Piper auritum

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Piper auritum
Commons-emblem-notice.svg
 
Piper auritum
Starr 070321-6116 Piper auritum.jpg
Clasificación científica
Reinu: Plantae
División: Magnoliophyta
Clas: Magnoliopsida
Orde: Piperales
Familia: Piperaceae
Xéneru: Piper
Especie: Piper auritum
Kunth
Sinonimia
Piper sanctum[1]
[editar datos en Wikidata]

Piper auritum, llamada comúnmente acuyo, tlanepa, yerba santo, alaján o momo, ye una planta arumosa del xéneru Piper que crez na Mesoamérica tropical.

Vista de la planta.
Nel so hábitat.

Parrotal d'unos 2-4 metros d'altor, de cañes fráxiles con fueyes alternes peciolaes, acorazonaes y testura aterciopelada, de 20 a 25 cm de llongura por 14 a 18 d'anchu. Les flores apaecen n'espigues delgaes con aspeutu de “cola de mure”.

Usos[editar | editar la fonte]

Ye d'usu frecuente na cocina mexicana, especialmente nos tamales de ciertes zones del sur de Méxicu, onde los pexes o carnes envolubrar nes sos fueyes fragantes pa cocinar esquisitos platillos, como'l tapixtle y el pilte del sur de Veracruz y Tabasco. En Guatemala usar na rexón maya-q'eqchi' pa preparar el pachay, que básicamente ye pescáu con chile y achiote, envolubráu en fueyes de Santa María, pa da-y otra envoltura en fueyes de plátanu, tamién pueden usase fueyes de maxán, sotiérrase y enriba faise una fogata na que se cocina sobre ella una una sopa de pexe. Al tar la sopa llista, desentiérrense los pexes y el pachay cocinóse al vapor, esta ye una auténtica receta prehispánica. Amás d'emplegase como condimento, les fueyes úsense como estomacales, analxésiques y estimulantes na medicina tradicional. El particular sabor del acuyo comparóse al ocalitu,[2][3] regaliza,[4][5] sassafrás,[6][7] anís,[8][9] nuez moscada,[8] menta,[10][11] estragón[2] y pimienta negra.[8]

N'homeopatía usa la tintura de la planta entera y les diluciones contra'l asma, bronquitis, larinxitis aguda o crónica y disnea.

Taxonomía[editar | editar la fonte]

Piper auritum describióse por Carl Sigismund Kunth y espublizóse en Nova Genera et Species Plantarum (quarto ed.) 1: 54. 1815[1816].[12]

Sinonimia
  • Artanthe aurita (Kunth) Miq.
  • Artanthe seemanniana Miq.
  • Piper alstonii Trel.
  • Piper auritilaminum Trel.
  • Piper auritilimbum Trel.
  • Piper heraldi Trel.
  • Piper heraldi var. amplius Trel.
  • Piper heraldii Trel.
  • Piper heraldii var. cocleanum Trel.
  • Piper perlongipes Trel.
  • Schilleria aurita (Kunth) Kunth[13]

Nomes comunes[editar | editar la fonte]

Tamién se-y conoz como tlanepa, tlanepaquelite (nahuatlismos de tlanecpahquílitl ‘floritu goliosu’),[14] fueya santa (una lleenda mexicana diz que la Virxe María ensugó los pañales del Neñu Jesús nun parrotal d'esta planta, d'onde-y vien el nome),[15] fueya d'anís, momo, o pimienta sagrada, x-mak-ulam en llingua maya.

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. «Sorting Piper names». Universidá de Melbourne. Consultáu'l 29 de marzu de 2007.
  2. 2,0 2,1 Ingredient - Fueya Santa. The Washington Post. 18 d'agostu de 2004. http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A8352-2004Aug17.html. Consultáu 'l 29 de marzu de 2007. 
  3. (1999) New Tastes from Texas. Three Rivers Press, 214. ISBN 0-609-80497-9.
  4. (2006) The Food Encyclopedia: Over 8,000 Ingredients, Tools, Techniques and People. Robert Rose, 326. ISBN 0-7788-0150-0.
  5. (2000) Steven Raichlen's Healthy Latin Cooking: 200 Sizzling Recipes from Mexico, Cuba, Caribbean, Brazil, and Beyond. Rodale Books, 26. ISBN 0-87596-498-2.
  6. (1993) Coyote's Pantry: Southwest Seasonings and at Home Flavoring Techniques. Ten Speed Press, 70. ISBN 0-89815-494-4.
  7. (2000) The Cheese Lover's Cookbook and Guide: Over 150 Recipes with Instructions on How to Buy, Store, and Serve All Your Favorite Cheeses. Simon & Schuster, 43. ISBN 0-684-86318-9.
  8. 8,0 8,1 8,2 «Gernot Katzer's Spice Pages - Mexican Pepperleaf (Piper auritum Kunth)». Consultáu'l 3 d'avientu de 2012.
  9. Davidson, Alan (1999). The Oxford Companion to Food. Oxford University Press, 383. ISBN 0-19-211579-0.
  10. «Craft, not Kraft, is the key to these homeland treats». Orlando Weekly (28 de setiembre de 2006). Consultáu'l 29 de marzu de 2007.
  11. (2001) Contemporary Southwest: The Cafe Terra Cotta Cookbook. Ten Speed Press, 19. ISBN 1-58008-180-0.
  12. «Piper auritum». Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. Consultáu'l 7 de xineru de 2015.
  13. «Piper auritum». The Plant List. Consultáu'l 7 de xineru de 2015.
  14. Montemayor, Carlos et al. (2007): Diccionariu del náhuatl nel español de Méxicu, UNAM-GDF, Méxicu, p. 122.
  15. (1995) Food from My Heart: Cuisines of Mexico Remembered and Reimagined. Wiley, 8–9. ISBN 0028603613.

Bibliografía[editar | editar la fonte]

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]