Llingües dárdiques

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Llingües dárdiques
Distribución xeográfica Hindukush
Países Bandera d'Afganistán Afganistán
Bandera de India India
Flag of Pakistan.svg Paquistán
Filiación xenética

Indoeuropéu
  Indoiranio
    Indoario

      L. Dárdicas
Subdivisiones Chitral
Kashmiri
Kohistani
Kunar
Shina
Ver tamién
Idioma - Families - Clasificación de llingües
[editar datos en Wikidata]

Les llingües dárdicas son un grupu formáu por casi una trentena de llingües indoaries, que se falen nel norte de Paquistán, l'este d'Afganistán y na rexón india de Caxmir.[1][2][3]

L'orientalista británicu Gottlieb William Leitner (1840-1899) acuñó mientres el sieglu XIX el nome Dardistán pa designar territorios onde se falen idiomes dárdicos.

El cachemiro ye l'idioma dárdico más destacáu, con una sólida tradición lliteraria y la reconocencia oficial como unu de los idiomes nacionales de la India.[1][2][3]

Clasificación[editar | editar la fonte]

Lengua de la familia[editar | editar la fonte]

Nun ta claro que les llingües dárdicas constitúin un grupu filogenéticamente válidu, pero dientro d'elles pueden reconocese seis subfamilies:[4]

N'otres clasificaciones, el grupu pashai arrexuntar col grupu kunar, el cachemiro y el grupu shina. El khetrani podría ser una llingua sobreviviente na rexón de Siraiki.

Posición dientro del grupu indoiranio[editar | editar la fonte]

El grupu dárdico foi consideráu tradicionalmente como un subgrupu de les llingües indoaries que sufrió una importante influencia de les llingües nuristaníes y les llingües iranies orientales. El grupu nuristaní, qu'ocupa una pequena rexón nel nordés d'Afganistán, n'otru tiempu foi incluyíu dientro del grupu dárdico, pero anguaño considérase un grupu independiente, siendo de fechu una de los trés cañes de les llingües indoiranias na clasificación de Georg Morgenstierne.

Sobre les llingües específicamente dárdicas inda esiste ciertu discutiniu sobre la so posición dientro de les llingües indoiranias. De fechu cuestionóse que les llingües dárdicas en sí mesmes constituyan un subgrupu filogenético válidu, anque les llingües dárdicas comparten delles característiques comunes que les asitien a parte del restu del indoario, como la metátesis qu'apaez en karmakrama.

Sacante'l cachemiro, el restu de llingües dárdicas tienen pocos falantes y fueron insuficientemente estudiaes. En munchos casos, falar en rexones de mal accesu por cuenta de lo montascoso del terrén o a la esistencia de conflictos armaos qu'afecten a eses rexones. Toles llingües dárdicas (incluyendo tamién al cachemiro) fueron influyíos históricamente poles llingües vecines non-dárdicas. Anque ye ciertu que munches llingües dárdicas fueron influyíes poles llingües non dárdicas vecines, el dárdico paez dexar una influencia clara en llingües indoaries non dárdicas como'l panyabí[5] ya inclusive más allá d'esta llingua.[6][7] Afirmóse que dalgunes llingües pahari de Uttarakhand amuesen influencia del grupu dárdico.[5][8] Anque nun foi establecíu de manera concluyente, dellos llingüistes conxeturen qu'el dárdico en tiempos antiguos podría estendese nuna área llingüística más amplia, que podría dir dende la desaguada del Indo (en Sindh) escontra en norte en forma d'arcu, y que s'estendería escontra l'este al traviés del actual de Himachal Pradesh hasta Kumaon.[9][10][11]

Historia[editar | editar la fonte]

Kohistan ye una palabra persa que significa 'tierra de montes', kohistani puede ser traducíu como '[xente] de los montes' o '[lenuga] de los montes' y usóse históricamente pa referise a distintes llingua sde rexones montascoses del norte de Paquistán, ente elles el maiya, el kalami y el torwali. Antes de la invasión nel sieglu XVI per parte de Yusufzai Pashtun, los torwales (una tribu non pashtún) ocupaben tantu l'altu como'l baxu Swat xuntu colos Garhwis:

The Pathans call them, and all other Muhammadans of Indian descent in the Hindu Kush valleys, Kohistanis.[12]

Descripción llingüística[editar | editar la fonte]

Les llingües del grupu dárdico comparte delles característiques definitories comunes, qu'inclúin la perda de los soníos aspiraos y el cambéu d'orde sintácticu, que nun se da de manera xeneralizada nel restu de cañes del grupu indoiranio.

Perda d'aspiración[editar | editar la fonte]

Virtualmente toles llingües dárdicas esperimentaron una perda parcial o completa de consonantes aspiraes[4][13] El khowar usa la palabra duum pa 'fumu' (hindi: dhuan) y el cachemiro usa la palabra dod pa 'lleche' (sánscritu: dugdha, hindi: doodh).[4][13] Delles llingües dárdicas desenvolvieron tonu como mecanismu de compensación fonéticu, ente elles tán el Khowar o'l pashai.[13] El panyabí y el pahari occidental perdieron l'aspiración, pero desenvolvieron tonu a manera de compensación parcial (y.g. panyabí kar 'casa', frente al hindi ghar).[4] Polo que l'antigua esistencia d'aspiración en gran parte puede reconstruyise de la distribución moderna de tonu.

Epéntesis y metátesis[editar | editar la fonte]

Tantu en dárdico antiguu como modernu, rexístrase un marcáu enclín escontra la metátesis en posiciones onde apaez una r preconsonántico o postconsonántica, que se mueve a la sílaba precedente.[5][14] Esto refléxase yá nos edictos de Asoka (alzaos ente'l 269 a.C. y el 232 a.C.) na rexón de Gandhara, onde los dialectos dárdicos siguen falándose na actualidá. Exemplos d'estes metátesis inclúin l'enclín a cometer erros ortográficos en pallabres sánscrites como priyadarshi (unu de los títulos de Asoka) que ye escritu equivocadamente como priyadrashi o dharma as dhrama.[14] Anguaño en kalasha úsase la palabra driga (sánscritu: dirgha 'llargu').[14] Palula usa drubalu (sánscritu: durbala 'débil') y brhuj (sánscritu: bhurja ' Betula' ).[14] El cachemiro usa drolid (sánscritu: daridra 'aprobetáu') y krama (sánscritu: karma 'trabayu, acción').[14] Les llingües pahari occidentales (como'l Dogri), el Sindhi y el Lahnda (panyabí occidental) tamién amuesen esti enclín del dárdico a la metátesis anque nun se consideren llingües dárdicas, por casu en panyabí la palabra drakhat (del persa: darakht 'árbol').[5][15]

Comparanza léxica[editar | editar la fonte]

Los numberales en distintes llingües dárdicas son:[16]

GLOSA Kohistani Chitral Kunar Kashmiri PROTO-
DÁRDICO
Bateri Gowro
(Gabral)
Kalami
(Bashkarik)
Maiya
(Jijāli)
Torwali Kalasha
(Rumbur)
Khowar Dameli Gawar-Bati Pashayi
Norocc.
'1' yac̚ ekʰ aːk ʌkʰ ek ek i ɛk yɜkʰ i ɐkʰ *ek
'2' du̝ː du̝ː duː dṳː du du ʤʊ d̪ʊ d̪oː do *dui(ː)
'3' ʈ͡ʂɑː ʈ͡ʂŭɐː ɬɑː ʈ͡ʂɐː t͡ʂa tɾy t̪rɔy t̪ra ɬyː tɾaː tre *trai
'4' ʦor ʦoːr ʧoːr ʦʌoːr ʧəw ʧaw ʧɔr ʧor ʦʊɾ ʧoɾ ʦoːr *ʧawr
'5' pɑ̃z̥ pɐ̃ːz pɑ̃ʧ pɐ̃ːz pãy pɔɲʧ pɔnʤ panʤ pɜns panʧ pɐ̃ːʦʰ *panʧ
'6' ʂo ʂoʰ ʂo ʂoʰ ʂo ʂo ʦɔy ʂo ʂoː ʧaː ʃy *ʂo-
'7' sɑt sɐːt sɑt sɐːt- sat sat sɔt̪ sat̪ sɜt̪ saːtə sɐtʰ *saːt-
'8' ɑʈ̚ ɐːʈʰ aʈ͡ʂ ɐːʈʰ aʈʰ aʂʈ ɔʃt̪ ɜʂʈ aʃtə əːʈʰ *aʂʈ-
'9' nɐːv nom nɐv nom niyɔf n̪oː naːo nɐw *naw
'10' daʃ dɐʃ daʃ dʌʲʃ dəʃ daɕ ʤɔʃ d̪aʃ d̪ɛʂ daːi dɐh *daś
GLOSA Shina PROTO-
SHINA
Brokskat Kundal
Shahi
Phalura Savi Shina Kohistani
Shina
Ushojo
'1' ek yɔk ɑːk yɛk ɛk ɛk ɛk *(y)ɛk
'2' du duiː duː d̪oː du dùː du *duiː
'3' trə trɑː troː ɬɑː ʈʂy ʈʂèː tʂy *trɑy
'4' ʧor ʧoːr ʧoːr ʨoːɾ ʧar ʧɑ̀ːr ʧar *ʧoːr
'5' puŋs pɑ̃ːʤ pɑːnʤ pãːɲʥ poʃ poʃ poʃ *pɑnʧ
'6' ʂæ ʃɑ ʂo ʂʊˑ ʂă ʂɑ ʂɑ *ʂɑ
'7' sat sɑt̪ sɑːt saːt̪ sət sʌt sɑt *saːt
'8' əʂʈə aɑ̃ʃʈ ɑːʂʈ aːɕ ãʂ ɑ̃ʂ ɑʈʰ *aʂʈ-
'9' nu nɔ̃ː nũː n̪oː nau nʌ̃õ̯ nəo *naw
'10' daʃ dɑy dɑːʃ d̪ɛɕ dai dàːy dae *daʃ

Referencies[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. 1,0 1,1 (2008) One thousand languages: living, endangered, and lost. University of California Press. ISBN 0-520-25560-7.
  2. 2,0 2,1 Hadumod Bussmann, Gregory Trauth, Kerstin Kazzazi (1998), Routledge dictionary of language and linguistics, Taylor & Francis, ISBN 0-415-20319-8, <http://books.google.com/books?id=rhvDiOxOUe4C>  Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «bussmann1998» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu
  3. 3,0 3,1 H. Kloss, G.D. McConnell, B.P. Mahapatra, P. Padmanabha, V.S. Verma (1989), The Written Languages of the World: A Survey of the Degree and Modes of Use, Volume 2: India, -yos Presses De L'Université Laval, ISBN 2-7637-7186-6, <http://books.google.com/books?id=yU8nq-C6wnoC>  Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «kloss1989» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 S. Munshi, Keith Brown (editor), Sarah Ogilvie (editor) (2008), Concise encyclopedia of languages of the world, Elsevier, ISBN 0-08-087774-5, aportáu 2010-05-11, "Based on historical sub-grouping approximations and geographical distribution, Bashir (2003) provides six sub-groups of the Dardic languages ..." Error de cita: La etiqueta <ref> ye inválida; el nome «munshi2008» ta definíu delles vegaes con distintu conteníu
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Colin P. Masica (1993), The Indo-Aryan Languages, Cambridge University Press, ISBN 0-521-29944-6, <http://books.google.com/books?id=Itp2twGR6tsC> 
  6. Dayanand Narasinh Shanbhag, K. J. Mahale (1970), Essays on Konkani language and literature: Professor Armando Menezes felicitation volume, Konkani Sahitya Prakashan, <http://books.google.com/books?id=BkqgAAAAMAAJ> 
  7. Gulam Allana (2002), The origin and growth of Sindhi language, Institute of Sindhology, <http://books.google.com/books?id=bt5jAAAAMAAJ> 
  8. Arun Kumar Biswas (editor) (1985), Profiles in Indian languages and literatures, Indian Languages Society, <http://books.google.com/books?id=lOsvAAAAIAAJ> 
  9. Irach Jehangir Sorabji Taraporewala (1932), Elements of the science of language, University of Calcutta, <http://books.google.com/books?id=QhBCAAAAIAAJ>. Retrieved on [[12 de mayu de 2010 {{{2}}}]] de [[{{{3}}}]] 
  10. Sharad Singh Negi (1993), Kumaun: the land and the people, Indus Publishing, ISBN 81-85182-89-2, <http://books.google.com/books?id=HfR_AAAAMAAJ>. Retrieved on [[12 de mayu de 2010 {{{2}}}]] de [[{{{3}}}]] 
  11. Sudhakar Chattopadhyaya (1973), Racial affinities of early North Indian tribes, Munshiram Manoharlal, <http://books.google.com/books?id=bLGZ1DMYkHkC>. Retrieved on [[12 de mayu de 2010 {{{2}}}]] de [[{{{3}}}]] 
  12. Denzil Ibbetson, Edward MacLagan, H.A. Rose "A Glossary of The Tribes & Casts of The Punjab & North-West Frontier Province", 1911 AD, Page 472, Vol II1,
  13. 13,0 13,1 13,2 George Cardona, Dhanesh Jain (2007), The Indo-Aryan Languages, Routledge, ISBN 0-415-77294-X, <http://books.google.com/books?id=C9MPCd6mO6sC>. Retrieved on [[11 de mayu de 2010 {{{2}}}]] de [[{{{3}}}]] 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 (2003) A new version of the Gandhari Dharmapada and a collection of previous-birth stories. University of Washington Press. ISBN 0-295-98308-6.
  15. Amar Nath Malik (1995), The phonology and morphology of Panjabi, Munshiram Manoharlal Publishers, ISBN 81-215-0644-1, <http://books.google.com/books?id=IbBjAAAAMAAJ>. Retrieved on [[26 de mayu de 2010 {{{2}}}]] de [[{{{3}}}]] 
  16. Indo-Aryan Numerals (Y. Chan)

Bibliografía[editar | editar la fonte]

  • Morgenstierne, G.: Irano-dardica. Wiesbaden (Alemaña), 1973.
  • Morgenstierne, G.: «Die Stellung der Kafirsprachen». En: Irano-Dardica, págs. 327-343. Wiesbaden: Reichert, 1975.
  • Decker, Kendall D.: Sociolinguistic survey of Northern Pakistan, volume 5: «Languages of Chitral».

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Lenguas dárdicas