Llingua aisllada

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta

Una llingua aisllada ye una llingua natural pa la que nun se probó nengún parentescu con otra llingua viva o muerta. Presumiblemente, una llingua aisllada ye aquella que nun pertenez a nenguna familia de llingües puramente felicidá (esto ye, ella ye la única miembru de la so familia).

El euskera, el ainu, el purépecha, el buruchasqui o burushaski, el mapudungun y el sumeriu son exemplos de llingües clasificaes frecuentemente como aisllaes. Pa delles llingües menos documentadas que los exemplos anteriores esisten diferencies ente'l autores en si les llingües tienen de considerase non clasificaes o puramente aisllaes.

Parentescu[editar | editar la fonte]

Dizse que dos lengua tán emparentaes cuando por aciu los métodos de la llingüística histórica pudo probase que tienen un orixe filogenético común, y por tantu dambes deriven d'una llingua falada más antigua que por diversificación dio llugar a eses llingües modernes emparentaes. Ello ye que probóse que casi toles llingües falaes nel mundu pueden ser arrexuntaes según el so orixe históricu nun númberu relativamente pequeñu de families de llingües emparentaes ente sigo. Asina, por casu, el español ta rellacionáu con otres llingües indoeuropees como'l inglés o'l hindi derivando toes elles d'una llingua común, llamada dacuando protoindoeuropéu. Per otru llau el chinu mandarín, el tibetanu, el birmanu o otres llingües sino-tibetanes resultaron de la evolución histórica d'una llingua común. Según esti criteriu, una llingua aisllada constitúi una familia por sigo sola, lo qu'esplica l'interés escepcional qu'espierten ente los llingüistes. kakamokordo

Ye posible que toles llingües falaes anguaño nel mundu tean rellacionaes al baxar d'una única llingua ancestral (anque'l casu del idioma de señes de Nicaragua suxure que so ciertes circunstancies y estímulos fayadizos puede surdir una llingua nueva quasi ex nihilo). Les families de llingües establecíes seríen nesi casu solamente les cañes cimeres del inmensu árbol de toles llingües.

Esta ye una de les razones poles que se realizaron incontables estudios buscando emparentar estes llingües. Asina, por casu, el euskera foi comparáu con práuticamente toles families de llingües vives y muertes, dende'l sumeriu a les llingües del sur del Cáucasu ensin resultancies convincentes. Robert M. W. Dixon pela so parte aplicó idees de la teoría de la evolución biolóxica, en concretu de la moderna teoría del equilibriu puntuáu pa esplicar porqué entá nel casu de que toles llingües tuvieren rellacionaes resulta imposible atopar parentescos reconocibles que vaigan muncho más allá de 6000 o 8000 años.

Establecimientu del parentescu[editar | editar la fonte]

L'únicu métodu, universalmente aceptáu, pa probar el parentescu llingüísticu ye buscar una llista abondo amplia de términos cognados por aciu el métodu comparativu qu'esiba correspondencies fonétiques regulares. Nun esiste alcuerdu sobre'l númberu mínimu de cognados pa dar per establecida una relación xenética, anque la mayoría de families de llingües cunten con alredor de mil o dos mil cognados (nel casu de les families meyor conocíes más). Nel casu tentativo de les macrofamilies el númberu de cognados amenorgar a unos pocos centenares, munches vegaes dudosos y con correspondencies fonétiques pocu regulares o criticables.

Un bon númberu de les llingües aisllaes supuestamente podríen ser l'únicu testimoniu d'una familia de llingües más amplia. Por casu, n'Europa un gran númberu de llingües prerromániques y pre-indoeuropees sumieron ensin dexar documentación. Na cuenca de l'Amazones munches de les llingües aisllaes son falaes por pueblos cazadores-pañadores que frecuentemente ocupen árees marxinales, y fueron movíu por pueblos de teunoloxía más avanzada que les sos llingües pertenecen a dalguna de les grandes families de llingües amazóniques.

En dambos casos ye razonable pensar nuna y otra rexón, les llingües aisllaes documentadas son los supervivientes de families más amplies, que los sos otros miembros sumieron ensin dexar testimoniu.

Exemplos de llingües aisllaes[editar | editar la fonte]

La considerancia de llingua aisllada nun ye esactamente la mesma en toos el autores, polo xeneral, llegaron a considerase llingües aisllaes tres tipos de llingua:

  1. Una llingua falada anguaño pa la que nun esisten otres llingües falaes cola que tean emparentaes.
  2. Una llingua falada pa la que nun se conoz bien nenguna otra llingua o testimoniu fragmentariu d'otra llingua cola qu'esista parentescu.
  3. Una llingua falada o muerta pa la que nun se conocen nengún tipu de parentescu con otra llingua en nenguna midida.

Polo xeneral los autores más rigorosos col términu llingua aisllada acuten el términu llingua aisllada pal terceru d'estes acepciones. De siguío danse exemplos de caúna d'estes situaciones:

  1. El pirahã, llingua indíxena de Brasil, ye una llingua del primer grupu anterior, yá que ye'l postreru superviviente de la familia múra-pirahã.
  2. El euskera o vascu modernu, considérase tradicionalmente una aisllada anque namái ye aisllada nel sentíu del segundu grupu, anque ta rellacionada col antiguu aquitano una llingua fragmentariamente atestiguada n'inscripciones romanes antigües, que claramente son una llingua distinta o un estratu antiguu de vascu que bien probablemente nun yera intelixible col euskera modernu. Nesi sentíu'l términu "aislláu" úsase un tanto laxamente anque ensin dulda la familia cuasi-aisllada vascu-aquitana escarez d'otros parientes conocíos.
  3. Nel grupu de llingües inequívocamente aisllaes ta'l kusunda de Nepal, el zuñi d'Estaos Xuníos, el tarasco y el huave de Méxicu que fueron llargamente estudiaes, falar na actualidá y pa les que nun se pudo proponer nengún parentescu razonable.

Llingües cuasi-aisllaes[editar | editar la fonte]

Nel mundu esisten un puñáu de grandes families llingüístiques formaes por centenar o delles decenes de llingües. Eses grandes families apiguren a la mayoría de llingües del mundu. Sicasí, esisten un bon númberu de families menores formaes por ente 2 y 4 llingües. Nesi casu les llingües d'eses families puramente nun son llingües aisllaes, anque dende un puntu de vista históricu, la so situación al respective de la llingüística histórica ye similar a la de les llingües aisllaes. En munchos casos, eses pequeñes families tán formaes por un conxuntu de variedaes llingüístiques que dellos llingüistes consideren llingües distintes y otros consideren como parte de la mesma macrolengua. En dellos casos ye dudosu si ye más conveniente clasificar a eses llingües como llingües aisllaes (diversificaes dialectalemnte) o como families. Dellos exemplos d'esta situación son:

Llingües aisllaes[editar | editar la fonte]

El númberu de llingües aisllaes en tol planeta ye numberosu, anque'l númberu de llingües varia según l'autor, Lyle Campbell propón una llista de 129 llingües[1] que con un altu grau d'enfotu, anque pa delles llingües de la so llista solo conócense apenes una o dos docenes de pallabres, lo cual polo xeneral ye insuficiente p'asegurar con tou enfotu que se trata de llingües aisllaes. Les llingües aisllaes dacuando son complicaes de discernir de les llingües ensin clasificar, yá que nun ta definida qué cantidá de léxicu ye necesaria p'asegurar qu'una llingua ta abondo bien documentada o non a efectos de parentescu. Per otra parte, dellos autores como Campbell consideren llingües aisllaes a llingües qu'otru autores consideren como llingües emparentaes a families llingüístiques. Nesta seición dan llistes amplies de posibles llingües aisllaes, en llugar de llistes curties col fin d'asegurar que toa llingua realmente aisllada foi comentada.

D'África[editar | editar la fonte]

Llingües aisllaes (negru), casi-aisllaes (gris escuru) y de clasificación dudosa (gris claru) d'África.

La clasificación de Greenberg de les llingües africanes autóctones, estrema a estes en cinco grupos principales: llingües afroasiátiques, llingües nilo-saharianes, llingües nigero-congoleñes, llingua khoisanas y llingües malgaxes (esti últimu grupu acútase solo a la islla de Madagascar). Anque polo xeneral acéptase esta clasificación esisten delles duldes sobre la corrección de les llendes. Por casu esisten duldes sobre la unidá filogenética de les llingües nilo-saharianes o sobre si dalgunos de los sos subgrupos nun son en realidad families totalmente independientes o llingües aisllaes con influencia de llingües vecines pero non emparentaes coles mesmes. Munches de les llingües que se clasifiquen como nilo-saharianes son polo tanto de cutiu consideraes como llingües aisllaes. De siguío preséntense les llingües ensin clasificar o con clasificación más dudosa:[2]

  • Llingües posiblemente khoisanas o seique aisllaes:
  1. Hadza, falada en Tanzania, pa esta llingua nun esiste una evidencia de parentescu léxica firme, y la so inclusión dientro del khoisán deber a que son llingües d'orixe pre-bantú que tienen clics.
  2. Sandawe, falada en Tanzania, el casu d'esta llingua ye esencialmente'l mesmu que l'anterior, anque s'apurrieron delles evidencies adicionales.
  3. Kwadi, falada n'Angola anguaño extinta, de cutiu considerada como una llingua khoisán.
  • Llingües posiblemente nigero-congoleñes o seique aisllaes:
  1. Jalaa, falada nel este de Nixeria, en peligru de desapaición. Posible pertenencia al grupu níger-congo.
  2. Laal, falada nel centru de Chad, de cutiu considerada como una lengua Níxer-Congo.
  • Llingües posiblemente nilo-saharianes o seique aisllaes:
  1. Mekejir o shabo (de cutiu considerada como una llingua nilo-sahariana.
  2. Meroíticu, llingua muerta falada na antigua Meroe (anguaño Sudán), nel reinu de Nubia; esisten intentos de rellacionala coles llingües nilo-saharianes.
  3. Ongota o Birale, falada n'Etiopía, práuticamente sumida -nel añu 2000, solo rexistráronse 8 falantes. De cutiu considerada como una llingua afro-asiática).
  4. Berta (o Wetamit), faláu n'Etiopía.
  5. Zaghawa (o Beriaa), faláu en Chad y Sudán, pa munches forma parte del saharianu oriental.
  6. Kuliak, faláu n'Etiopía, podría constituyir una familia de llingües cuasi-aisllaes.
  7. Kunama, faláu en Uganda, podría constituyir una familia de llingües cuasi-aisllaes.
  8. Gumuz, faláu n'Etiopía, podría constituyir una familia de llingües cuasi-aisllaes.
  • Llingües posiblemente afroasiátiques o seique aisllaes:
  1. Beya, falada en Sudán, Exiptu y Eritrea, considerada por dalgunos una caña independiente del afroasiático, por otros una parte del cushítico, esisten munches duldes sobre la so clasificación.
  2. Ongota (o Birale), falada n'Etiopía, de cutiu considerada como una llingua nilo-sahariana.

D'América[editar | editar la fonte]

América ye'l continente onde se rexistren más llingües aisllaes. Esto ta d'acordies cola mayor diversidá llingüística atopada nesti continente. Amás, esiste un gran númberu de pequeñes families (llingües cuasi-aisllaes) que magar tienen parientes cercanos que la so diversificación paez recién, nun pudieron verificase parentescu con dalguna de les families mayor y antiguu. Un últimu factor importante n'América ye que la rápida colonización per parte de los europeos fixo sumir prematuramente un bon númberu de llingües, de les que munches vegaes esiste bien poca documentación (frecuentemente una curtia llista de vocabulariu) a partir de la cual resulta difícil verificar afechiscamente parentescos con otres llingües.

Llingües aisllaes (negru), casi-aisllaes (gris escuru) y de clasificación dudosa (gris claru) de Canadá, Estaos Xuníos y Méxicu.
  • América del Norte (Canadá, Estaos Xuníos, Méxicu y Centroamérica)
Llingües aisllaes (de norte a sur y d'oeste a esti):
  1. Haida
  2. Kutenai
  3. Siuslaw (†)
  4. Takelma
  5. Klamath-modoc
  6. Molala (†)
  7. Cayuse (†)
  8. Karuk
  9. Chimariko (†)
  10. Yana (†)
  11. Washo
  12. Esselen (†)
  13. Salinero (†)
  14. Keres
  15. Zuñi
  16. Tónkawa (†)
  17. Karankawa (†)
  18. Coahuilteco (†)
  19. Atákapa (†)
  20. Chitimacha
  21. Tunica (†)
  22. Natchez
  23. Timucua (†)
  24. Yuchi
  25. Beothuk (†)
  26. Seri
  27. Huave
  28. Purépecha
  29. Cuitlateco (†)
Llingües cuasi-aisllaes:
  1. Alsea (†)
  2. Tsimishian
  3. Chimaku
  4. Wakash
  5. Coos (†)
  6. Palaihnih
  7. Yuki-wappo
  8. Shasta
  9. Chumash (†)
  10. Xinca (†)
Llingües de clasificación dudosa:
  1. Tlingit (ND?)
  2. Adai (†)
  3. Alagüilac (†)
  4. Aranama-Tamique (†)
  5. Solanu (†)
  6. Cotoname (†)
  7. Tlapaneco(OM?)
  8. Naolano (†)
  9. Maratino (†)
  10. Guaicura (†)
  11. Pericú (†)
Delles llingües aisllaes de Brasil, Bolivia, Colombia y Venezuela.
Llingües aisllaes (negru), casi-aisllaes (gris escuru) y de clasificación dudosa (gris claru) de América del Sur.
  • América del sur:
Llingües aisllaes:
  1. Aikaná
  2. Andaquí (†)
  3. Andoque
  4. Camsá
  5. Canichana (†)
  6. Cayubaba (†)
  7. Chiquitano
  8. Cofán
  9. Culli (†)
  10. Esmeraldeño (†)
  11. Hoti
  12. Huaorani
  13. Irantxe
  14. Itonama
  15. Kanoê
  16. Kawésqar
  17. Kunza (†)
  18. Koaiá (kwazá)
  19. Leko (†)
  20. Mapudungun
  21. Mochica (†)
  22. Movima
  23. Muniche (†)
  24. Paez
  25. Puelche (†)
  26. Puquina (†)
  27. Taushiro (†)
  28. Tequiraca (†)
  29. Ticuna
  30. Tinigua (†)
  31. Trumaí
  32. Tuxá (†)
  33. Uranina
  34. Warao
  35. Yagán
  36. Yaruro
  37. Yuracaré
  38. Yurumanguí (†)

Llingües cuasi-aisllaes:

  1. Arutani-Sapé
  2. Betoi (†)
  3. Harákmbut
  4. Huarpe (†)
  5. Candoshi-chirino
  6. Katukina
  7. Lule-Vilela
  8. Mura-Pirahã
  9. Mosetén
  10. Peba-Yagua
  11. Sec-Catacao (†)
  12. Timote-Cuica (†)
  13. Uru-Chipaya
  14. Yanomami
  15. Zamuco

Llingües de clasificación dudosa:

  1. Aguano (†)
  2. Baenã (†)
  3. Borôro (MG?)
  4. Cacán (†)
  5. Comechingón (†)
  6. Chacha (†)
  7. Charrúa (†)
  8. Copallén (†)
  9. Fulnió (MG?)
  10. Gorgotoqui (†)
  11. Guamo (†)
  12. Guató (MG?)
  13. Huancavilca (†)
  14. Humahuaca (†)
  15. Kambiwá (cambioá) (†)
  16. Kukurá (?)
  17. Maku (†)
  18. Matanawí (Mur?,†)
  19. Ofayé (MG?)
  20. Omurano (†)
  21. Oti (†)
  22. Otomaco (†)
  23. Pankararú (†)
  24. Panzaleo (†)
  25. Puinave (Makú)
  26. Purí (MG?,†)
  27. Rikbaktsá (MG?)
  28. Sacata (†)
  29. Sanavirón (†)
  30. Tabancale (†)
  31. Tarairiú (†)
  32. Yarí
  33. Yurí

D'Asia[editar | editar la fonte]

N'Asia estrémense:

  • Llingües aisllaes d'Oriente Mediu, pa les que se cunta con material abondo pero considérense aisllaes por falta de llingües con qué comparales (podríen cuntar con llingües emparentaes que nun aportar# a rexistraes por escritu) estes llingües son:
  • Llingües vives que fueron comparaes llargamente y pa la que nun s'atoparon parentescos aceptables:
    • Ainu, llingua falada na islla xaponesa de Hokkaidō y anguaño en peligru de desapaición. Presenta similaridades tipolóxiques coles llingües altaicas.
    • Coreanu, propunxéronse una posible relación col xaponés y tamién esisten discutinios sobre la so pertenencia a la familia altaica, toes elles pocu clares y bien aldericaes, polo que polo xeneral se sigue considerando una llingua aisllada.
    • Xaponés, qu'anguaño entiende en realidá un conxuntu de llingües estrechamente rellacionaes, que derivaríen del proto-japónico, que sí podría ser una llingua aisllada (anque se trató de rellacionar cola llingua propia del antiguu reinu de Koguryŏ, en Manchuria).
    • Burushaski, conxuntu de fales emparentaes, consideraes de cutiu como variantes d'una mesma llingua aisllada natural del Norte de Paquistán.
    • Kusunda, llingua amenazada de Nepal occidental.
    • Nahali (llingua en peligru de desapaición)
    • Shompen, llingües de la islla Gran Nicobar.
  • Llingües paleosiberianas genuinamente aisllaes:
  • Delles pequeñes families, que nun pudieron rellacionase con families de llingües más grandes son:

D'Australia y Nueva Guinea[editar | editar la fonte]

Papúa-Nueva Guinea ye probablemente la rexón lingüísticamente más diversa del planeta, y les clasificación de les llingües de Papúa inda ye preliminar y precisa ser estudiada con mayor fondura, por esa razón munches de les llingües papúes hasta onde se conocen paecen llingües aisllaes, anque posteriores trabayos basáu nel métodu comparativu pueden llevar y rellacionar estes llingües aisllaes con otres de les families papúes identificaes. Pa Nueva Guinea y les rexones axacentes Campbell propón la siguiente llista de llingües aisllaes:

  1. Abinomn (Papúa indonesia)
  2. Abun (Papúa indonesia)
  3. Anêm (Nueva Bretaña)
  4. Busa (Odiai), (Nueva Guinea)
  5. Elseng (Papúa indonesia)
  6. Hatam (Papúa indonesia)
  7. Isirawa (Papúa indonesia)
  8. Kol (Nueva Bretaña)
  9. Kuot (Panaras) (Nueva Irlanda)
  10. Massep (Papúa indonesia)
  11. Mpur (Papúa indonesia)
  12. Pulgue-Arreya (Wasi) (Nueva Bretaña)
  13. Pyu (Nueva Guinea)
  14. Sulka (Nueva Bretaña)
  15. Taiap (Gapun) (Papúa Nueva Guinea)
  16. Yalë (Nagatman) (Nueva Guinea)
  17. Yawa (dos lengua?) (Nueva Guinea)
  18. Yele (Papúa Nueva Guinea)
  19. Yuri (Karkar) (Nueva Guinea)

Similarmente, pa les llingües d'Australia propunxéronse un númberu eleváu de families dalgunes de les cualos precisen un mayor estudiu internu, y ye posible qu'un trabayu más ampliu atope parentescu ente les families preliminarmente identificaes. Les llingües de Tasmania na actualidá tán extintas y fueron pocu documentadas y esisten duldes inclusive sobre'l so númberu esactu y les relaciones que pudieron esistir ente elles. Campbell (2010) propón la siguiente llista de llingües australianes aisllaes:

  1. Enindhilyagwa (Andilyaugwa)
  2. Kakadju (Gaagudu)
  3. Laragiya (†)
  4. Minkin (†)
  5. Ngurmbur (†)
  6. Tiwi
  7. Umbugarla

D'Europa[editar | editar la fonte]

Localización de les llingües preindoeuropeas documentadas.

Los exemplos ensin aldericar de llingües aisllaes d'Europa refiérense toos a llingües escastaes, quitando'l euskera, pa les cualos esiste una cierta cantidá d'evidencia epigráfica o toponímica insuficiente pa poder siquier estudiar el so parentescu:

Los casos más frecuentemente citaos de llingües aisllaes d'Europa, son agora dudosos como llingües aisllaes, yá que esiste cierta evidencia de qu'esistieron llingües rellacionaes:

Llingua aisllada lingüísticamente y llingua aisllada xeográficamente[editar | editar la fonte]

Nun se debe confundir el conceutu de llingua aisllada con una llingua que ta aisllada, bien porque tien pocu contactu con otres cultures (como'l idioma rapanui de la isla de Pascua) o bien porque ta bien alloñada d'otres llingües rellacionaes (como ye'l casu del la llingua malgax de Madagascar que los sos parientes más próximos atopar nel Sudeste Asiáticu).

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencia[editar | editar la fonte]

  1. L. Campbell, 2010, pp. 6-8
  2. Les llingües d'esta llista son les que tienen un menor grau de similaridad léxica, coles llingües de la so familia putativa acordies con ASJP - World Language Tree 03

Bibliografía[editar | editar la fonte]

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Lengua aislada