Xudeoespañol calcu

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta

El xudeoespañol calcu o ladín[1] ye una llingua d'usu puramente escritu que foi creada por eruditos xudíos pa la traducción de testos sapienciales. Inda ye emplegada anguaño pal estudiu y l'oración. D'antiguo yera llamáu ladín, pero na actualidá esti nome utilizar principalmente'l xudeoespañol faláu, seique pol prestíu de que gocia esta variedá bastante artificial y hebraizante de castellán, que sobrevivió hasta güei.

La creación del xudeoespañol calcu tuvo como meta la superación de los numberosos problemes qu'acarretaba la traducción de la Biblia a una llingua bien distinta del Hebréu y con un vocabulariu de mala correspondencia. Frutu d'aquellos esfuercios fueron el Pentateuco de Constantinopla y la Biblia de Ferrara como obres más emblemátiques.

Orixe[editar | editar la fonte]

El Rabino Akiva ben Iosef del sieglu I e.C. enseñaba que Dios, al comunicar la Torá en llinguaxe humanu, trasfunde nel testu daqué de la so trescendencia, llogrando qu'el midrásh adquiera una importancia fundamental pa conocer a Dios y los sos mandamientos. Esto llevó a los traductores de la Biblia a escorrer con denuedo la máxima fidelidá a los testos orixinales y tratar de infundir na llingua arramada la sacralidad de la llingua orixinal entá a cuenta de la naturalidá de la traducción, yá que nésta l'orde de les pallabres yera'l mesmu que nel orixinal hebréu[2] y taba cuayada de calcos semánticos, cultismos y hebraismos, combinaos coles mesmes con un llinguaxe bien popular; la resultancia foi una llingua relixosa cola apariencia d'una llingua vulgar.

Lliteratura[editar | editar la fonte]

Hai trabayos en xudeoespañol rabínicu dende l'añu 1350[3] hasta l'actualidá, anque con enfoques targúmicos distintos, como'l de la brit jadasha ladina (1999) que, salvu llargues frases n'hebréu, nun tien tantu en cuenta la sintaxis hebrea pero sí utiliza tantes pallabres hebrees que la so llectura rique conocencies d'hebréu. El mayor monumentu de les lletres ladines ye ensin dulda la Biblia de Ferrara, que se publicar per vegada primera nel añu 1552 en Ferrara y tuvo muncha influencia na traducción Reina Valera.

Carauterístiques[editar | editar la fonte]

Entá siendo'l xudeo español calcu una variedá estilística del xudeoespañol, difier notablemente d'ésti na sintaxis y el léxicu. Sicasí, delles pallabres del ladín pasaron al xudeoespañol faláu, como por casu: Meldar (lleer).

Léxicu[editar | editar la fonte]

Amás de les pallabres corrientes nel xudeoespañol calcu, abonden les formaciones inusuales nel xudeoespañol faláu. Caltien arcaísmos como: Abondu, seseña, yebdo. Tien préstamos del hebréu como: Man (maná), meldar (lleer), tamaral (columna, palmera).

Sintaxis[editar | editar la fonte]

El xudeoespañol calcu, al siguir el mesmu orde en qu'apaecen les pallabres nel origínal hebraicu, convertir nuna llingua romance cola sintaxis d'una llingua semítica. Pasa de llingua SVO a VSO. L'investigador Jacob Hassan[4] ilustrar col siguiente exemplu: "Haesh Hagdolá Hazot" (Esti fueu grande) pero la so traducción en xudeoespañol calcu ye "El fueu la grande la esta" respétase la sintaxis hebrea y caltiense el xéneru femenín.[5]

Amuesa testual[editar | editar la fonte]

Cantar de cantar, Capítulu 1[editar | editar la fonte]

Xudeoespañol calcu Traducción española
1. Cantar de cantar que ye a Xelomó. 1. Cantar de cantar el cual ye de Salomón.
2. Besássesme de besos de la so boca, que mijoris les tos querencies más que vieno. 2. ¡Oh si él besárame con besos de la so boca! Porque meyores son los tos amores que'l vinu.
3. A güesmo de los tos azeites bonos, azeite foi baleráu la to fama, por tantu mancevas te amaron. 3. A más del golor de les tos nidies untaces. El to nome ye como una untaza esparnada por eso les doncelles te amen.
4. Sontráeme detrás de ti. Coreremos. Trúxome el rei a los sos cámares. Agozar mos hemos con ti; enmenteremos les tos querencies más que vieno, derechedades te amaron. 4. Atráime en pos de ti vamos correr. El rei metióme nos sos cámares. Gociaremos y vamos allegrar en ti; vamos alcordanos de los tos amores más que del vinu; con razón te amen.
5. Negra yo y donosa, güenyas de Yerusaláin, como tiendes de Kedar, como teles de Xelomó. 5. Morena soi, ¡oh! fíes de Xerusalén pero codiciable como les tiendes de Cedar, como les cortines de Salomón.
6. Non escarnexcades en mi, que yo denegrida, que me desfetijó el sol. Fíos de la mio madre enrecieron en mi; pusiéronme gudradera nales vinyas, la vinya qu'a mi, non guadri. 6. Nun reparéis en que soi morica, por que'l sol miróme. Los fíos de la mio madre enritar contra mi; Punxéronme a guardar les viñes; y la mio viña, que yera mio nun guardé.
7. Denuncia a la mio el qu'amó mi alma. ¿Cómo pacerás, como yaceras nos pigazos? ¿Porque sere como enbuelta sovre rebanyos de los tos conpanyeros? 7. Faime saber, oh tu a quien ama la mio alma, ónde apacientas, ónde sesteas al mediudía; pos ¿por qué había de tar yo como errante al pie de los fataos de los tos compañeros?
8. ¿Si nun sabes a ti la formosa nes muyeres? Sal a ti en carcanyales de la oveya y ve a los tos cabritos sovre moraes de los pastores. 8. Si tu nun sabes, oh formosa ente les muyeres, ve sigue les buelgues del fatáu, y apacienta les tos cabrites al pie de les cabanes de los pastores.
9. Al mio cavallaría en cuatregas de Paró te assemejí, la mio companyera. 9. A yegua de los carros de Faraón te comparé, amiga mio.
10. Se hermosearon los tos quexadas coles axorcas, la to cerviç coles xarpas. 10. Formoses son les tos mexelles ente los pindios, el to pescuezu ente los collares.
11. Axorcas d'oru vamos faer a ti, con pinturias de la plata. 11. Bilortos d'oro te vamos faer, llaraos de plata.
12. Hasta que'l rei nel so rescovda, el mio almiçcle dio'l so güesmo. 12. Mientres el rei topar nel so diván, el mio nardo exhala el so arume.
13. Ataderu del almiçcle, el mio queríu a mi ente los mios pechos va xacer. 13. Bolsita de mirra ye'l mio amáu pa mi, que reposa ente los mios pechos.
14. Recímanu del alcanfor el mio queríu a mi, ente les vinyas de Enguedi. 14. Recímanu de alheña ye'l mio amáu pa mi, nes viñes de Engadí.
15. Ec tu formosa, la mio companyera. Ec tu formosa, los tos güeyos como de palombino. 15. ¡Qué bella yes, amada mio, qué bella yes! ¡Palombos son los tos güeyos!
16. Ec tu formosu'l mio queríu, tamién savroso, tamién el nuesu llechu revedrido. 16. ¡Qué formosu yes, amáu mio, qué deliciosu! Puru verdor ye'l nuesu llechu.
17. Vergas d'amuesa casa, alarzes. Muestros corredores broxes. 17. Les vigues de la nuesa casa son de cedru, los nuesos artesonados, de ciprés.

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Codigo de linguasphere (51-AAB-ba)codigo de linguasphere
  2. "-y ladín donne la version de ces textes avec le mot á mot juxtaposé á l'hébreu sans tenir compte de la syntaxe." Jesús Cantera nel prólogu del Dictionnaire du Xudeo-Espagnol de Joseph Nehama, CSIC Madrid 1977 ISBN 84-00-03613-1
  3. "Liturgical xudeo spanish from c. 1350 5=Indoeuropean phylosector linnguasphere observatory
  4. Jacob Hassán in memoriam
  5. Revista Raigaños, 2008. Viaxe pol xudeoespañol, una llingua escaecida.

Bibliografía[editar | editar la fonte]

  • Manuel Alvar: El ladín, xudeoespañol calcu. Real academia de la hestoria. Madrid Añu 2000. ISBN 9788489512535
  • Vidal Sephiha: -y ladín (Xudeoespagnol calque) Asociación vides llargues. Paris 1979.
  • Yedida Kalfon Stillman y Norman Stillman: From Iberia to diaspora. Studies in sephardic history culture. Brill. Boston 1998. ISBN 9004098445
  • Iacob Hassan:¿Ye'l ladín xudeoespañol calcu? Quaderns de filologia. Estudis lingüístics. Nº9,2004.[1]

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Judeoespañol calco