Idioma dene suliné
ᑌᓀᓱᒼᕄᓀ / dëne Sųłiné | |
|---|---|
| Faláu en | |
| Rexón | Norte d'Alberta, Saskatchewan, Manitoba; sur de Territorios del Noroeste y Nunavut |
| Falantes | 11.895[1] |
| Familia | Llingües atabascanes |
| Estatus oficial | |
| Oficial en | Territorios del Noroeste |
| Reguláu por | Nun ta reguláu |
| Códigos | |
| ISO 639-1 | nengún |
| ISO 639-2 | chp |
| ISO 639-3 | chp |
El dené (ᑌᓀᓱᒼᕄᓀ, dëne sųłiné, dene suliné, dene soun’liné o chipewyan) ye l'idioma faláu polos chipewyan, pueblu de la parte central de Canadá. Forma parte de la familia atabascana y polo tanto rellacionáu col idioma navajo. El chipewyan o dene suline tien unos 12.000 falantes en Canadá, mayoritariamente en Saskatchewan, Alberta y Territorios del Noroeste,[1] pero namái tien la condición d'idioma oficial nos Territorios del Noroeste xunto a otros ocho idiomes aboríxenes: cree, dogrib, gwich'in, inuktitut, inuinnaqtun, inuvialuktun, slave norte y slave sur.[2]
Soníos
[editar | editar la fonte]Consonantes
[editar | editar la fonte]Les 39 consonantes del chipewyan son:
| Billabial | Interdental | Dental | Postalveolar | Velar/Uvular | Glotal | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| central | llateral | sorda | llabial | ||||||
| Nasal | m | n | |||||||
| Oclusiva | sorda | p | t | k | kʷ | ||||
| aspirada | tʰ | kʰ | kʷʰ | ||||||
| eyectiva | tʼ | kʼ | kʼʷ | ʔ | |||||
| Africada | sorda | tθ | ts | tɬ | tʃ | ||||
| aspirada | tθʰ | tsʰ | tɬʰ | tʃʰ | |||||
| eyectiva | tθʼ | tsʼ | tɬʼ | tʃʼ | |||||
| Fricativa | sorda | θ | s | ɬ | ʃ | χ | χʷ | h | |
| sonora | ð | z | ɮ | ʒ | ʁ | ʁʷ | |||
| Vibrante | r | ||||||||
La velar fricativa ye anguaño uvular.
Vocales
[editar | editar la fonte]El chipewyan tien vocales de 6 carauterístiques distintes:
| Anterior | Central | Posterior | |
|---|---|---|---|
| Zarrada | i | o | |
| Semicerrada | y | o | |
| Semiabierta | ɛ | ||
| Abierta | a |
La mayor parte de les vocales pueden estremase en
- oral o nasal
- corta o llarga
De resultes, el chipewyan tien 18 fonemes vocales:
| Anterior | Central | Posterior | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| curtia | llarga | curtia | llarga | curtia | llarga | ||
| Zarrada !oral | i | iː | o | oː | |||
| nasal | ĩ | ĩː | ũ | ũː | |||
| Semicerrada | y | o | |||||
| Semiabierta | oral | ɛ | ɛː | ||||
| nasal | ɛ̃ | ɛ̃ː | |||||
| Abierta !oral | a | aː | |||||
| nasal | ã | ãː | |||||
El chipewyan tamién tien 9 diptongos orales y nasales de la forma vocal + /j/.
| Anterior | Central | Posterior | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| oral | nasal | oral | nasal | oral | nasal | |
|
|
uj | ũj | ||||
|
align="center" | ej |
ẽj | əj | oj | õj | ||
|
|
aj | ãj | ||||
Tonu
[editar | editar la fonte]El chipewyan tien dos tonos:
- alto
- baxu
Referencies
[editar | editar la fonte]- 1 2 Statistics Canada: 2006 Census Archiváu el 16 d'ochobre de 2013 na Wayback Machine.
- ↑ Llei d'Idiomes Oficiales de los Territorios del Noroeste de 1988 Archiváu 2005-04-08 en Wayback Machine (con enmiendes en 1988, 1991-1992, 2003)
Bibliografía
[editar | editar la fonte]- Cook, Eung-Do. (2004). A grammar of Dëne Sųłiné (Chipewyan). Algonquian and Iroquoian Linguistics - Special Athabaskan Number, Memoir 17. Winnipeg: Algonquian and Iroquoian Linguistics. ISBN 0-921064-17-9.
- Cook, Eung-Do. 2006. "The Patterns of Consonantal Acquisition and Change in Chipewyan (Dene Suline)". International Journal of American Linguistics. 72, non. 2: 236.
- De Reuse, Willem. 2006. "A Grammar of Dene Suline (Chipewyan) (Cook)". International Journal of American Linguistics. 72, non. 4: 535.
- Elford, Leon W. Dene sųłiné yati ditł'ísé = Dene sųłiné reader. Prince Albert, SK: Northern Canada Mission Distributors, 2001. ISBN 1-896968-28-7
- Gessner, S. 2005. "Properties of Tone in Dene Suline". Amsterdam Studies in the Theory and History of Linguistic Science. Series IV, Current Issues in Linguistic Theory. 269: 229-248.
- Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). Ethnologue: Languages of the world (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (Online version: http://www.ethnologue.com).
- Li, Fang-Kuei. (1946). Chipewyan. In C. Osgood & H. Hoijer (Eds.), Linguistic structures of native America (páxs. 398-423). Nueva York: The Viking Fund.
- Osgood, Cornelius; & Hoijer, Harry (Eds.). (1946). Linguistic structures of native America. Viking fund publications in anthropology (Non. 6). Nueva York: The Viking Fund. (Reprinted 1963, 1965, 1967, & 1971, Nueva York: Johnson Reprint Corp.).
Enllaces esternos
[editar | editar la fonte](n'inglés)
- Chipewyan en Ethnologue
- Our Languages: Dene (Saskatchewan Indian Cultural Centre)
- historia & antecedentes
- reserves
- mapes reserves
- preservación/revitalización
- alfabetu
- gramática
- voces/frases (inclúi ficheros de soníu)
