Idioma kikapú

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Picto infobox comicballoon.png
Kikapú
'Kikapooa'
Faláu en Flag of the United States.svg Estaos Xuníos d'América
Flag of Mexico.svg Méxicu
Zona Oklahoma, Arizona y Coahuila
Falantes ~5000 (en Méxicu, 105 falantes en 2010[1])
Puestu Non nos 100 mayores (Ethnologue 1996)
Familia Álgico

  Algonquino
    Algoquino central
      Idioma kikapú

Estatus oficial
Oficial en En Méxicu tien reconocencia como llingua nacional[2]
Reguláu por Nun ta reguláu
Códigos
ISO 639-1 nengunu
ISO 639-2 nengunu
ISO 639-3 kic

L'idioma kikapú ye la llingua de la tribu indíxena kikapú, que cunta con cañes en Oklahoma, Arizona (Estaos Xuníos) y nel estáu de Coahuila (Méxicu). La variante falada n'Estaos Xuníos recibe'l nome d'idioma fox. Cuenta con unos pocos millares de falantes en dambos países d'América del norte, anque en Méxicu yera faláu por menos de doscientes persones en 1995 nel conceyu de Múzquiz.[3]

El kikapú ye la única llingua álgica que sobrevive en Méxicu. Los sos falantes sostienen que nun pueden dexar de falala en cuantes que ye un don del so dios principal, Kitzihiata. La mayor parte de los falantes d'esta llingua falen l'inglés y nel casu de la banda de la tribu que vive en territoriu mexicanu dase un fenómenu de trillingüismu de kikapú, inglés y español. Pol tamañu de la so comunidá llingüística, el kikapú ye una llingua en peligru d'estinción.

Clasificación[editar | editar la fonte]

Carta nel idioma escritu en Coahuila, Méxicu nos 1950s.

L'idioma kikapú ye una llingua perteneciente a les llingües algonquianas centrales de la caña de llingües algonquianas, ésta de la mesma pertenez a les llingües álgicas.

Estatus oficial[editar | editar la fonte]

Esta llingua xuntu con toles llingües indíxenes de Méxicu y l'español fueron alzaes a "llingües nacionales" gracies a la Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes promulgada nel añu 2003.

Fonoloxía[editar | editar la fonte]

Vocales[editar | editar la fonte]

Esti cuadru amueses les vocales emplegaes na llingua kikapú.[4]

Anterior Central Posterior
Zarrada i,
Entemedia ɛ, ɛː1 o , 2
Abierta a³,
  1. El so alófono ye /æː/.
  2. Estes vocales cunten con alófonos /o/ y // respeutivamente.
  3. El so alófono ye /ʌ/.

Consonantes[editar | editar la fonte]

L'inventariu consonánticu del fox-kikapú ye'l siguiente:[4]

Llabial Dental Alveolar Palatal Velar Glotal
Nasal m n
Oclusiva simple p (b) t k
preaspirada ʰp ʰt ʰtʃ ʰk
Fricativa θ (ð) s ʃ h
Aproximante j w

L'únicu crupo consonánticu formáu por obstruyentes ye ʃk, amás d'este esisten otros grupos qu'arreyen a les aproximantes /j, w/.

Tonos[editar | editar la fonte]

L'idioma kikapú tien cuatro tono: alto, baxu, ascendente y descendente.[4]

  • Tonu altu [á]
  • Tonu baxu [a]
  • Tonu descendente [áa]
  • Tonu ascendente [aá]

Los tonos ascendente y descendente asoceden namái en vocales llargues.

Vocabulariu[editar | editar la fonte]

nekoti "unu"
niiswi "dos"
neθwi "trés"
niewi "cuatro"
niananwi "cinco"
inenia "home"
ihkweea "muyer"
anemwa "perru"
kiiseθwa "sol"

Comparanza léxica[editar | editar la fonte]

Les llingües fox, sauk y kikapú son filogenéticamente bien cercanes, el siguiente cuadru compara los numberales nestos trés llingües:

GLOSA Fox Sauk
(Meskwaki)
Kikapú PROTO-
FOX-SAUK-
KIKAPÚ
'1' nekoti nɛkoti nɛkoti *nekoti
'2' nīšwi nīšwi nīswi *nīšwi
'3' neswi nɛswi nɛθwihi *nɛθwi
'4' nyēwi nyæːwi ninɛwi *nyēwi
'5' nyānanwi nyānanwi niananwi *nyānanwi
'6' kotwāšika kotwāšika nɛkotoāsika *ne-kot-wāšika
'7' nōhika nōhika nōhika *nōhika
'8' šwāšika šwāšika nɛswāsika *neθwāšika
'9' šāka šāka sāka *šāka
'10' kwiɬi mɛtāswi mɛtāθwi *metāθwi

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. INALI (2010). «Población de 5 años y más falante de dalguna llingua indíxena por variante llingüística según bilingüismo lengua indíxena-español. Llocalidaes con asentamientos históricos, 2000». Estadística básica de la población falante de llingües indíxenes nacionales. Consultáu'l 1 d'agostu de 2012.
  2. "Llei de Derechos Llingüísticos de los pueblos indíxenes"
  3. Institutu Nacional Indixenista-Institutu Nacional d'Estadística, Xeografía ya Informática (INEGI): Llingües indíxenes de Méxicu, 2000.
  4. 4,0 4,1 4,2 Native Languages of the Americas (s/f). «Kickapoo» (inglés). Consultáu'l 2 d'agostu de 2012.

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]




Idioma kikapú