Idioma yagán

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Yagán, yahgán, yámana
'Háusi kúta'
Faláu en Chile (estinguíu en Arxentina)
Zona Archipiélagu de Tierra del Fueu
Falantes 1 (2011)[1]
Puestu Non nos 100 mayores (Ethnologue 1996)
Familia Aisllada
Estatus oficial
Oficial en -
Reguláu por Nun ta reguláu
Códigos
ISO 639-1 nengunu
ISO 639-2 sai
ISO 639-3 yag

El idioma yagán o yámana, mentáu tamién na lliteratura como háusi kúta, inchikut, tekeenika, yahgan o yappu, ye l'idioma de los yaganes, un pueblu amerindiu nómada de les islles y canales del estremu sur de Chile y Arxentina. Considérase una llingua aisllada[2] cercana a la estinción, pos nel presente solo conozse una falante (d'avanzada edá) d'esti idioma: Cristina Calderón, nacida la 24 de mayu de 1928(91 años), que vive nel pobláu chilenu de Villa Ukika, nes cercaníes de Puertu Williams (Isla Navarino).

Denominaciones[editar | editar la fonte]

De les denominaciones daes a los sos falantes, la más conocida ye "yagán" (del inglés Yahgan), inventada pol misioneru colonizador de Ushuaia, Thomas Bridges:

Di a estos nativos el nome Yahgan porque yera apropiáu. L'estrechu Murray, cerca del cual establecióse la nuesa misión y llamáu polos nativos Yahga, pue ser consideráu'l centru del so territoriu y l'idioma a la manera en qu'ellí se fala ye'l que yo aprendí y esta ye la so forma más pura, siendo la que ta al mediu ente les sos variedaes falaes al sur, al este y al oeste. Poles razones anteriores, Yahgan paeció un nome fayadizu y agora ye conocíu asina perdayuri.[3]

Xuntu al nome yagán, emplegóse'l términu "yámana" (del yagán jámana, "home") pa referise al pueblu y a la so llingua; pero esti términu nun yera aceptáu poles últimu dos falantes, por significar "home" solamente na so acepción de "ser humanu de sexu masculino".

El nome inchikut ye una pallabra compuesta que'l so primer términu paez provenir del inglés indian, depués significaría a cencielles idioma de los indios.

D'alcuerdu a Adalberto Salas, el nome háusi kúta (escritu por esti autor háusi kút~) ye'l que-y daben les postreres falantes.

Historia[editar | editar la fonte]

El yahgán yera la llingua más austral del mundu y hasta entamos del sieglu XX yera faláu na área costera austral de la isla de Tierra del Fueu, y nes islles y canales ente'l canal Beagle y el cabu de Fornos. En 1886 amás rexistrábase una pequeña población falante d'esti idioma tamién nel archipiélagu de les Malvines, nuna misión de la isla Vigía o Keppel.[ensin referencies]

describir como una llingua con un léxicu bien ampliu, pero nun esiste alcuerdu ente los llingüistes alrodiu de la so relación con otres llingües, y magar permanez considerada un idioma aislláu, intentóse rellacionala con otres llingües de la área fueguina, como'l kawésqar o'l chono, les llingües chon y con llingües xeográficamente más distantes como'l mapudungun.[ensin referencies]

La manera de vida de los yaganes actuales ye asemeyáu al de la población rural de cualesquier otru orixe del estremu austral de Arxentina o Chile, en nada distintu al de la población emigrada, especialmente de Chiloé, escontra esa zona. La única traza cultural relevante que podría ser consideráu ye la llingua, que bien pocos conocen y solo una persona fala fluidamente a principios del sieglu XXI.[ensin referencies]

En 1972 namái dos vieyos, Felipe Álvarez y Benitu Sarmiento, taben dispuestos a informar alrodiu de la so llingua y pollos súpose qu'otros 5 ó 7 conocer, qu'ente los demás miembros de la población dalgunos recordaben namái unes cuantes pallabres, y que los más nuevos ignorar por completu. Al referise a l'actitú de los yámana, de nun querer falar la so llingua, afirmaba Benitu Sarmiento:

Ye que nun s'escaez, sinón por arguyu dexar, pos yo dixi munches vegaes, yo nun puedo arguyu; yo escaezo yahgán, yo siempres voi siguir falando yahgán, hasta que yo me muerra.

(Benitu Sarmiento —fináu en 1975— vivía absolutamente namái na caleta de Moxones, a unos 28 km al oeste de Puertu Williams. En Moxones, alredor de 1930, construyéronse unes casines pa los indíxenes qu'anguaño tán dafechu deshabitadas.) La so actitú yera una esceición, tantu los yámanas como los kawésqar amuésense reluctantes a falar les sos llingües ante estrañu.

En 2006 namái quedaba una falante nativa, Cristina Calderón, quien dempués de la muerte de la so hermana Úrsula, nun tien posibilidá de falar la so llingua con otres persones. Atópase empuesta a la creación d'un diccionariu pa caltener tol léxicu que recuerde.[4]

Fonoloxía[editar | editar la fonte]

Bridges y los demás investigadores del idioma yámana propunxeron distintos sistemes fonolóxicos pa la llingua. L'alfabetu que s'usa anguaño pa trescribila estrema 7 vocales y 16 consonantes, magar hai un estudiu de Poblete y Sales qu'indica qu'habría 18 consonantes. Sicasí, el dialeutu o estadiu del idioma documentáu por Bridges tenía un númberu mayor de consonantes, pos esistía oposición ente sordes como /p/ y /t/ y sonores como /b/ y /d/.[ensin referencies]

Vocales[editar | editar la fonte]

Na siguiente tabla amuésense les 7 vocales del idioma. Pa la so representación escrita nel Alfabetu Oficial empléguense los mesmos signos que s'usen nel Alfabetu Fonéticu Internacional, con esceición de la vocal media central que s'escribe ö.

Anterior Central Posterior
Zarrada i o
Media y ə o
Abierta æ a

Consonantes[editar | editar la fonte]

Billabial Llabiu-
dental
Alveolar Alveo-
palatal
Retrofleja Velar Glotal
oclusiva p t k ʔ*
africada ch [t͡ɕ] *
fricativa f s š [ɕ] x h
nasal m n
aproximante w j rh [ɻ]
vibrante r [ɾ]
líquida l

* Non reconocíos como fonemes nel Alfabetu Oficial.

Gramática[editar | editar la fonte]

Ye una llingua altamente aglutinante, d'orde SOV y alliniadura nominativa-acusativu. Escarez d'artículu y xéneru gramatical, pero estrema en númberu singular, dual y plural. Tien 6 casos: nominativu, acusativu, dativu, llocativu y instrumental, sufixos y prefixos locativos, verbalizadores, benefactivos, predicativos, d'orientación, direición, nominalización, ente otros. El verbu conxugar en tres modo: indicativu, imperativu, suxuntivu, persona: primer, segunda y tercer, voz: causativa, reflexiva, recíproca y pasiva, tiempu: presente, pasáu cercanu, pasáu llonxanu, futuru cercanu y futuru alloñáu, aspeutu: continuativo, durativu ya imprecisu, númberu: singular, dual y plural. La forma plural de los verbos tien distintos sufixos según sía colectivu, paucal, intransitivu, oxetivu, ente otros, sicasí, munchos nun lleven sufixu y son totalmente irregulares. Una carauterística notable ye ser una de les poques llingües d'América qu'utiliza la serialización verbal.

Exemplos de vocabulariu[editar | editar la fonte]

Na llista inclúyense dellos vocablos.[5][6]

  • humanu: jámana
  • home: úa
  • muyer: kíppa, kípa
  • perru: jašála, ješæel sangre: sápa, sáapa
  • brazu: kame, kamáin, kæme *

corazón: sæskin

  • lluna: hanúha, hannúxa
  • estrella: appárhnix, apærnix
  • nieve: pánaxa
  • agua: pælaxa
  • enagua: síma
  • borrina: foka, hóxka
  • cielu: wákun
  • fueu: pušáki
  • ceniza: áfua, axuá, ahuá
  • día: móala, maóla, mólla
  • badea: ošipin, waja
  • canoa: ánan
  • colibrí: omora

[7]

  • xilgueru: twin[7]
  • llingua: lön
  • idioma: kúta
  • unu: okóle
  • uña: kaluf
  • vientu: húša *

banduyu: weina

  • volar: alapa
  • yerba: chouka
  • foín: chiloe, chilóea

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Biobíochile.cl (26 de mayu de 2011). «pueblu-yagan-cumple-83-anos-en-puertu-williams.shtml Última representante del pueblu Yagan cumple 83 años en Puertu Williams». Consultáu'l 28 de mayu de 2011.
  2. Fabre, Alain. «Yahgan/Yamana In: Diccionariu etnolingüíntico y guía bibliográfica de los pueblos indíxenes suramericanos». Archiváu dende l'orixinal, el 28 de payares de 2008. Consultáu'l 13 nov. 2008.
  3. "I gave these natives the name Yahgan because it was convenient. The Murray Narrows, near which our Mission was established, called by the natives Yahga, may be considered the centre of their land and the language as spoken there was that which I learned, and its purest form, being the mexen between its varieties spoken Southward, Eastward and Westward. For these reasons Yahgan seemed a suitable name, and is now known everywhere".

  4. Muyer yahgana busca caltener la so llingua. Diariu La Estrella de Arica
  5. «Pueblo Orixinarios – Territoriu Yagán». SerIndigena. Archiváu dende l'orixinal, el 29 de xunu de 2010. Consultáu'l 27 de payares de 2010.
  6. «Lengua Kawésqar y Yámana». pueblosoriginarios.com. Consultáu'l 25 de marzu de 2014.
  7. 7,0 7,1 Sánchez, Montserrat (29 de payares de 2015). «Parque Omora: Una nueva forma de ver aves». Revista Domingu (Santiago: Empresa El Mercuriu S.A.P) (2554). http://impresa.elmercurio.com/Pages/NewsDetail.aspx?dt=2015-11-29&PaginaId=10&SupplementId=5&BodyId=0. Consultáu 'l 29 de payares de 2015. «En llingua yagán, "omora" significa colibrí [...] "llana", que significa llingua [...] xilgueros ( 'twin' en yagán)». 

Bibliografía[editar | editar la fonte]

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]




Idioma yagán