manera d'exemplu d'esta representación sobre la comunidá pudi citase el siguiente fragmentu d'un estudiu llingüísticu:

De cuenta que el cambéu d'espaciu resulta nuna permutación de la conexón ente'l so repertoriu llingüísticu y la competencia llingüística riquida p'actuar nesi espaciu. Los falantes espresar en y dende un espaciu que proxecta ciertos valores, un determináu orde social, cierta autoridá, y atributos afeutivos. Esti conceutu puede ilustrase colo qu'asocede en Puertu Llimón. Una vegada que la dueña de casa cumplió coles sos xeres doméstiques, fuelga na antoxana de la so casa, colos sos brazos xeneralmente sofitaos na veranda. Dende esi espaciu, ella repara y saluda a les persones que caminen pola sienda. Depués tresmite los sos comentarios ente eses persones a les sos amigues y de esa manera controla les regles social y moral de la ciudá.[20]

Los principales trabayos que se desenvolvieron sobre'l inglés de Llimón fueron ellaboraos polos autores costarricenses: Anita Herzfeld, Mario Portiella Chavez y Malva Spence Sharpe.

Alemán[editar | editar la fonte]

Nel país ta presente una de les comunidaes alemanes más grandes d'América Central, habitando anguaño más de 2000 alemanes en Costa Rica. Ensin cuntar a casi 2000 suizos, 2000 menonites[21] d'ascendencia predominantemente alemana y más de 600 austriacos, conformando una gran comunidá xermanu-costarricense que practica y promueve l'usu del idioma alemán na nación.

Tamién ye destacable la gran migración alemana qu'hubo en Costa Rica mientres el sieglu XIX y XX,[22] heredando al país una rica contribución sociocultural y económica. Anguaño, miles de costarricenses son descendientes d'estos migrantes y fundaron decenes instituciones culturales ya inclusive centros educativos ya ilesies que promueven l'espardimientu del alemán nel país.[23]

Amás, na área norte del país, na Rexón Huetar Norte, en Sarapiquí y en San Carlos esisten comunidaes fundaes, colonizaes o poblaes por migrantes alemanes y menonites onde los sos descendientes inda utilicen l'alemán o empleguen un dialeutu proveniente del alemán antiguu llamáu plautdietsch.

Italianu[editar | editar la fonte]

Paisaxe en San Vito de Coto Brus, la comunidá italoparlante más grande de Costa Rica.

Costa Rica tien la más nutrida comunidá italiana d'América Central, con más de 2500 italianos viviendo nel país. Amás, tamién anicien en Costa Rica casi 2000 suizos. Esto, y los bien de descendientes de los fluxos migratorios italianos del sieglu XIX, faen qu'esista una gran comunidá italoparlante con instituciones y aliances culturales, como l'Institutu Dante Alighieri, que promueven la enseñanza del idioma italianu.[24][25]

Amás, na zona de San Vito de Java y otres comunidaes del sureste de la nación fálase italianu, por cuenta de la colonización agrícola italiana qu'hubo en diches zones y que foi promovida pol gobiernu.[26][27] Anguaño, tamién se fala un dialeutu resultante de la influencia hispana nos descendientes de los migrantes italianos y l'italianu ye impartíu como una asignatura obligatoria na educación pública rexonal.

Otres llingües con fuerte presencia[editar | editar la fonte]

Nel país, una de les llingües estranxeres con mayor promoción y popularidá ye'l francés. Ye destacable el fechu de que Costa Rica tien la comunidá francófona más grande de Centroamérica, siendo l'únicu país centroamericanu que ye Miembru observador de la Organización Internacional de la Francofonía, y cuntando con más de: 2000 franceses, 10000 canadienses, 2000 suizos y 200 haitianos. Amás, mientres el sieglu XIX rexistró'l mayor fluxu migratorio de franceses n'América Central, dirixíu escontra Costa Rica, lo qu'apurrió una nutrida cantidá de descendientes francófonos al país[28] y produció la creación de bien de instituciones y aliances culturales ya inclusive un colexu que realicen una gran promoción y espardimientu del aprendizaxe del francés na población. Tamién, el francés constitúi una asignatura impartida obligatoriamente en bien de escueles y nel Tercer Ciclu de la Educación Básica, ye enseñáu n'incontables colexos y puede optase como una asignatura pa rindir l'exame de bachilleratu.[29]

Otru idioma con una presencia notable ye'l árabe, utilizáu por más de 200 llibaneses, 200 emiratinos y una gran cantidá d'inmigrantes levantinos, árabes y descendientes de les corrientes migratories del Oriente Próximu mientres el sieglu XIX[30] qu'habiten nel país. Amás, Costa Rica tien una de les comunidaes musulmanes más grandes de Centroamérica,[31] qu'utiliza esti idioma como la so llingua llitúrxica. Esisten na nación decenes d'instituciones culturales qu'espublicen l'idioma y la cultura árabe, como la Casa Llibanesa.

L'idioma hebréu tamién ye utilizáu como llingua llitúrxica pola comunidá xudeo-costarricense, una de les más nutríes d'América Central,[32] y tamién lo empleguen más de 1000 israelinos y los sos descendientes qu'habiten nel país. Esti idioma tamién ye promovido por institutos sionistes presentes na nación. La gran cantidá de xudíos que viven en Costa Rica deriva de procesos migratorios aisllaos, como la gran inmigración polaca o la entrada de munchos xudíos sefardinos y asquenazíes al territoriu,[33] trayendo consigo l'usu del hebréu como llingua relixosa.

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Demografía de la llingua española (páxina 21)
  2. «Costa Rica declárase multiétnica y pluricultural». Artículu qu'informa de la declaración constitucional de Costa Rica como una nación multiétnica y pluricultural. Presidencia de Costa Rica (24 d'agostu de 2015). Consultáu'l 26 de xunetu de 2016.
  3. «Les llingües indíxenes de la Costa Rica actual». Estudio universitariu ya información sobre les llingües, la cultura y les comunidaes indíxenes del país.. Universidá Nacional de Costa Rica (2012). Consultáu'l 26 de xunetu de 2016.
  4. «Pocu usu emburria a idiomes indíxenes escontra la estinción». Artículu sobre la hestoria de la desapaición y l'actual peligru d'estinción de les llingües indíxenes de Costa Rica (La Nación). 10 d'agostu de 2015. http://www.nacion.com/vivir/patrimoniu/uso-emburria-llingües-indigenas-extincion_0_1505049506.html. Consultáu 'l 26 de xunetu de 2016. 
  5. «El verdaderu orixe de "tuanis" y "pelis"». Artículu qu'informa l'orixe de los términos costarricenses nomaos y cita les referencies históriques del malespín (La República). 2012. https://www.larepublica.net/noticia/el_verdaderu_orixe_de_tuanis_y_pelis/. Consultáu 'l 26 de xunetu de 2016. 
  6. «mio-xeneral.html?m=1 ¡Qué tuani el breteji del mio xeneral!: Orixe de "Tuanis" y "Brete"». Información histórica del malespín. Blogue Ink Bytes (5 d'abril de 2009). Consultáu'l 26 de xunetu de 2016.
  7. Vazquez, Patricia. «Lengua de Señes Costarricense (LESCO)». Consultáu'l 26 de mayu de 2016.
  8. Vazquez, Patricia. «Diccionario de llingües de señes (LESCO) en llinia». Consultáu'l 26 de mayu de 2016.
  9. (2013) Protocolu pa la acreditación de la idoneidad d'intérpretes xudiciales de LESCO (n'español). Programa EUROsociaAL. Consultáu'l 26 de mayu de 2016.
  10. «porcentaxe-mas-alto-de-inmigrantes-en-america-llatina-revela-la-cepal/ Costa Rica contién el porcentaxe más altu d'inmigrantes n'América Llatina, revela la Cepal». Artículu sobre los datos refundiaos por un estudiu realizáu pola Cepal sobre la migración d'América Llatina (CR Güei). 4 de xineru de 2015. http://www.crhoy.com/costa-rica-contién-el porcentaxe-mas-alto-de-inmigrantes-en-america-llatina-revela-la-cepal/. Consultáu 'l 26 de xunetu de 2016. 
  11. Bermúdez-Valverde, Quendy Les lleis anti-inmigratorias y l'inmigración china a Costa Rica Acta Académica N° 50, 2012
  12. Soto Quirós, Ronald Perceiciones y actitúes polítiques con al respective de la minoría china en Costa Rica: 1897-1911
  13. «China's Stadium Diplomacy - 中国体育场外交» (n'Inglés y chinu). Artículu qu'informa sobre los intereses de la República Popular China na República de Costa Rica y que menta la cantidá de chinos qu'habiten nel país. (US-China Today). 21 d'ochobre de 2011. http://uschina.usc.edu/w_usct/showarticle.aspx?articleID=17566&AspxAutoDetectCookieSupport=1. Consultáu 'l 26 de xunetu de 2016. 
  14. EPI EF. «Clasificación EPI EF». Consultáu'l 24 de xineru de 2012.
  15. «LA ENSEÑANZA DEL INGLÉS EN COSTA RICA Y LA MAÑA AUDITIVA NA AULA DENDE UNA PERSPECTIVA HISTÓRICA». Estudio universitariu sobre la hestoria y eficacia de la enseñanza del idioma inglés nel país editorial=Universidá de Costa Rica, Facultá d'Educación, Institutu d'Investigación n'Educación (2005). Consultáu'l 26 de xunetu de 2016.
  16. «Cronología de la enseñanza del inglés en Costa Rica mientres el Sieglu XX». Estudio universitariu sobre la hestoria del idioma inglés nel país editorial=Institutu Teunolóxicu de Costa Rica - Revista Comunicación (2012). Consultáu'l 26 de xunetu de 2016.
  17. «Cuando llegaron los cuáqueros». Artículu sobre la hestoria de los cuáqueros asitiaos en Monteverde. Revista Dominical de La Nación (2002). Consultáu'l 26 de xunetu de 2016.
  18. «Cuáqueros: 60 años equí». Artículu sobre la hestoria de les comunidaes cuáqueres costarricenses (Al Día). 8 de mayu de 2011. http://wvw.aldia.cr/ad_ee/2011/mayu/08/noticies-del-dia2767599.html. Consultáu 'l 26 de xunetu de 2016. 
  19. «L'inglés de Llimón vive na música, la lliteratura y la gastronomía de Costa Rica». Artículu qu'informa sobre la cultura y usu contemporaneu y hestórica del mekatelyu en Llimón editorial=La Nación. 21 d'abril de 2013. http://www.nacion.com/ociu/artes/Limon-lliteratura-gastronomia-Costa-Rica_0_1336866330.html. Consultáu 'l 26 de xunetu de 2016. 
  20. 20,0 20,1 Herzfeld, Anita (2012). «L'espaciu y la globalización nel contautu de llingües: el criollu limomense n'español falante Costa Rica». Cavilgues, vol. 91, núm. 1, 2012, pp. 191-198. http://www.redalyc.org/pdf/729/72923937014.pdf. Consultáu 'l 26 de mayu de 2016. 
  21. «Una vida xunto a La Pallabra». Artículu sobre los menonites de Costa Rica (Revista Proa de La Nación). 2005. http://wvw.nacion.com/proa/2005/marzu/06/proa0.html. Consultáu 'l 26 de xunetu de 2016. 
  22. Sauter, Franz. Los alemanes en Costa Rica La Nación. 1999.
  23. Berth, Christian La inmigración alemana en Costa Rica, migración, crisis y cambéu ente 1920 y 1950 entrevistes con descendientes alemanes.Institutu d'Hestoria Contemporánea de Hamburgu
  24. Bariatti, Rita. La inmigración italiana en Costa Rica. Revista Acta Académica. Universidá de Centro América. San José, 1997 ISSN 1017-7507
  25. Cappelli, Vittorio. Nelle altre Americhe. Calabresi in Colombia, Panamà, Costa Rica y Guatemala. La Mongolfiera. Doria di Cassano Xoniu, 2004.
  26. Weizmann H. (1987) Emigrantes a la conquista de la selva (2ª ed.)Comité de la Sociedá Cultural "Dante Alighieri" de San Vito. Costa Rica.
  27. Sansonetti V. (1995) Quemé les mios naves nesti monte: La colonización de la altiplanicie de Coto Brus y la fundación de San Vito de Java. Jiménez y Tanzi. San José, Costa Rica.
  28. «Franceses en Costa Rica». Artículu sobre la inmigración y les families descendientes franceses de Costa Rica. La Nación (2001). Consultáu'l 26 de xunetu de 2016.
  29. «ABR 2016 Costa Rica y Francia roblen alcuerdu pa reforzar la enseñanza del francés nes aules». Artículu sobre l'alcuerdu d'intercambiu en docentes de francés ente la República de Costa Rica y la República Francesa y datos sobre la enseñanza del francés nel país editorial=Ministeriu d'Educación Pública de la República de Costa Rica. 8 d'abril de 2016. http://www.mep.go.cr/noticies/costa-rica-francia-roblen-alcuerdu-pa-reforzar-ensenanza-frances-aules. Consultáu 'l 26 de xunetu de 2016. 
  30. Martínez Esquivel, Ricardo. Inmigrantes llibaneses en Costa Rica y les sos participaciones na masonería del país (primer metá del sieglu XX) 25 d'ochobre de 2010z
  31. KUSUMO, Fitra Ismu, "ISLAM N'AMÉRICA LLATINA Tomu III: L'Islam güei dende América Llatina (Spanish Edition)"
  32. Migraciones Xudíes en Centroamérica y el Caribe: Proyeición Epidemiolóxica de la Enfermedá de Gaucher Academia Biolóxica Dixital
  33. Guzmán Stein, Miguel. La migración sefardita en Costa Rica y la lapidaria aciaga como fonte d'investigación d'una comunidá inédita

Bibliografía[editar | editar la fonte]

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]