Llingües chon

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta

Plantía:Ficha de familia de lengua Les llingües chon formen una familia de llingües indíxenes de la Patagonia en América del Sur. El grupu foi propuestu por Roberto Lehmann Nitsche en 1913 col nome tshon y na forma que lo concibe anguaño inclúi al idioma tehuelche, faláu en Arxentina y cercanu a la estinción, al teushen cercanu al tehuelche y a les llingües estinguíes de Tierra del Fueu, el selk'nam y l'haush. El términu chon tomar del raigañu que significa 'xente' nestes llingües (tehuelche č'ōnk 'xente', 'home' selk'nam ch'óon 'home').[1]

Nun hai alcuerdu ente los llingüistes avera del restu de los sos miembros, porque esisten duldes sobre la filiación llingüística de los grupos septentrionales d'indíxenas pámpidos, tales como los querandíes o los puelches. Casamiquela apurre información pa considerar el puelche parte d'esta familia.[2]

Clasificación[editar | editar la fonte]

A fines del sieglu XIX intentar por primer vegada rellacionar les llingües tehuelche, teushen, ona y haush.[3] Darréu, Darapsky buscó establecer una relación ente estes llingües y l'idioma de los puelches o gününa küne.

Clasificación de la familia según Lehmann-Nitsche, 1913.

Para Lehmann Nitsche, les llingües de la Pampa y la Patagonia estremar en dos grupos, les llingües tshon y les llingües het. Referir al primeru d'ellos en 1913 en "El grupu llingüísticu tshon de los territorios magallánicos" y d'alcuerdu a les sos conclusiones, conformar la llingua teushen o tehuesh, la tehuelche estremada nos dialeutos péenken y aoniken, la shilk'nam y la manekenk. Consideraba que la llingua het yera falada por un grupu que s'allugaba al nordés de los falantes de llingües chon y que se falara hasta'l sieglu XVIII en partir sur y el sudoeste de la provincia de Buenos Aires.

Na obra "El complexu tehuelche" de 1949, Federico Esguilada refugaba la esistencia de les llingües het por considerar que'l vocabulariu arrexuntáu pol sacerdote xesuita Thomas Falkner nel sieglu XVIII y que foi usáu como base por Lehmann Nitsche pa postular qu'había un grupu het, en realidá podía esplicase como una llista de términos mapuches y tehuelches. Por eso propunxo qu'en llugar de les llingües chon y les het arrexuntar a toles llingües ente'l norte de la Patagonia y Tierra del Fueu nun namái tueru llingüísticu que llamó ken por considerar que yera esta la pallabra pa "xente" neses llingües. Según esta hipótesis, los miembros del grupu de llingües ken yeren los gününa küne, cola so llingua gününa iájech; los chewache kenk, col teushen; los elaciones ente'l teushen y el aonikenk.

L'antropólogu arxentín Rodolfo Casamiquela nel so artículu "Sobre'l parentescu de les llingües patagónicas" de 1956 comentó y rectificó el trabayu d'Esguilada, diciendo que los chewache kenk yeren los mesmos gününa küne y que los mecharnue perteneceríen al grupu de los tehuelches meridionales boreales, que la so llingua sería'l teushen. Esti autor plantegaba'l parentescu ente los pueblos patagónicos a quien estendía'l nome de "tehuelches", incluyía a los querandíes col nome de tehuelches septentrionales boreales y de que'l so idioma tener bien pocos datos; a los puelches o gününa küne, qu'él llamó tehuelches septentrionales australes y que la so llingua escastar na década de 1960 y Viegas Folles rellacionó col querandí; a los tehuelches meridionales boreales, falantes de teushen, qu'algamó a ser descrita por Lehmann Nitsche antes de la so desapaición pola presión de los idiomes circundantes; y, finalmente, a los tehuelches meridionales australes, tamién conocíos como aonek'enk, patagones o a cencielles tehuelches, de que la so llingua tener vocabularios y descripciones más completes.

Clasificación de la familia según Suárez, 1970.

Nel artículu "Clasificación interna de la familia llingüística Chon.", el llingüista Jorge Suárez buscó determinar la situación de les llingües y dialeutos d'esta familia por aciu la comparanza de llistes de vocabularios. Pa él, la familia taba compuesta por cuatro llingües: teushen, tehuelche, shelknam y haush. Según l'autor, la evidencia esistente nun dexa incluyir al gününa küne como un miembru de la familia, anque tampoco dexa refugalo. Nesti estudiu probó qu'el teushen y el tehuelche yeren dos llingües emparentaes recurriendo a la comparanza d'elementos gramaticales y de léxicu. Amás, alvirtió de la poca utilidá de faer subdivisiones en llingües y dialeutos basándose nos nomes de grupos o tribus y de la posibilidá de que los vocabularios usaos como fonte contuvieren munchos préstamos por causa de la esistencia ente los tehuelches d'un tabú llingüísticu rellacionáu col nome d'un muertu.

Llingües chon-gününa-het[editar | editar la fonte]

Llingües het, idioma gününa küne y llingües chon.

La evidencia léxica disponible dexa arrexuntar tentativamente les llingües d'esta familia de la siguiente manera:[4][5]

Proto-Chon 

Nuclear 

Continental 


Teushen



Tehuelche



Insular 


Haush



Selk'nam




 Norte 


puelche



querandí (diuihet)




Parentescu posible con otres families[editar | editar la fonte]

Nun estudiu de Mary Key y Christos Claris de 1978, señálase que sería posible qu'esistiera relación ente les llingües chon y el idioma kawésqar de les canales patagónicos. Especulóse que la familia chon podría tar rellacionada coles llingües mosetén formando una hipotética familia mosetén-chon o inclusive podría estrar rellacionada coles llingües pano-tacanas. Anque la evidencia en favor d'esto ye inconcluyente. Ello ye que en 1978, Key publicó otru estudiu rellacionáu en que s'esplicaba por aciu una diagrama les interrellaciones ente delles llingües y grupos; ellí, les llingües chon y el kawésqar veníen de un proto-qawasqar-chon descendiente d'un proto-pano-tacana que n'otra caña incluyía al pano-tacano, al mosetén, al yuracaré y al mapudungun. Sicasí, les conclusiones d'esti estudiu y otros entamaos por Key y otru autores de la dómina considérense prematures pola baxa calidá de dellos materiales qu'emplegaron pa llevalos a cabu.

Más especulativa entá ye la clasificación de Joseph Greenberg, abondo aldericada na actualidá,[6] les llingües chon son un subrupo de les llingües amerindies del grupu andín meridional.

Comparanza léxica[editar | editar la fonte]

La división de les llingües chon ente'l grupu septentrional, central o tehuelche-teushen (TT) y meridional o selk'nam-haush (SH) puede trate cenciellamente a partir de los numberales:[7]

GLOSA Chon norte !

colspan="3"| Chon central

Chon meridional
Puelche Tehuelche Teushen proto-TT Selknam Haush proto-SH
'1' čia čočyʔ čewken *čewk- sōs setaul ?
'2' beč h'awke xewkay *h'ewke sōki aim ?
'3' gueč qa'aš keaš *qe'aš sauke šaukn *šauk-
'4' mala qāgue kekaguy *qaga- konisōki ? ?
'5' damca k't'en keytsum *k't'ɨm kísmarei ? *kism- (?)
'6' čiman weneqaš wenekaš *wenik'+qe'aš karikonisōki ? ?
'7' kačbeča qōke /
aiéke
kuka *qoka karikísmarei ? ?
'8' buša wenik'qāgue
(poš)
wenekekage *wenik'+qage karikeikonisōkia ? ?
'9' čdiba xamaqt'en kekaxetsum *-qt'ɨm kaukenkísmarei ? ?
'10' zamazc (o)qaken xaken *qaken karaikísmarei ? ?
  • Nel proto-tehuelche-teushen identifícase amás el formante wenik'- 'doble'.
  • El sistema numberal del selk'nam ye complicáu yá que nél identifiquen los formantes koni-, kari- y karai- (toos ellos paecen indicar dalguna relación col significáu '2') y kauken- (aparentemente rellacionáu con '4').
  • La forma poš ye un posible préstamu del mapudungun pura.

Referencia[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. Adelaar, 2004, p. 583
  2. Adelaar, 2004, pp. 552-566
  3. Fernández Garay, Ana (1998). El tehuelche. Una llingua en víes d'estinción. Valdivia: Facultá de Filosofía y Humanidaes. Universidá Austral de Chile.. ISBN 956-7105-13-8 482 p..
  4. ASJP - World Language Tree 03
  5. Viegas Folles, P. 1992. "La familia llingüística tehuelche. Revista patagónica. 13. 54:39–46. Buenos Aires.
  6. Bolnick, Deborah, Beth Shook, Lyle Campbell y Ives Goddard. «Problematic Use of Greenberg's Linguistic Classification of the Americas in Studies of Native American Genetic Variation». Consultáu'l 18 de mayu. 2007.
  7. Numerals in Chon languages

Bibliografía[editar | editar la fonte]

Ver tamién[editar | editar la fonte]


Lenguas chon