Turín

De Wikipedia
Saltar a: navegación, buscar
Turín
Bandera d'Italia Italia
Collage Torino.jpg
Flag of Turin.svg Turin coat of arms.svg
Alministración
País

{{Xeodatos Italia Italia | bandera iconu | variante = | tamañu =

}}
Xefe de gobiernu Chiara Appendino
Xeografía
Coordenaes 45°04′00″N 7°42′00″E / 45.066666666667, 7.7Coordenaes: 45°04′00″N 7°42′00″E / 45.066666666667, 7.7
Map - IT - Torino - Municipality code 1272.svg
Superficie 130 km²
Llenda con Baldissero Torinese, Beinasco, Borgaro Torinese, Collegno, Grugliasco, Mappano, Moncalieri, Nichelino, Orbassano, Pecetto Torinese, Pino Torinese, Rivoli, San Mauro Torinese, Settimo Torinese y Venaria Reale
Altitú media 240 km²
Demografia
Población 911,823 hab. (1 xunetu 2016)
Densidá 6,630 hab/km²
Xentiliciu turinés
Más información
Estaya horaria UTC+01:00 y UTC+02:00
www.comune.torino.it/
Cambiar los datos en Wikidata

Turín (en italianu: Torino, en piamontés: Turin) ye una ciudá, importante centru cultural y de negocios del norte de Italia, capital de la rexón de Piamonte, alcontrada principalmente nel marxe esquierdu del ríu Po y arrodiada polos Alpes. La área metropolitana de Turín, según la Organización pa la Cooperación y el Desenvolvimientu Económicu, tien una población d'alredor de 2.200.000 habitantes.[1]

La ciudá ye rica en cultura y hestoria. Ye conocida polos sos numberosos museos d'arte, los sos restoranes, los sos ilesias, los sos palacios, los sos teatros d'ópera, les sos places, los sos parques, los sos xardinos y les sos biblioteques, ente otros curiosos. Turín ye llargamente reconocida pola so arquitectura barroca, rococo, neoclásica y Art Nouveau. Munches de les places públiques de la ciudá, de los castiellos, xardinos y elegantes palacios (como'l Palazzo Madama), fueron construyíos pol arquiteutu sicilianu Filippo Juvarra, quien diseñó estos edificios nel estilu barroco y clásico del Palaciu de Versalles, en Francia.[2] Exemplos d'estos edificios d'inspiración francesa inclúin el Palaciu Real de Turín, el Pequenu Palaciu de Caza de Stupinigi y la Basílica de Superga.

Turín ye frecuentemente llamada la "trubiecu d'Italia" por ser el llugar de nacencia d'importantes políticos que contribuyeron cola unificación d'Italia, como Cavour.[3] La ciudá anguaño alluga dalgunes de les meyores universidaes d'Italia, como la Universidá de Turín, de seis siglo d'antigüedá, y el Politécnicu de Turín. Tamién s'atopen na ciudá museos prestixosos ya importantes, como'l Muséu Exipciu de Turín[4] (el más antiguu nel mundu y consideráu el segundu más importante nel mundu dempués d'El Cairo por valor de los afayos) y la Mole Antonelliana. Los diversos monumentos y atracciones de Turín convertir nuna de los 250 principales destinos turísticos del mundu y na décima ciudá más visitada d'Italia pal añu 2008.[5]

La ciudá solía ser un importante centru políticu européu, siendo la primer capital d'Italia en 1861 y la ciudá de residencia de la Casa de Saboya, la familia real d'Italia.[6] A pesar de qu'enforma del so significáu ya importancia política perdiérase cuando empezó la Segunda Guerra Mundial, convertir n'unu de los principales centros industriales y comerciales d'Europa, y anguaño ye una de les ciudaes más industrializaes d'Italia, formando xuntu con Milán y Xénova el famosu "triángulu industrial". A pesar de tener munchos menos habitantes que Roma y Milán, Turín ye la tercer ciudá más rica d'Italia, dempués d'estes.[7] Con un Productu Internu Brutu de $58 billones, Turín ye la ciudá númberu 78 na llista de les más riques del mundu pol so poder adquisitivu.[8][9][10] Turín ye tamién la see de gran parte de la industria automovilístico italiana.[11][12]

La ciudá ye tamién conocida por abelugar la Sábana Santa, por ser la see de los equipos de fútbol Juventus F.C. y Torino Football Club, el llugar onde se producen los coches FIAT, Lancia, Alfa Romeo y la see de los xuegos olímpicos d'iviernu de 2006. Dellos módulos de la Estación Espacial Internacional, como'l Harmony y el Columbus, fueron fabricaos en Turín.

Foi la capital del Ducáu de Saboya dende 1563, depués del Reinu de Cerdeña y finalmente la primer capital de Italia.[13]

Piero Fassino foi l'alcalde de Turín, escoyíu en mayu de 2011 pa un mandatu de 5 años. Él representaba una coalición de centru esquierda y foi el sucesor de Sergio Chiamparino.

Dende xunu de 2016, l'alcaldesa ye la economista Chiara Appendino, del partíu Movimento 5 Stelle.


Xeografía[editar | editar la fonte]

Turín allugar na planicie delimitada aprosimao pelos ríos Estura de Llanzo, Sangone y Po (que traviesa l'este de la ciudá escontra'l norte). El Dora Riparia pasa pel norte de la ciudá. El ríu Po estrema la parte de la ciudá allugada na llomba nel este y la Turín de la planicie nel oeste que tien una altitú ente los 280 y los 220 msnm y que ta inclinada escontra l'este.

El clima ye semicontinental. De branos y primaveres nidies y de serondes ya iviernos fríos, la temperatura medio en xineru ye +1 °C y en xunetu ye +22 °C. Característicu de Turín ye'l vientu llamáu föhn.

Gnome-weather-few-clouds.svg  Parámetros climáticos promediu de/d' Turín (Aeropuertu CaselleWPTC Meteo task force.svg
Mes Xin Feb Mar Abr May Xun Xut Ago Set Och Pay Avi añal
Fonte: Italian Air Force Meteorological Service[14][15][16]

Hestoria[editar | editar la fonte]

Antigüedá[editar | editar la fonte]

Turín, antiguu centru celta, foi colonia romana col nome de Augusta Taurinorum, escalada delles vegaes polos bárbaros. Más tarde foi dominiu bizantín, longobardu y francu.

Antes, la área de Turín foi habitada pol pueblu de los Taurinos. La ciudá desenvolver nel sieglu I sobre'l campamentu romanu de Capa Taurinorum, y pocu dempués foi dedicada a Augusto (Augusta Taurinorum). La ciudá actual conserva inda nel so centru la estructura del campamentu romanu con munches víes perpendiculares que interseccionan trés o cuatro eje horizontales principales.

Nel añu 69 la ciudá foi destruyida en parte por una quema mientres el choque ente los exércitos de Otón y de Vitelio.

Edá Media[editar | editar la fonte]

Vista de la ciudá dende'l Monte dei Cappuccini
Plaza San Carlo.
Castillo del Valentino, antigua residencia sabauda y actual see de la facultá d'Arquitectura del Politécnicu de Turín

Nel sieglu VI Turín convertir nun ducáu lombardu. Nel 773 foi conquistada poles tropes de Carlomagno y convirtióse nun condáu francés. Nos sieglos XII y XIII foi una ciudá llibre. Nel 1280 pasó a la casa Saboya.

Renacimientu[editar | editar la fonte]

Nel sieglu XV Turín aportó a capital del Piamonte. Ocupada polos franceses en 15361562, volvió a los Duques de Saboya con Manuel Filiberto, el Duque Cabeza de Fierro, quien tresfirió ellí la capital del Ducáu dende Chambery, cola sida d'encurtiar el percorríu del cardenal Carlos Borromeo que quería orar frente al Mantu Sagráu.

Nel sieglu XVI, mientres los ducaos de Manuel Filiberto y de Carlos Manuel I, mecenes de poetes y pintores, tuvo llugar un florecimientu de les artes y de la economía turinesa.

Ente los sieglos XVI y XVII un ensame d'arquiteutos y urbanistas dieron a la ciudá l'aspeutu peculiar que lu caracteriza entá. Sicasí respetóse l'antigua disposición de les cais en forma de tableru d'axedrez de la Augusta Taurinorum romana.

Sieglu XVIII[editar | editar la fonte]

Vista de la ciudá, grabáu del sieglu XVIII

Al entamu del sieglu XVIII, mientres la Guerra de Sucesión española, Turín foi oxetu d'un asediu per parte del exércitu francés. El prócer d'aquellos llargos díes de reclusión nel interior de la ciudá foi Pedro Micca. L'asediu acabó cola victoria de Eugenio de Saboya sobre'l franceses (vease Asediu de Turín (1706)).
En 1798 Carlos Manuel IV de Saboya foi obligáu polos franceses a abdicar y dexar la ciudá, onde los Saboya tornaríen con Víctor Manuel I de Saboya.

Sieglu XIX[editar | editar la fonte]

Nel sieglu XIX Turín convertir en centru propulsor de la Unidá de Italia y más tarde en capital del nuevu Reinu con Víctor Manuel II.

Nos años 18501860, les reformes políticu y social y l'obra de renovación de [[Camillo Cavour|Cavour]], al pie de los movimientos democráticos, sentaron les bases pa la creación d'un movimientu de rexeneración y del procesu d'unificación nacional.

Dempués del Risorgimento Turín foi capital del Reinu d'Italia del 1861 al 1865, títulu que pasó por un curtiu periodu a Florencia y dempués a Roma. Xuntu al nacionalismu italiano-risorgimento- Turín foi un focu de gran actividá política y puede considerase tamién el trubiecu del lliberalismu y del socialismu italianos del sieglu XIX.

Sieglu XX[editar | editar la fonte]

Col entamu del sieglu XX pa Turín abrióse una fase d'intensu desenvolvimientu cultural y económicu. Dempués de la Primer Guerra Mundial, la ciudá convertir nun centru neurálxicu de les primeres lluches sociales y d'oposición al fascismu. En 1943 tuvo nel centru d'una gran fuelga obrera que s'estendió a otres ciudaes y contribuyó a acelerar la cayida del réxime. Dempués de la Segunda Guerra Mundial Turín conoció un intensu desenvolvimientu industrial, compartiendo con Milán el récord del milagru económicu» anque perdiendo'l so rol cultural de vanguardia anterior.

Güei Turín ta estremada ente fuertes señales de renovación urbanística y cultural, y les medranes d'una posible crisis económica debida a la crisis de la industria automovilístico.

Demografía[editar | editar la fonte]

Gráfica d'evolución de Turín ente 1861 y 2011
Fonte ISTAT — ellaboración gráfica por Wikipedia

Dende'l censu del 1971, cuando la ciudá algamó'l so máximu, la población del Conceyu de Turín foi menguando, siguiendo un enclín asemeyáu a la d'otres metrópolis italianes. Esi fechu nun depende solamente de la torna de munchos emigrantes del sur escontra les sos rexones d'orixe (compensáu en parte pol fluxu migratoriu en sentíu inversu, incluyendo tamién la migración proveniente d'otros paísessobremanera de los llamaos estracomunitarios»), sinón que depende fundamentalmente de la mudanza de la población dende Turín escontra la so área metropolitana, qu'algama los 2,2 millones d'habitantes (2001), determinando asina la espansión de los conceyos del primeru y segunda petrina. Estos, n'efectu, tópense anguaño xuníos nuna única aglomeración humana.

Considerando los datos Istat de 2006, la población de la ciudá ye de 900.569 habitantes,[17] evidenciando un leve aumentu en relación a los datos de 2001. El saldu positivu débese, de forma relevante, a la migración dende otres partes d'Italia, dende los países del Esti Européu, dende'l Maghreb y dende los países del África subsahariana. Los ciudadanos de países estracomunitarios (incluyendo los provenientes de Rumanía y Bulgaria) constitúin el 9% de la población. Los principales grupos son: rumanos (23.114), marroquinos (14.134), peruanos (5.502), albaneses (4.297) y chinos (3.533).[18]

Nótase un avieyamientu de la población: los mozos con menos de 18 años representen el 14,5% de los habitantes de Turín, y los que tienen más de 60 años representen el 30,12%.

Finxos[editar | editar la fonte]

Residencies de la casa real de Saboya1
Padrimoniu de la HumanidáUNESCO
Palazzo Reale.JPG

Palaciu Real de Turín

Estáu {{{estáu}}}
Tipu Cultural
Criterios i, ii, iv, v
N° identificación {{{ID}}}
Rexón2 Piamonte
Añu d'inscripción 1997 (? sesión)
1 Nome oficial sigún UNESCO
2 Clasificación sigún UNESCO

Ente los monumentos de la ciudá destáquense la Mole Antonelliana y la Catedral de San Juan Bautista del sieglu XV, qu'agospia la Sábana Santa. La ciudá de Turín y la so contorna son enguapecíos poles Residencies Sabaudas, Patrimoniu Mundial de la Humanidá de la Unesco. El Muséu Exipciu de Turín agospia una de les colecciones exipcies más importantes del mundu.

  • Puerta Palatina — Ye la puerta romana de l'antigua ciudá de Iulia Augusta Taurinorum. Forma parte del Parque Arqueolóxicu de Turín xuntu al Teatru romanu.

Deportes[editar | editar la fonte]

Equipu !Deporte !Competición


Estadiu !Creación
Juventus de Turín Football pictogram.svg Fútbol Serie A Juventus Stadium 1897
Torino Football Club Football pictogram.svg Fútbol Serie A Stadio Grande Torino 1906

En febreru de 2006 tuvo llugar en Turín la XX edición de los Xuegos Olímpicos d'Iviernu. Estos xuegos fueron una gran ocasión pal desenvolvimientu urbanísticu de tola provincia y dieron enorme visibilidá internacional tantu a la ciudá como a los valles onde tuvieron llugar les pruebes más importantes. Les competiciones, n'efectu, realizáronse en parte en Turín y en parte en delles municipalidaes de los valles y montes circundantes ente'l 10 y el 26 de febreru de 2006. La Villa olímpica, allugada na área antigua de Turín, agospió a más de 2.600 persones ente atletes, técnicos y delegaciones oficiales. Les entregues de premios tuvieron llugar na Piazza Castello, que pa la ocasión foi rebautizada como «La plaza de les medayes».

Economía[editar | editar la fonte]

Empreses transnacionales con see en Turín
FIAT
Lavazza
Martini & Rossi
FIAT 500 modelu 1957 y 2007

Turín ye conocida pola producción metalmecánica debida a la FIAT (fundada en 1899) y pola producción d'una chocolatina de cacáu y ablana denominada gianduiotto. Amás de FIAT, vio nacer la compañía telefónica SIP, dempués convertida en Telecom Italia, Seat Pagine Gialle, EIAR que dempués se convertiría na RAI, Lavazza, Martini, Lancia y bancos como'l Istituto Bancariu Sanpaolo. Foi la primer patria del cine italianu y dende va dalgún tiempu ye apreciada como localización pa la producción de películes.

Nacionalidaes de Turín[editar | editar la fonte]

Según el censo de 2008, los estranxeros residentes en Turín son el 13% de la población.[19][20]

5.371
3.291
2.645
1.312

Educación[editar | editar la fonte]

Universidá !Fundación Acrónimo - Loggiato Università di Torino.jpg Universidá de Turín 1404 UNITO - Valentino castle.jpg Politécnicu de Turín 1859 POLITO }.


Tresportes[editar | editar la fonte]

Aeropuertu !Códigu IATA Códigu OACI
Aeroporto di Torino.jpg Aeropuertu de Turín-Caselle TRN LIMF

Conexones viales[editar | editar la fonte]

Turín ye un importante nodo nel que converxen cinco conexión viales principales:

Conexones ferroviaries[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Metro de Turín

Turín ye un importante nodo ferroviariu coles siguientes aparques principales:

  • Porta Nuova (estación principal, la más importante estación local y la tercera nacional por númberu de pasaxeros)
  • Porta Susa y Lingotto (importantes estaciones pa viaxeros de camín)
  • Orbassano (Estación principal de mercancíes)

Les llínees principales que salen de Turín, van escontra Xénova (vía Asti y Alessandria), escontra Milán (vía Novara y Vercelli) y escontra Francia (vía Modane y el Túnel del Fréjus). Hai llínees menores escontra Aosta, Cuneo, Savona, Pinerolo, Chieri, Llanzo Torinese y Rivarolo Canavese.

Otres estaciones son Turín-Dora y Turín-Stura.

Tresportes urbanos[editar | editar la fonte]

Les llínees de tresportes urbanes tán constituyíes por tranvíes y autobuses. El 4 de febreru de 2006 inauguróse la llínea 1 del Metro, que ta basada nel sistema VAL. D'esta miente, Turín convertir na primer ciudá de Italia n'enllantar esti sistema innovador, yá n'usu en delles ciudaes franceses (Lille, Toulouse y Rennes). Tratar d'un ferrocarril metropolitanu constituyíu por vehículos llixeros totalmente automatizados que nun riquir conductor.

Estadístiques de Tresporte Públicu[editar | editar la fonte]

Acordies con el reporte realizáu por Moovit en Julio de 2017, el promediu de tiempu que les persones pasen en tresporte públicu en Turín, por casu dende y escontra el trabayu, nun día de la selmana ye de 65 min., ente que el 14.% de les persones pasen más de 2 hores toes los díes. El promediu de tiempu que les persones esperen nuna parada o estación ye de 14 min., ente que el 19% de les persones esperen más de 20 minutos acaldía. Alloñar promediu que la xente suel percorrer nun solu viaxe ye de 5.9 km., ente que el 9% viaxa por más de 12 km nuna sola dirección. [21]

Turineses pernomaos[editar | editar la fonte]

Artículu principal:

Nacíos en Turín[editar | editar la fonte]

Víctor Manuel II d'Italia: Rei del Piamonte y primer rei de la Italia xunida

Norberto Bobbio: Xurista, filósofu y politólogo

Leonardo Murialdo Santu de la ilesia católica, Fundador de la Congregación de San José

Carlo Mollino: Arquiteutu y diseñador

Gianni Agnelli: empresariu * Giuseppe Marc'Antonio Baretti: escritor

Ludovico Einaudi: Compositor y Pianista contemporaneu * Francesco Tamagno: Tenor

Gigi D'Agostino: DJ

Roberto Bettega: Futbolista * Sebastian Giovinco: Futbolista * Claudio Marchisio: xugador de la Selección de fútbol d'Italia y de la Juventus de Turín.

Residentes célebres en Turín[editar | editar la fonte]

Ascanio Sobrero: químicu * Cesara Lombroso, criminólogo

Umberto Ecu: escritor y filósofu italianu * Galiléu Ferraris: Físicu ya inxenieru lletricista * Giuseppe Peano: Matemáticu * Natalia Ginzburg novelista, ensayista, dramaturga y política italiana.

Cesara Pavese: escritor

Giovanni Agnelli: empresariu, fundador de FIAT

Renato Dulbecco virólogu * Marcelo Boasso: pianista * Alessandro Del Piero: futbolista * Gianluigi Buffon: futbolista * Claudio Marchisio: Futbolista * Juan Bosco: Santu fundador de los Salesianos

Bandes musicales orixinaries de Turín[editar | editar la fonte]

The Frozen Autumn: Grupu de música gótica Darkwave

Ciudaes hermanaes[editar | editar la fonte]

Turín ta hermanada coles siguientes ciudaes:

Bandera de Brasil Campu Grande, * Bandera de Francia Chambéry

Bandera de Luxemburgu Esch-sur-Alzette

Plantía:Xeodatos GUA Quetzaltenango

Bandera de Países Baxos Róterdam, |


Predecesor:
nun hai
FISU flag.png
Universiadas

1959
Socesor:
Bandera de Brasil Porto Allegre
Predecesor:
Bandera de Canadá Montreal
UNESCO.svg
Capital Mundial del Llibru

2006
Socesor:
Bandera de Colombia Bogotá
Predecesor:
Bandera de Estaos Xuníos d'América Salt Lake City
Olympic flag.svg
Ciudad Olímpica

2006
Socesor:
Bandera de Canadá Vancouver

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. OECD. «Competitive Cities in the Global Economy». Consultáu'l 30 d'abril de 2009.
  2. «Slow Travel Italy – Turin: Simple Elegance by Anne Robichaud». Slowtrav.com. Consultáu'l 26 d'avientu de 2009.
  3. «Cavour, Count Camillo Benso di (1810–1861)». Ohio.edu (22 d'abril de 1998). Consultáu'l 26 d'avientu de 2009.
  4. «ITALIA – Egyptian Museum of Turin». Italiantourism.com. Consultáu'l 26 d'avientu de 2009.
  5. «Euromonitor Internationals Top City Destinations Ranking Euromonitor archive». Euromonitor.com (12 d'avientu de 2008). Archiváu dende l'orixinal, el 24 de payares de 2015. Consultáu'l 3 de febreru de 2010.
  6. «Turin – Culture & History». Sydney Morning Herald. http://www.smh.com.au/travel/travel-factsheet/turin--culture-amp-history-20081128-6m77.html. Consultáu el 26 d'avientu de 2009.  (enllaz rotu disponible n'Internet Archive; ver el historial y la última versión).
  7. CENSIS
  8. «City Mayors reviews the richest cities in the world in 2005». Citymayors.com (11 de marzu de 2007). Consultáu'l 26 d'avientu de 2009.
  9. «Global City GDP Rankings 2005 and by 2020». SkyscraperCity. Consultáu'l 26 d'avientu de 2009.
  10. «GaWC – The World According to GaWC 2008». Lboro.ac.uk (3 de xunu de 2009). Consultáu'l 26 d'avientu de 2009.
  11. The Economic History of Italy 1860 ... – Google Books. Books.google.co.uk. ISBN 9780198292890.
  12. Encyclopædia Britannica. «Turin (Italy) – Britannica Online Encyclopedia». Britannica.com. Consultáu'l 26 d'avientu de 2009.
  13. «The city's history». Turismu y promozione. Città di Torino. Archiváu dende l'orixinal, el 24 de payares de 2015. Consultáu'l 31 d'agostu de 2007.
  14. «Torino/Caselle (TO)». Atlante climatico. Servizio Meteorologico. Consultáu'l 11 d'avientu de 2014.
  15. «STAZIONE 059-TORINO CASELLE: medie mensili periodu 61 – 90» (italianu). Servizio Meteorologico. Consultáu'l 11 d'avientu de 2014.
  16. «Torino Caselle: Record mensili dal 1946» (italianu). Servizio Meteorologico dell’Aeronautica Militara. Consultáu'l 11 d'avientu de 2014.
  17. Balance demográficu ISTAT del 2006
  18. Estadístiques demográfiques ISTAT del 2005
  19. «Statistiche demografiche ISTAT» (italianu). Demo.istat.it.
  20. Marta Pintu. «Turin Background Report» (inglés). Concordia Discors.
  21. «Datos y estadístiques d'usu del tresporte públicu en Torino». Índiz de Tresporte Públicu de Moovit. Consultáu'l 23 d'agostu de 2017. CC-BY icon.svg El material foi copiáu d'esta fonte qu'esta disponible so una Llicencia Internacional Creative Commons Attribution 4.0 .