Idioma nogayo

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Númberu de falantes
Falantes Tipu Añu
90 000
Datos
Sistema d'escritura Alfabetu cirílicu
Códigos
ISO 639-2 nog
ISO 639-3 nog
Cambiar los datos en Wikidata

El nogayo[1] ye un idioma faláu polos nogayos, un pueblu túrquico qu'habita anguaño'l Cáucasu. Pertenez a les llingües túrquicas y estrémase en tres dialectos: el nogayo septentrional, faláu na república rusa de Daguestán; el nogayo faláu en Stavropol y el nogayo occidental, faláu na zona axacente al ríu Kubán y los sos tributarios na república de Karachay-Circasia. D'estos, la llingua occidental ye la qu'amuesa mayores diferencies con al respective de los otros dos dialectos.

El nogayo clasifícase dientro de la caña túrquica septentrional. La familia llingüística a la que pertenez entiende otres llingües tales como'l tártaru crimeo, el karakalpako, el kazaquistanín y el kirguís.

Historia[editar | editar la fonte]

Los nogayos baxen d'antiguos pobladores de la Horda d'Oru. El nome del so pueblu y de la so llingua provienen de Nogay Kan, nietu de Gengis Kan, quien dirixió a los sos huestes nómades escontra l'oeste del Danubiu a fines del sieglu XIII. Los antepasaos directos de los nogayos actuales finalmente estableceríense más tarde a lo llargo de la mariña del mar Negru no que güei correspuende nel so mayor parte a Ucrania.

La espulsión de los nogayos d'Ucrania, nel sieglu XIX, dixebró a los falantes d'esta llingua en dellos grupos aisllaos xeográficamente. Dalgunos fueron a Rumanía o a Turquía, ente qu'otros permanecieron nel interior del Imperiu rusu, asitiándose na rexón norte de Daguestán y les vecines Chechenia y Stavropol, onde moren hasta l'actualidá.

De primeres, los nogayos usaben el alfabetu árabe pa escribir la so propia llingua, pero en 1928 introducióse l'usu del alfabetu llatinu. Un académicu nogayo, A. Dzhanibekov (Canibek), foi quien compiló el so sistema ortográficu, siguiendo los principios adoptaos pa toles llingües túrquicas. Más tarde, en 1938, les autoridaes soviétiques, aduciendo que l'usu del alfabetu llatinu yera una torga p'aprender rusu, fixeron obligatoriu l'usu del alfabetu cirílicu.

En 1973, dos pequenos periódicos en nogayo empezaron a ser publicaos, unu en Karachay-Circasia y otru na República Socialista Soviética Autónoma de Daguestán, pero por cuenta del escasu espardimientu d'estos diarios, nun llegaron a los pequenos pueblos nogayos.

Polítiques d'asimilación y d'instrucción pública dieron por resultancia una rápida diminución del númberu de falantes de nogayo en Turquía; talmente que anguaño'l nogayo solo ye faláu na so mayoría por persones d'edá avanzada. Na Xunión Soviética la llingua d'instrucción nes escueles yera'l rusu y el númberu de falantes tamién s'amenorgó por ello mientres esa etapa. Según estimaciones recién, el númberu total de falantes de llingua nogaya ye d'unos 80 000.

El nogayo ye anguaño parte del currículu escolar dende'l primer añu, hasta'l décimu, nel Distritu Nogayo de Daguestán. Tamién s'enseña na Escuela Pedagóxica de Karachay-Circasia y na sección nacional del Institutu Pedagóxicu.

Escritura[editar | editar la fonte]

Alfabeto árabe[editar | editar la fonte]

Antes de 1928 utilizábase l'alfabetu árabe pa la escritura del nogayo. Incluyía tolos signos del alfabetu árabe tradicional más los símbolos adicionales:

ڮ, ۇ, ۋ, پ, ںُ, چ, ژ , گ

Pa los soníos propios del nogayo. L'usu d'esti alfabetu nun foi xeneralizáu.

Alfabetu llatinu[editar | editar la fonte]

En 1928, la escritura del nogayo foi camudada a calteres llatinos como parte d'una amplia campaña de llatinización soviética. A. Sh. Dzhanibekov, un maestru d'escuela foi autor d'esti alfabetu.

A a |

style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B в

Ç ç D d Y y Ә ә G g Ƣ ƣ
I i K k L l M m N n N̡ n̡ O o |

style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө

P p Q q R r S s Ş ş T t O o |

style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y

J j Ь ь Z z V v

Les lletres C, c, I̡ ı ̡, M f, h H, X x, Ƶ ƶ añedir en 1931, y la lletra S̷ s̷ en 1933. En 1936 les lletres Ç ç, Ә ә, H H, I ̡ ı ̡ fueron escluyíes del alfabetu.

Alfabetu cirílicu[editar | editar la fonte]

L'alfabetu nogayo basáu nel cirílicu foi creáu en 1938. Incluyéronse toles lletres del alfabetu rusu sacante la Ё ё y los dígrafos Гъ гъ, Къ къ, Нъ нъ. Los dígrafos Оь оь, Уь уь añedir nel mesmu añu. En 1944, los dígrafos Гъ гъ, Къ къ fueron escluyíos del alfabetu. La última reforma del alfabetu nogayo tuvo llugar en 1950, cuando adquirió la so forma actual.

А а Аь аь Б б В в Г г Д д Е е Ё ё
Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н
Нъ нъ О о Оь оь П п Р р С с Т т У у
Уь уь Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ
Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Ver tamién[editar | editar la fonte]


Referencies[editar | editar la fonte]

  1. (1802) Catálogu de les llingües de les naciones conocíes, y numberación, división, y clases d'estes según la diversidá de los sos idiomes y dialecto. Madrid: Imprenta de l'Alministración del Real Arbitrio de Beneficencia, 212.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Idioma nogayo