Valle d'Arán

De Wikipedia
Saltar a: navegación, buscar
El Valle d'Arán en Cataluña.

El Valle d'Arán (Val d'Aran, n'aranés), ye una comarca española asitiada nos Pirineos centrales, nel estremu noroccidental de Cataluña (provincia de Lleida). Llenda al norte con Francia, con al suroeste cola provincia aragonesa d'Huesca, al sur cola comarca catalana d'Alta Ribagorza y al este cola de Pallars Sobirà. La capital de la comarca ye Vielha, con 2.834 habitantes (censu de 2003).

La llingua propia d'esta comarca ye l'aranés, variedá del occitanu.

Etimoloxía[editar | editar la fonte]

Aran ye una palabra d'orixe prerromanu que vien del bascu aran que significa "valle", siendo'l so nome un pleonasmu por significar Valle del Valle.[1]

Organización alministrativa[editar | editar la fonte]

Terçons del Valle d'Aran

El Valle d'Arán fórmenlu 33 pueblos de monte, aconceyaos en nueve conceyos:

(Fuente: INE 2005)

Anguaño, dende'l puntu de vista alministrativu, ta dixebráu en 6 tercios o terçons:

El Valle d'Arán pertenez a la diócesis d'Urgell dende finales del sieglu XVIII. Hasta entonces dependió del obispáu de Comminges.

Xeografía[editar | editar la fonte]

Aran ye un valle pirenaicu que pertenez en gran parte a la cuenca fluvial atlántica. El ríu Garona, que naz nel valle y atraviésalu, acaba nesti oceanu depués d'atravesar tola rexón de Gascuña. Tamién tien una pequena parte de cuenca mediterránea, darréu que la Noguera Pallaresa naz en Pla de Beret, a un centenar de metros del Garona, pero entama'l so cursu en direición opuesta. Del mesmu xeitu, la parte norte del Valle de Barravés pertenez alministrativamente tamién a Aran.

Clima[editar | editar la fonte]

El clima d'Aran ye oceánicu. La precipitación media anual ye elevada, al rodíu de los 900 mm, repartida de forma mui regular per tol añu. Al afayase n'área pirenaica, les temperatures hivernales son fríes, con medies de les mínimes per embaxo de 0 ºC nel fondu del valle y más estremes nos collaos, y con branos suaves, con medies de 17 ºC nel valle y 14 ºC na montaña. El periodu llibre de xelaes estiéndese ente los meses estivales: xunu, xunetu y agostu.

Hestoria[editar | editar la fonte]

Bandera oficial del valle

En 1411 el parlamentu catalán aceptó la ufierta[2] del Síndic d'Aran de xunir el valle con Cataluña y, anque ente 1430 y 1512 perteneció a Francia, depués d'esto siempre quedó nel territoriu de la Corona d'Aragón.

En 1805 el Valle d'Aran púsose baxo xurisdicción relixosa del obispáu d'Urgell. Cuando la Guerra del Francés ente 1808 y 1815, Aran formó parte del departamentu del Altu Garoña. L'aranés Felip Aner d'Esteve (1781-1812) foi miembru de la Xunta de Gobiernu del Valle d'Aran, constituida pol partíu antinapoleónicu en 1808 y foi representante aranés na Xunta de Cataluña y diputáu nes Cortes de Cádiz. Sicasí, la nueva constitución liberal proponía l'abolición de los fuerros territoriales, poro, fueron derogaos en 1823.

El 26 de xunetu de 1979 reuniéronse en Santa Maria de Cap d'Aran (Tredòs) tolos alcaldes, conceyales y personalidaes araneses y crearon la Comisión pola Restauración de les Instituciones Históriques del Valle d'Aran col envís d'identificar plenamente les instituciones antigües, el so funcionamientu, potestates y forma d'eleición y estudiar la so adecuación posible a la realidá del momentu y propone-ylo a la Asamblea de Parlamentarios.

El 2 de setiembre constitúise de manera non oficial el Conselh Generau Provisionau dera Val d'Aran y en 1982 créase una comisión de normalización llingüística del aranés, formada por Pèire Bec, Jaume Taupiac y Miquel Grosclaude qu'afitaron unes normes llingüístiques oficializaes en 1983 y que siguíen les indicaciones daes pol Institut d'Estudis Occitans pal gascón. Dende'l cursu 1984-1984 enseñóse aranés de manera regular na escuela.

Depués de varies engarradielles polítiques ente partidarios de quedar dientro Cataluña con estatutu especial y partidarios de formar una comunidá autónoma a parte, el 26 de mayu de 1991 foi escoyíu per primer vez el conseyu xeneral d'Aran, formáu por 13 conseyeros. 7 de Convergencia d'Aran y 6 d'Unitat d'Aran-Partit Nacionalista Aranès.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Bofarull i Terrades, Manuel. Origen dels noms geogràfics de Catalunya: pobles, rius, muntanyes.... Cossetània Edicions, 2002 (Col·lecció El Tinter). ISBN 8495684977.
  2. Carta dels aranesos al Parlament de Barcelona demanant socors davant les invasions dels Cominges (23-12-1410)