Cúllar

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Blue globe icon.svgCúllar
Plaza de la Constitución de Cúllar.jpg
Escudo de Cúllar (Granada).svg
Alministración
PaísBandera d'España España
Autonomíasimple Andalucía
ProvinciaBandera de la provincia de Granada (España).svg Provincia de Granada
Tipu entidá conceyu d'España
Alcalde de Cúllar Traducir Pedro Garijo Robles
Códigu postal 18850 y 18859
Xeografía
Coordenaes 37°35′01″N 2°34′35″O / 37.583611111111°N 2.5763888888889°O / 37.583611111111; -2.5763888888889Coordenaes: 37°35′01″N 2°34′35″O / 37.583611111111°N 2.5763888888889°O / 37.583611111111; -2.5763888888889
Cúllar is located in España
Cúllar
Cúllar
Cúllar (España)
Superficie 427 km²
Altitú 897 m
Llenda con Baza, Benamaurel, Castilléjar, Galera, Orce, Chirivel, Oria, Lúcar, Tíjola, Serón y Caniles
Demografía
Población 4171 hab. (2018)
Porcentaxe 0.46% de Provincia de Granada
Densidá 9,77 hab/km²
Más información
Estaya horaria UTC+01:00
www.cullar.es
Cambiar los datos en Wikidata
Términu municipal de Cúllar al respective de la provincia de Granada.

Cúllar ye una llocalidá y conceyu español perteneciente a la provincia de Granada, na comunidá autónoma d'Andalucía.

Encruz de caminos dende tiempos prehistóricos, el so allugamientu haber convertíu en crisol de delles cultures. Atopamos nicios d'actividá homínida nel xacimientu arqueopaleontológico de Cúllar-Baza 1[1] (800000 años d'antigüedá) al pie d'una bien variada fauna prehistórica. Na pedanía de El Malagón[2] foi escaváu un asentamientu del III mileniu a. C., correspondiente a la cultura arqueolóxica de Los Millares nel qu'apaeció'l llamáu Ídolu de Malagón, figura antropomorfa realizada sobre marfil, con traces femenines salvu nos xenitales, polos cualos xeneralmente foi considerada una representación masculina. Nel Muséu Arqueolóxicu de Granada puede alcontrase al pie d'otra estauína muncho menos famosa pero de mayor caláu artísticu, realizada sobre alabastru y representando claramente a una muyer o divinidá femenina.[3] Cúllar tien nicios d'ocupación en tiempos romanos, pero nun va ser hasta la presencia musulmana cuando podamos falar d'un verdaderu asentamientu permanente nel actual nucleu urbanu.

De la devoción pola Virxe de la Cabeza nos pueblos de la zona, surden delles fiestes de moros y cristianos (Cúllar, Zújar, Benamaurel,...) que tienen toos un orixe común nes antigües romeríes realizaes al cuetu de Jabalcón, previu a les distintes devociones locales. Les fiestes de Cúllar fueron recuperaes a entamos de la década de 1980, yá que dexaren de celebrase en 1927 tres la muerte accidental d'un mozu mientres les festividaes. Realizaes la última fin de selmana d'abril, suponen el mayor curiosu sociocultural del pueblu ya implica a gran parte de los sos pobladores.

Dellos eventos históricos[editar | editar la fonte]

Añu 7 e.C. El miliario apaecíu en 1973[4] na Rambla de Pulpite y que se caltién anguaño nel altar mayor de la Ilesia Parroquial de Cúllar, tien una inscripción llatina que diz, según M.Pastor: “L'emperador César Augustu, Cónsul por XI, cola 16 potestá tribunicia, aclamáu por imperator por 13 vegada, pontífiz máximu”. La so cronoloxía ye, según esti estudiu, del añu 7 ane/aC.

Añu 985. Almanzor da descansu a les sos fuercies en Cúllar al so pasu escontra Murcia.

Añu 1175. Nel periplu del añu 571/1175 que realiza Ibn Mugawir dende Sevilla hasta Denia, méntase Küliya.

Añu 1190. Al-Yaziri, rebalbu contra'l poder almohade, ye prindáu nel castiellu de Cúllar.

Añu 1252. Cúllar vuelve a dominación árabe magar ser primeramente reconquistada polos cristianos al tomar Lorca Alfonsu X el Sabiu xusto al entamu del so reináu.

Añu 1399, 63 vecinos empecipien la compra del términu municipal por 3000 dinares d'oru al rei Muhammad VII, que lo tenía enfeudalizado como propiedá real. Con ello los habitantes de Cúllar aportaben a ser llibres y esprendese de toa una serie de cargues impositives.

Añu 1488. El rei moru El Zagal, aprovecha l'ausencia del gobernador Carlos de Biedma p'atacar Cúllar. Nel castiellu (anguaño desapaecíu) fáense fuertes el Capitán Juan de Ávalos y un pequeñu grupu, aguantando hasta que Luis Portocarrero llevanta'l cercu. La villa va ser afarada y amburada por El Zagal como represalia.

Añu 1508. Nel pleitu pola delimitación de los términos d'Orce y los Vélez, en territoriu de la frontera nororiental del reinu, testigos declaren la esistencia de la comunidá de camperes. Bartolomé de Colmenar, vecín de Cúllar, de 65 años d'edá, fai más específica esta comunidá al indicar que se llevaba a cabu ente'l so alquería y la de Vélez "en tiempu de los Moros" (antes de Reconquístalo). Zacarías Mehedix, otru vecín de Cúllar, declaraba pagar el tributu por herbajar en Vera y n'Oria, con lleche y quesu del so ganáu.

Añu 1522. Un intensísimo terremotu destrúi toles viviendes del conceyu, siguíu d'una quema voraz. El pueblu queda práuticamente vacíu y los Reis Católicos dan en la so repoblación. Bien posiblemente los restos esistentes del castiellu derrúmbense tamién nestes feches, asina que coincidiendo colos entamos de la construcción de la ilesia de La nuesa señora de l'Anunciación, la cortil cercada del castiellu empiece a sirvir de campusantu, hasta finales del sieglu XIX en que se va treslladar pela rodiada del conceyu. Un torrexón paez aguantar nel allugamientu del antiguu Castillo siquier hasta mediáu del sieglu XIX, yá que nel Diccionariu xeográficu-estadísticu-históricu d'España y les sos posesiones d'Ultramar entá se mentaba.

Añu 1570. Don Juan d'Austria al so regresu escontra Baza pernocta en Cúllar. Esi mesmu añu lleguen a Cáceres (Estremadura) gran parte de los moriscos espulsaos de Cúllar, Baza y Benamaurel. Asitiar na cai de Santiago que dende entós tomó'l nome de “cai de moros”, anguaño llamada Xeneral Margallo.

Añu 1618. Concédese Cédula Real pa permanecer n'España, y en concretu en Cúllar, a Diego Gómez, fíu de Bernabé Gómez, de xuru como deslegitimado polos habitantes de Cúllar pola acusación de pertenecer a la comunidá morisca.

Añu 1628. Cúllar se exime de la dependencia de la ciudá de Baza, adquiriendo tal privilexu por concensión regia, pagando 225000 maravedíes. Utilizar pa la delimitación l'apéu de finsamientu de 1572 per parte del llicenciáu Jerónimo de Rivera.

Añu 1772. El francés Juan Peyron narra nel so "Nuevu viaxe per España":

"...es un pueblu construyíu al pie d'un monte que'l so recintu ta buecu y llenu d'habitaciones, onde viven los trés cuartes partes de los habitantes"

Otru viaxeru, Joseph Townsend,[5] visitó España ente 1786 y 1787 y de Cúllar describe les cueves nos siguientes términos:

".... Llegamos a Cúllar Baza, miserable pueblu con delles habitaciones llabraes na roca arenosa".

Nuna versión contemporánea y n'Alemán[6] d'esa mesma publicación, cítense l'abondosu cáñamu cultiváu en Cúllar y l'esistencia d'una llomba con una forca con cuchiellu, bien posiblemente El Puntal, del qu'anguaño solo permanez el nome pa una barriada.

Añu 1824. Ye deteníu en Cúllar Pablo Iglesias, políticu y militar lliberal, tres la Espedición de los Coloriáivos en que pretendía tomase Almería.

Escontra 1870 unu de los viaxeros románticos[7] que percorrió esta zona y que dende Granada nuna carta al so padre, esplicaba la fonda impresión que-y produció la contemplación d'esti paisaxe:

"El nuesu viaxe al traviés de les montanas realizóse felizmente ... Vimos coses maraviyoses, ¡hai que volver! ¡Cúllar Baza y Guadix tán grabaes nel mio craniu! Toi seguro de nun atopar enxamás en nengún país, nin siquier n'África o en Siria, nada tan importante, tan bellu dende tolos puntos de vista". ¿Ónde atopar namás bellu qu'estos desiertos desconocíos, asitiaos al Este de Granada, onde les montanas, ribayos y llanures adopten les formes más definíes y belles con un tonu de cencellez que nun vi más qu'ellí?"

Añu 1881. H. Belsches Graham Bellingham describe:

Escontra'l mediudía, mientres caminábamos a lo llargo del cume d'una llomba greba pasamos por una serie de cueves nes roques serrapatoses; yeren les viviendes de llabradores troglodites y de xitanos. Tábamos llegando a la estraña ciudá de Cúllar de Baza...

Etimoloxía[editar | editar la fonte]

Significáu[editar | editar la fonte]

Posiblemente, de voces árabes como qulla o Kulya: 'visu'. Dellos autores convinieron determinar l'orixe del términu na voz llatina Collis/Collia, dada pa salientes y pequeños montes (Collia-Collado); y d'ende nomes xeográficos como Alcolea, Aznalcóllar, Collía, Cuéllar, Culla, Cúllar Vega, o'l mesmu Cúllar, toos próximos o somorguiaos en zones de camín natural ente relieves. D'esta daría cierta transición a una voz árabe similar a Qūlya (pronunciáu /kúlia/) habiéndose indicáu n'ocasiones esti términu como "Terrén eleváu".[8]

Culla y Cullera (Valencia), dos pueblos que los sos castiellos entá s'alluguen nel visu de dos talos cuetos notables, <o>sofiten esti orixe tamién pa Cúllar</o>, recordándonos asina la importancia del castiellu de Cúllar inclusive nel orixe del so nome, y anguaño desapaecíu por completu. Nel casu de Culla, na parte más alta del so términu a más de 1100 metros; nel casu de Cullera, nel únicu puexu mariniegu ente Oropesa y Dénia. .

Otra teoría muncho más en desusu tres estes investigaciones, indicaba que dáu'l so usu en combinación con -Baza o con -Vega, pudiera ser a cencielles un prefixu que significara "Cerca de -", pero una vegada que se cavilga y verifica la mayor antigüedá del términu aislláu ensin los sufixos, escarez de sentíu.

Otra hipótesis suxure una procedencia na antigua cobertoria vexetal d'encinar,[9] recursu natural de fechu esplotáu na zona dende dómina neolítica y hasta bien entráu'l sieglu XX.

La primer hipótesis permanez como la más estendida y aceptada: Cúllar significaría Cima/Promontorio/Llomba, y obedez esta denominación al antiguu allugamientu del so castiellu: apoderando un altu xeográficu al pie d'un valle fluvial.

Evolución del términu[editar | editar la fonte]

L'usu de la tilde nes diverses formes varió de cutio dende'l so orixe, siendo con tilde la forma ortográficamente correcta. Les voces Cúllar, Cúllar de Baza, Cúllar Baza y Cúllar-Baza, coesistieron nun aparente caos, Cúllar ye'l <o>nome oficial dende DECRETU 106/1986, de 18 de xunu del Boja númberu 65 de 03/07/1986</o>,[10] pasu definitivu dáu por cuenta de la firme voluntá de los sos habitantes.

Cullar (ensin tilde, castellanización del árabe Qūlya) yá ye utilizáu en 1420.[11] Cien año dempués, en 1514 sigui constando como Cullar (ensin tilde tamién) nun antiguu nomenclátor de la provincia de Granada, el Repartimientu del serviciu pa la paga de guardar, talayes, requeridores y otru oficiales de la mariña que se llamaba farda de mar.[12]

Cúllar de Baza va ser el nome non oficial del conceyu pero xeneralmente utilizáu mientres los sieglos XVI y entamos del XVII por permanecer dependiente de Baza por privilexu real.[13] En 1628 esti privilexu sume y por tantu resultaba innecesariu'l siguir utilizando "de Baza". Dáu'l sieglu y mediu mientres el cual sí que s'había mentando asina, siguirá utilizándose, como por casu en 1693[14] como Cullar de Baça.

Cúllar va ser el nome utilizáu con mayor mapa nos documentos locales ente entamos del sieglu XVIII y hasta metá del sieglu XIX. Sicasí simultáneamente siguiría l'usu de Cúllar de Baza nos documentos d'alministraciones rexonales pa evitar tracamundios col parcialmente homónimu Cullar Vega.[15]

El sieglu XIX venía contemplando simultáneamente l'usu de los cuatro formes: Cúllar, Cúllar de Baza, Cúllar Baza y Cúllar-Baza (exemplos en [1] [2] [3] [4]), lo cual va siguir asocediendo hasta la etapa de la Transición Democrática.

Mientres la dómina averada ente 1830 y 1939, va ser Cúllar de Baza el nome que s'utilice con más mapa. Sicasí tres la Guerra Civil va ser rápido sustituyíu pola forma embrivida con guión entemediu Cúllar-Baza, yá esistente dende en redol a 1850[16] y que residualmente siguiría utilizándose cuasi hasta l'actualidá con y ensin guión, siendo solu correctu'l so usu ente 1968 que s'aprueba la solicitú de rectificación del nome pa la eliminación de la preposición "de", quedando como Cúllar-Baza[17] y hasta 1986, añu en que definitivamente s'aprueba de nuevu Cúllar como'l nome oficial, con informes positivos inclusive d'instituciones como la Real Academia de la Historia[18] al traviés del so miembru Dalmiro de la Válgoma.

Anque persistan dacuando na actualidá errores al refererirse al pueblu so les formes Cúllar de Baza, Cúllar Baza y Cúllar-Baza, débense especialmente a factores como l'usu de les mesmes per parte de población emigrada ente 1950-1970, que salieron de la so patria chica so otru nome y per este siguen refiriéndose a ella. Per otru llau tantu nos medios de comunicación ya inclusive nos escritos de les alministraciones oficiales siguen cometiéndose errores por cuenta de considerar que'l sufixu "-Baza" ye necesariu pa la diferenciación al respective de Cúllar-Vega, magar lo innecesario d'esto y sobremanera a la incorreición que se comete al siguir utilizando voces yá refugaes.

L'escudu de Cúllar[editar | editar la fonte]

Escudo de Cúllar
Escudu de Cúllar

L'escudu de Cúllar nun ta recoyíu nes publicaciones periódiques de Símbolos de les Entidaes Llocales d'Andalucía.[19][20] Paez que ta inspiráu en símbolos de la Inquisición (hubo en Cúllar cargos venceyaos a la Inquisición hasta'l sieglu XIX). Pueden reparase representaciones similares al escudu na parte derecha del altar de la ilesia parroquial, o na entrada a la malle Mayor númberu 12.

Descripción: En campu d'oru, una cruz llatina de sable, adomada d'espada de plata cola punta escontra baxo y siniestrada de caña d'olivo de sinople. Bordura componada de doce pieces de Castiella y Lleón. Entado de plata, una granada al natural, echada per gules, tallada y hojada de dos hoja de sinople. Al timbre, corona real abierta.[21]

La fiebre del oru en Cúllar[editar | editar la fonte]

En 1990, el cullarense Gregorio Salvador Caxa mentaba n'unu de los sos más famosos artículos del diariu ABC lo siguiente:

"Cuando yo estudiaba Bachilleratu, n'unu de los mios llibros de xeografía falar de la producción d'oru nel mundu, y amás de los xacimientos del Transvaal, de California, de Colombia o d'Australia, cuntábase que, n'España, los ríos Sil y Darro abasnaben sables auríferas y que tamién s'había atopáu oru en Cúllar-Baza. Nun sé d'ónde sacaría l'autor del manual tan áurea y incitante noticia. Naide guardaba memoria nel pueblu d'asemeyáu afayu nin tampoco se supo nunca por qué estraños caminos llegó tal especie a un llibru escolar; bien ye verdá que duró pocu: na edición del añu siguiente yá s'esmuciera'l fantásticu datu. La fama del pueblu había quedáu amenorgada al levísimo oropel d'un rellumu fugaz nun llibru arrumbado. "[22]

Sieglu y mediu antes, en 1851 publicar en Madrid un testu alrodiu de los terrenes de Granada nos cualos alcontrárase oru, según comentábase tol estáu de la cuestión (esplotaciones, maquinaria, potencialidaes y viabilidá, etc..) per parte d'un autor llamáu. Tomás Sabau y Dumas,[23] inxenieru del Colexu Nacional de Mines. El testu, anque d'unes escases sesenta y cuatro páxines, ta apináu d'intereses y descripciones minucioses de tola provincia, escareciendo de menciones a Cúllar nin al so oru, polo que dada la especialización del autor podemos deducir que pa la fecha de publicación del llibru entá nun se produxera l'orixe de posteriores cites.

Ídolu femenín d'El Malagón (Cúllar, Granada)
Ídolu femenín d'El Malagón (Cúllar, Granada) Anguaño nel Muséu Arqueolóxicu de Granada (zarráu dende fai 7 años "por obres")

Precisamente esi mesmu añu tuvo llugar en Londres una Feria d'Amueses Internacional,[24] en que'l so catálogu alcontramos que dende Cúllar apurríase daqué bien distintu al oru, inventariáu col númberu 23 d'esi llistáu provincial apurríu pol Inspector de Mines de Granada: sulfatu de magnesia/magnesiu. Naquel catálogu indicábase que "ye producíu pola evaporación natural d'un considerable manantial asitiáu nesi distritu [Cúllar]" . Indicábase igualmente pol inspector que yera "vendíu al bien so preciu de cuatro reales y mediu por arroba".

En Cúllar fueron quince les mines d'oru que se rexistraron en 1858:

- Na Laera, el cuetu coronáu pola Torre Alabide, rexistráronse les mines: "Esperanza", "La California", "La nuesa Señora de la Cabeza", "Por si acasu" y "Aurora".

- Próxima a elles, la mina "Lepanto" allugada na Fonte del Oru y el Camín de la Laera.

- La mina "La Lluriga" allugada en La Llomba y Piedra del Machero.

- Les mines "María Fernanda" y "Barcelona" allugaes na Corralada d'Angulo, nel Camín Real de Lorca.

- Les mines "Navío de Héliz" y "San Hermenegildo" allugaes en La Llomba, nel Pagu de la Fuente de la Caserilla.

- La mina "Alemaña" allugada en Los Méndigos, nel Peñón de la Torrecica.

- La mina "Mallorca" allugada na Cañada del Colmenar.

- La mina "La Piedá" allugada nes Cabezadas de Macialpitán.

- La mina "Virxe de la Maravía" allugada na Llomba de la Vienta de la Peral.

En 1860, Juan Vilanova y Piera publicaba un Manual de Xeoloxía Aplicada a l'Agricultura y a les Artes lndustriales. Nesti sorpresivamente alcontramos que s'indicaba cómo s'atopaba oru "en Cúllar de Baza en filón nes cuarcites silurias"[25] ente otros munchos llugares de la xeografía mundial. Al rematar esa década, una nueva crónica provincial apúrrenos nueva información al respeutu. Juan de Dios de la Rada y Delgado publica en 1869 un testu[26] nel cual indicábase la "esistencia d'oru nos terrenes cuaternarios de la redoma de Granada y Cúllar de Baza" , según darréu aportunaba en que nel "Partíu de Baza: Baza, Caniles y Cúllar de Baza" atopábense "chombu y oru" .

ídolu de marfil topáu n'El Malagón (Cúllar), anguaño nel Muséu Arqueolóxicu de Granada.
ídolu de marfil topáu n'El Malagón (Cúllar), anguaño nel Muséu Arqueolóxicu de Granada.

Al añu siguiente, 1870, y a lo menos hasta 1884, prodúcense delles ediciones d'un Programa d'un cursu d'Historia Natural pa los Institutos de Segunda Enseñanza y escueles normales, por José Monlau.[27] Nestos manuales indicábase:

"L'oro nativu cristaliza nel sistema cúbicu, o se presenta en pebíes; ye de color mariellu peculiar; la so densidá varia ente 12 '66, y 14'86, y forxáu llega a 19'26; ye dúctil y maleable; tien por fórmula Au pero va tamién entemecíu con osmiu, paladiu, etc; ye fusible al soplete y atacable non más que pel agua regia. - Abonda en California, Australia, Brasil, Colombia, Chile, Siberia, etc,: y n'España atopen dellos granitos nos sables de los ríos Darro, Sil y Tajo, en Navas de Ricomalillo (Estremadura), Sierra Cabrera (Zamora), Cúllar de Baza (Granada), y tamién nel cuetu del Sol, llombes de la Alhambra, de Huétor-Vega y otros puntos de la provincia de Granada. - Sirve pa la fabricación d'alhaxes y moneda, pal doráu, etc. "

En 1882, el volume nueve de la obra "La Creación: Historia Natural", editada n'España por Montaner y Simón ya impresa en Cartaxena,[28] incluyía nella una mención basada de manera direuta na obra de 1860 de Juan Vilanova: "Tópense criadorios n'España en vahos distritos d'Asturies, nes Navas de Ricomalillo (Estremadura), na Clavería d'Alcántara, na devesa del Castillo, en Sierra-Cabrera (Zamora] y en Cúllar de Baza."

D'esti percorríu históricu podría derivase que tola aventura del oru cullarense derivara posiblemente del inventariu d'amueses de la esposición internacional de Londres en 1851, cuando l'amuesa d'oru [númberu 23], Arenas auríferas, del Ribayu de Doña Juana, procedente de los depósitos realizaos nes zones llanes del ríu, por escarecer de conceyu (en realidá procedentes d'Huétor-Vega) fora confundida como procedente de Cúllar, conceyu qu'apaecía citáu na amuesa 22 (magnesiu), siendo la previa nesi inventariu. Siete años dempués, esti error posiblemente torna a Cúllar en forma de Fiebre del Oru, reforzáu polos verdaderos afayos n'otros pueblos cercanos como Caniles, onde sigo hubo ciertu movimientu industrial relativu al oru y el so posible (anque finalmente infructuosa) estraición.

Les mines declaraes como tales en 1858 obedeceríen posiblemente a un fenómenu de comenenciuda proteición a futuros afayos, ensin fundamentos reales, pero hai que destacar el topónimu llocal de la Fonte del Oru, denomada asina dende feches bien anteriores a esti fenómenu de mediaos del sieglu XIX.

El Muséu de Moros y Cristianos de Cúllar[editar | editar la fonte]

En Cúllar les fiestes de moros y cristianos celebraes la última fin de selmana de'l mes d'abril, suponen el mayor afitáu festivu y d'actividá turísticu-cultural de too l'añu. Pa mayor espardimientu d'estes festividaes empezar a crear[29] un muséu aprovechando qu'había que remocicar una de les places centrales del cascu antiguu, la Plaza Gregorio Salvador, onde amás tienen llugar munches de les actividaes culturales del día ente día d'esti conceyu.

Esti Muséu pretendía amosar la evolución d'estes fiestes desque fueron recuperaes nos años ochenta. Na so planificación cunta con fotografíes, videos y una esposición permanente de traxes, banderes y estandartes como mediu d'aproximamientu a les espresiones culturales d'esti patrimoniu inmaterial. Redundando nel sector turísticu de la llocalidá, executar en 2011 con un costu de 150000 euros de los que la Conseyería de Turismu, Comerciu y Deporte apurría'l 60%. El programa sol que se subvencionó foi'l cuartu Plan d'Aición de la Mancomunidá de Baza sobre Turismu Sostenible.[30]

Nucleos de población pertenecientes a Cúllar[editar | editar la fonte]

Los anexos de Cúllar son: Aguaderico 2º, Aguaderico 3º, El Almendro, Los Azores, Barriu Nuevu, Casa Abá, Charcón Figal, Charcón Nicolases, La Collada, El Marxe, Matián, Pulpite, El Sabugu, Tarifa, Vienta de la Peral, Vienta Quemada, Pozo Iglesias y Les Aguaes.

Nucleu de población (Anexu) Población (2016) [31]
Aguaderico 2º 8
Aguaderico 3º 6
Barriu Nuevu 29
Casa Abá 3
Charcón Nicolases 18
Charcón Figal 28
Cúllar 4296
El Almendro 4
La Collada 15
El Marxe 246
El Sabugu 4
Les Aguaes 168
Los Azores 6
Matián 8
Pozo Iglesias 31
Pulpite 63
Tarifa 18
Vienta de la Peral 115
Vienta Quemada 135

Fiestes[editar | editar la fonte]

Demografía histórica[editar | editar la fonte]

Según Ladero Quesada, Cúllar cuntaba 100 vecinos en 1490.[32]

La repoblación del sieglu XVI dexó Cúllar d'esta miente:[33]

Orixe de repobladores

LLIBRU D'APÉU DE LA VILLA DE CÚLLAR (1572)

Procedencia Vecinos Porcentaxe
Orixinarios 16 11%
Xaén 4 3%
Andalucía 9 6%
Reinu de Murcia 28 19%
Castiella la Nueva 40 27%
Restu d'España 16 11%
Nomes ilegibles nel llibru 35 23%

Son 778 los habitantes que consten pa 1572. Predominen en Cúllar repobladores de Murcia, La Mancha, o llugares como Cuenca, Navarra, Burgos,… llugares d'orixe que, como apellíos siguieron presentes hasta l'actualidá nos habitantes de la villa.

SERVICIU DE MILLONES. CENSU DE TOMÁS GONZÁLEZ (1591):

Vecinos Habitantes Maravedíes/Vecín
235 1057 65460 280

Cúllar nun apaez nesti Censu, anque sí la repartida cola cuota de 65460 maravedíes pal so términu. Llógrase'l númberu de vecinos a partir de la contribución media por vecín, axustando pa esta 280 maravedíes, pos Zújar y Caniles rodaben efeutivamente esa cifra. Los habitantes determináronse aplicando un coeficiente de 4'5 por "vecín". Dende los datos del Llibru d'Apéu a los del Censu de Tomás González, esto ye, en venti años (1572-1591), produzse una crecedera añal mediu del 15'4 per mil. La crecedera foi del 2'7 per mil en toa España nel periodu de 1541-1591, polo qu'a los repobladores asignaos xunióse ensin dala dulda una inmigración, hubo un gran efeutu llamada. Nel casu de Cúllar, podría ser un llugar abelugo de los espulsaos en bona parte, sabiendo que s'autorizó na repartu de 1572 una quinta parte de propietarios moriscos o "naturales del Reyno".

Pal sieglu XVII cuntamos con escases o nules fontes. Pa 1628 usamos un documentu realizáu por cuenta de la independencia de la villa al respective de Baza {| class="wikitable" | |Henríquez (1620) |Independencia de la Villa

(1628) |- |Vecinos |100 (450 habitantes) |340 |}

Aspeutos demográficos y socioeconómicos del sieglu XVIII en Cúllar[editar | editar la fonte]

Imaxe esquemática del Términu Municipal de Cúllar nel Catastru d'Ancón (1752)
Imaxe esquemática del Términu Municipal de Cúllar nel Catastru d'Ancón (1752)
Llibros del Archivu Históricu Provincial correspondientes al Catastru d'Ancón pa Cúllar. Signaturas: 1179, 1180, 1181 y 1182
Habitantes de Cúllar según censos del XVIII
Vecinos Habitantes
1712, Campoflorido 285 1040
1752, Ancón 699* 2548
1787, Godoy - 3043
Edificios según el Catastru d'Ancón
Cai Cases Cueves Payares Pajar-Cueva
Real 24 - - -
Pérez 22 2 - -
Ángel 20 5 1 3
Ribayu de les Eres - 23 4 30
Bendo 47 1 - -
Yeres 25 14 12 14
Mata 42 1 - 1
Plaza 13 - - -
El Fuerte 9 - - -
Del Bañu 10 - - -
San José 8 5 - 4
Mesones 24 - 4 -
Antoxana 2 2 - -
Ribayu de les Eres 2 17 - 10
Cobos 29 - 1 -
San Agustín 18 - 1 4
San Sebastián 58 - - -
Mesón de baxo 6 - - -
Ilesia 5 - - -
Fornu 3 - - -
Otres cais 108 8 9 28
475 78 32 94
Clasificación profesional de la población[34]
1752 1787
Númberu |Porcentaxe (%) Porcentaxe (%)
25 2,70% 20 2,10%
Xornaleros 222 24,20% 529 56%
Llabradores 443 48,30% 278 29,40%
Pastores - - - -
Artesanos 41 4,50% 50 5,30%
Criaos 181 19,70% 9 1%
Profs. llibres - - 51 5,40%
Comerciantes - - 5 0,50%
Estudiantes - - 3 0,30%
Otros 6 0,60% - -
Total activos 918 100,00% 945 100,00%
Propiedá sobre la tierra en 1752
Riego Secanu Cultiváu
Eclesiástica 117,06 973,98 1091,04
Secular 454,00 11416,18 11870,18
Total 571,06 12390,16 12961,22

Puede falase d'una gran cantidá de minifundios agrícoles pa la metá del sieglu XVIII, siendo'l 50% de les propiedaes menores de media hectárea en 1752 Razones: en 1572 déxense 1/5 de propietarios naturales” moriscos (llibru d'Apéu de la Villa) - según una Inmediata cercanía del parcelario de la vega al pueblu, lo que fai que tol mundu tenga'l so pequeñu güertu o bancal. En retrocesu van dir los minifundios escontra la concentración en poques manes. Reparar por casu nel datu del censu del añu 1752: 443 llabradores frente a 1787: 278 llabradores. Produzse una concentración de terrenes en menos persones propietaries, mientres se caltién una mayor cantidá de minifundios en función a la cercanía del pueblu y de la vega del ríu.

Nesti periodu de 1752 a 1787 produzse la desapaición de gran parte de la servidume calificada como “criaos”, pasando estos a engrosar el yá de por si enorme bloque de xornaleros. Ye interesáu destacar cómo precisamente ési grupu (xornaleros) ye'l que mayor aumentu tien, por cuenta de delles razones. Si la calificación como “llabrador” implicaba la posesión de tierra – equí la mayoría son minifundios, lo qu'esplicaba la bayura de llabradores -, l'aumentu exacerbado de “xornaleros” implica que se ta produciendo una rápida concentración de parte de los minifundios que veníen dándose, en manes d'unos cuantos. Les diferencies seríen por tanto, cada vez mayores, pos mientres los llabradores ser cada vez más de porciones de tierra cimeres, los xornaleros son un grupu n'espansión por cuenta d'apurrir que reciben d'ex - posesores de tierres y de criaos que dexen de selo especialmente, ye ello ye que una situación d'empobrecimiento xeneral.

El fechu de que nun consten el pastores nun indica que nun xueguen un importante papel (ello ye que ye un papel destacable el de la ganadería). A cencielles el nun tar mentaos como pastores vien reforzar el planteamientu de bona parte de la ganadería como actividá totalmente implicada cola agricultura; equí especialmente por factores como los terrenes pocu granibles y difíciles, los llargos periodos de barbechu y descansu de la tierra,… toa una serie de factores que faen que'l llabrador sía, en munchos casos y mientres parte importante del añu, pastor, en mayor o menor midida en función de les sos posibilidaes. El cleru ve calteníos regularmente los sos efeutivos, según l'artesanáu sufre ciertu aumentu.

Podríamos dicir que la crecedera de la población (cifres totales), nestos 35 años (1752-1787) tendría de ser en bona parte resultáu d'emigración recibida, ye difícil falar d'apurras por emigración pa esti periodu, pos lo que se produz ye una reestructuración de los habitantes yá ocupaos según la incorporación de los mozos y los llegaos al pueblu, anque indirectamente reparamos que nun son unes décades de recepción d'emigrantes (como otres anteriores). El llabradores son en gran porcentaxe, propietarios de terrenes minúsculos, y l'enclín va ser escontra la desapaición de parte d'esi minifundismo. Nun niega esto la esistencia de grandes propietarios, absentistas ello ye que que tienen enormes territorios, cortijadas, y propiedaes (y por tantu tamién derechos) nel términu, como gran parte del pesu fiscal ye alministráu por ellos (especialmente pol señor de la villa), nel cual “recayen” tantu Tercies como Alcabalas.


Evolución demográfica[editar | editar la fonte]

Gráfica d'evolución de Cúllar ente 1877 y 2017
Datos según el nomenclátor publicáu pol INE.
Mapa de Cúllar en 1931. El trazáu urbanu antes del boom demográficu que lo modificar ente 1930 y 1970. Pueden reparase importantes finxos como'l perfil del ANTIGUU CAMPUSANTU, bien similar al Castiellu de Cúllar que se llevantaba precisamente ellí con anterioridá siquier dende dómina almohade.
Mapa de Cúllar en 1931. El trazáu urbanu antes del boom demográficu que lo modificar ente 1930 y 1970. Pueden reparase importantes finxos como'l perfil del ANTIGUU CAMPUSANTU, figura bien similar al Castiellu de Cúllar que se llevantaba precisamente ellí con anterioridá siquier dende dómina almohade. Anguaño nun queda práuticamente nada d'esta edificación (el Campusantu Antiguu desmontar escontra 1880, colo que'l llamáu "Fuerte" onde s'allugaba nel sieglu XIX yera tan solo los últimos restos posiblemente entá cercaos del antiguu castiellu, que foi desmontáu a lo llargo de los sieglos y afeutáu por eventos como'l terremotu de 1522 con seguridá.
  • La población de Cúllar siguió un ritmu aceleráu de destrucción dende mediaos del sieglu XX, en que tuvo llugar el so máximu históricu por dellos booms económicos derivaos d'esplotaciones agrícoles anguaño sumíos (remolacha, cáñamu,...). Anguaño la población equival a la que tuvo a finales del sieglu XVIII, y la perda demográfica ye amontada por factores como l'abandonu rural y l'emigración a nucleos urbanos en busca d'empléu y meyores condiciones de vida, según l'avieyamientu de los sos habitantes.

Cullarenses célebres[editar | editar la fonte]

Monte de los Llibros[editar | editar la fonte]

Monte de los Llibros (Cúllar)
Allugamientu esquemáticu y cais del "Monte de los Llibros", nel complexu Llagos de Quitasueños, pela rodiada de Cúllar.
Paisaxe vexetal cultiváu d'El Malagón (Cúllar) nel III mileniu A.C.
Paisaxe vexetal cultiváu d'El Malagón (Cúllar) nel III mileniu A.C.
Paisaxe vexetal natural d'El Malagón (Cúllar) nel III mileniu A.C.
Paisaxe vexetal natural d'El Malagón (Cúllar) nel III mileniu A.C.

A lo llargo de los últimos años realizóse una iniciativa cultural consistente en crear un pequeñu sotobosque nel Complexu de los Llagos de Quitasueños, onde se realizaron una serie de cais con nomes rellacionaos cola Lliteratura Universal. Ellí realícense obres teatrales, actos d'ecoloxía, talleres,...

Bienes d'Interés Cultural[editar | editar la fonte]

  • Nun son BIC nin la ilesia de La nuesa Señora de l'Anunciación (entamos del sieglu XVI), nin el Palaciu de los Marqueses de Cadimo. Pero tienen de ser mentaos como inmuebles que tuvieren de ser protexíos con figures similares a los anguaño declaraos BIC:
Bien catalogáu Otres denominaciones Tipu Fecha
Torre del Cuetu de la Ermita Torre de Cúllar

25-VI-1985

Torre de Maciacerrea La Torrecica

25-VI-1985

El Malagón Cortixu del Malagón

11-XII-2001

Cúllar-Baza 1

Zona Arqueolóxica | 06-V-2008

Hermanamiento[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. TORRENTE CASÁU, RAMÓN. «APURRAS AL ESTUDIU DE LES PRIMERES OCUPACIONES HUMANES NEL SUR DE LA PENÍNSULA IBÉRICA. EL CASU DE CÚLLAR-BAZA 1». 2011. https://www.ugr.es/~arqueologyterritorio/Artics7/Artic7_1.htm. Consultáu 'l 3 d'abril de 2017. 
  2. Consejería de Cultura d'Andalucía. «Patrimoniu Inmueble d'Andalucía - El Malagón». Consultáu'l 3 d'abril de 2017.
  3. «Guía al Muséu Arqueolóxicu de Granada». 2000. http://www.museosdeandalucia.es/cultura/museo/media/docs/MAEGR_arqueologico_gra-esp.pdf. Consultáu 'l 3 d'abril de 2017. 
  4. «A propos d'un nouveau milliaire de la Vía Augusta, xune vie militaris en Bétique: Un nouveau milliaire de la Via Augusta decouvert a Cúllar de Baza (Granada) ,Actes del I Congresu d'Historia d'Andalucía, Córdoba, p. 355». 1978. 
  5. TOWNSEND, JOSEPH (1792). A Journey Through Spain in the Years 1786 and 1787: With Particular Attention to the Agriculture, Manufactures, Commerce, Population, Taxes, and Revenue of that Country : and Remarks in Passing Through a Part of France.
  6. TOWNSEND, JOSEPH. Reise durch Spanien in dean Jahren 1786 und 1787 ... nebst Anmerkungen bey der Durchreise durch Frankreich, übers. o. erl. von Johann Jacob Volkmann, 225.
  7. BREY MARILO, M. (1949). Viaxe a España de Henry Regnault (1868-70), 83.
  8. Actuales árabe parlantes, al lleer o escuchar la grafía primitiva del nome orixinal, asemeyar a "terrén virxe ensin roturar" o "campu ensin cultivar".
  9. Aydillo San Martín, Julián (2006). Pueblo y apellíos d'España: Diccionariu Etimolóxicu. Editorial Club Universitariu, 100. ISBN 9788484544869. Consultáu'l 3 d'abril de 2017.
  10. Xunta d'Andalucía (18 de xunu de 1986). «DECRETO 106/1986, de 18 de xunu del Boja númberu 65 de 03/07/1986». Consultáu'l 3 d'abril de 21017.
  11. «La Caza». Consultáu'l 3 d'abril de 2017.
  12. SIMONET, Francisco Javier (1872). Descripción del reinu de Granada: sacada de los autores arábigos, 307.
  13. TORRES JARABA, A. (2010): "Cúllar, Ayeri y Güei" (:22)
  14. Archivu Históricu Municipal de Cúllar. Llibros capitulares. Añu 1693.
  15. Cúllar, Ayeri y Güei, 22.
  16. Elías, Jose Antonio (1848). Atles historico, xeográficu y estadísticu d'España y les sos posesiones d'ultramar.
  17. Archivu Históricu Municipal de Cúllar. Legajo 100 Pieza 002
  18. (1986) Boletin de la Real Academia de la Historia. TOMU CLXXXIII. NUMBERO I., 141.
  19. Consejería de Gobernación. Direición Xeneral d'Alministración Local (23 de payares de 2009). «Símbolo de les Entidaes Llocales d'Andalucía». Conseyería de Gobernación. Direición Xeneral d'Alministración Local. Consultáu'l 30 de marzu de 2017.
  20. Consejería d'Alministración Local y Rellaciones Institucionales. Xunta d'Andalucía. «Llibro de Símbolos de les Entidaes Llocales d'Andalucía. 3ª Edición». Conseyería d'Alministración Local y Rellaciones Institucionales. Xunta d'Andalucía. Consultáu'l 30 de marzu de 2017.
  21. F.M. García Farrán José Manuel Erbez. «Símbolo de Granada - Cúllar -». Consultáu'l 29 de marzu de 2017.
  22. SALVADOR CAXA, GREGORIO (1990): "Pueblu ensin apellíu", Diariu ABC 11.11.1990, páxina 38. Puede consultase de manera completa na direición URL http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/abc/1990/11/11/038.html y darréu vueltu publicar en 1996 na so obra "Granada: Alcordances y Tornes", de la Editorial Universidá de Granada, 121 páxines. Ye un testu avera del cambéu de nome de Cúllar, realizáu en 1986 en que perdimos el "de Baza" y quedamos según el titular del propiu Gregorio Salvador a partir d'entós como un "Pueblu ensin apellíu".
  23. SABAU Y DUMAS, TOMÁS (1851): Descripción de los terrenales auríferos de Granada y observaciones imparciales sobre la so esplotación y beneficiu. Madrid - Imprenta y estéreotipia de M. Rivadeneyra. 64 pp.
  24. ELLIS, ROBERT (1851): Official descriptive and illustrated catalogue of the Great Exhibition of the Works of Industry of all Nations, Great Britain, Volume 3, páxina 1328.
  25. VILANOVA Y PIERA, JUAN (1860): Manual de Xeoloxía Aplicada a l'Agricultura y a les Artes Industriales. Tomu II, Madrid Imprenta Nacional, páxina 523.
  26. DE LA RADA Y DELGADO, JUAN DE DIOS (1869): Crónica de la provincia de Granada, páxina 16.
  27. MONLAU, JOSÉ (1870): Programa d'un Cursu d'Historia Natural pa los Institutos de Segunda Enseñanza y Escueles Normales". Realizáronse delles ediciones posteriores, como la de 1884.
  28. BREHM, A.Y., TOPINARD, P., GENER, ÓSCAR, Y., TASCHENBERG, Y.L & MONTSERRAT Y ARCHS, J. (1883): La creación: historia natural. Zooloxía o reinu animal. Volume 9. CARTAXENA, páxina 441.
  29. ALONSO, J. M.. «Cúllar yá tien fondos pa faer el Muséu de Moros y Cristianos». Consultáu'l 21 d'abril de 2017.
  30. Mancomunidá de Conceyos de Baza. «Plan d'Aición 2010». Consultáu'l 21 d'abril de 1983.
  31. Institutu Nacional d'Estadística. «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional». Consultáu'l 29 d'avientu de 2017.
  32. Ladero Quesada, M.A.: La repoblación del reinu de Granada anterior al añu 1500" Hispania, nᵘ110, 1968 pp. 489-563.
  33. CANO GARCÍA G.: La Contorna de Baza; Estudiu de Xeografía Humana, Valencia, 1974, páxina 26
  34. CANO GARCÍA G., en La Contorna de Baza; Estudiu de Xeografía Humana, Valencia, 1974, (páxines 489-490)
  35. ine.es (1 de xineru de 2017). «Población de Cúllar».
  36. «Fernando Rull “Les oportunidaes presentar na vida y si unu ta preparáu puede aprovechales». Divulgación y Cultura Científica Iberoamericana. Consultáu'l 29 de marzu de 2017.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Cúllar