Idioma moldavu

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Moldavu
'Moldovenească / Молдовеняскэ / Română din Moldova'
Faláu en Bandera de Moldavia Moldavia
Bandera de Ucraína Ucraína
Zona Europa del Este
Falantes 2.5 millones
Familia Indoeuropéu

 Itálicu
  Llatinu-faliscu
   Llatín
    Romance
     Oriental
      Moldavu; Moldavu

Alfabetu Alfabetu llatinu y cirílicu
Estatus oficial
Oficial en Bandera de Moldavia Moldavia
Plantía:Xeodatos Transnistria
Reguláu por Academia de Ciencies de Moldavia[1]
Códigos
ISO 639-1 ro
ISO 639-2 rum (B), ron (T)
ISO 639-3 rum

El idioma moldavu (limba moldovenească en moldavu, лимба молдовеняскэ nel alfabetu cirílicu moldavu) ye unu de los dos nomes que tien l'idioma rumanu na república de Moldavia, establecíu nel artículu 13 de la Constitución actual. L'otru nome, reconocíu pola Declaración d'Independencia de Moldavia y la Corte Constitucional, ye “rumanu”.[2][3][4]

Al nivel oficial, la Corte Constitucional interpretó nel 2013 que l'artículu 13 de la constitución actual foi sustituyíu pola Declaración d'Independencia,[5] lo que-y da asina estatus oficial al idioma conocíu como “rumanu”.[6][7] L'idioma de los moldavos foi identificáu por dos términos a lo llargo de la so hestoria; “moldavu” foi l'únicu dexáu de manera oficial mientres los años de pertenencia a la Xunión Soviética, na República Autónoma Socialista Soviética de Moldavia y la República Socialista Soviética de Moldavia. La política soviética enfatizó les diferencies ente moldavos y rumanos por cuenta de los sos oríxenes distintos. El so resolvimientu declaró al moldavu un idioma distintu ya independiente del rumanu, pero dellos llingüistes nun tán d'alcuerdu. Dende la reintroducción del alfabetu llatinu en 1989, la Declaración d'Independencia de Moldavia de 1991 identificó l'idioma oficial como “rumanu”. La constitución de 1994, aprobada so un gobiernu apoderáu polos comunistes, camudó'l estatus oficial del idioma a “moldavu”.

El estatus del idioma oficial foi, dempués, llexisláu a principiu de los años 2000. El parllamentu de la república de Moldavia adoptó una llei que definía al “moldavu” y al rumanu” como “nomes” pal mesmu idioma.[8][5] Nel 2013, la Corte Constitucional de Moldavia dictó que'l nome rumanu”, usáu na Declaración d'Independencia pa identificar l'idioma oficial, prevalez sobre'l nome moldavu”, mentáu nel artículu 13. La rexón separatista de Transnistria sigui reconociendo al “moldavu” como unu de los sos idiomes oficiales, xuntu al rusu y al ucranianu.[9]

Na población xeneral, mientres una mayoría de los habitantes na ciudá capital de Chisinau y, acordies con delles encuestes, les persones con mayor educación nomen al so idioma como “rumanu”, ente que la mayoría de persones nos campos indiquen el moldavu como'l so idioma nativu nel últimu censu.[10][11]

La variedá del rumanu faláu en Moldavia ye'l subdialeutu moldavu, que tamién ye faláu nel nordés de Rumania. Los dos países comparten el mesmu estándar lliterariu.[12][13][14][15][16][17][18][19]

Escritu en cirílicu, proveniente del alfabetu ruso y desenvuelto pola Xunión Soviética dende la década de 1930, l'alfabetu cirílicu moldavu modernu ye distintu al alfabetu cirílicu rumanu, usáu nel principáu de Moldavia y polos otros falantes del idioma moldavu/válaco antes de 1857.

Nel sieglu XXI, el moldavu foi declaráu como unu de los trés idiomes oficiales na rexón moldava separatista de Transnistria. Tamién reconoz el rusu y l'ucranianu como idiomes oficiales, lo que demuestra l'afiliación política d'esi Estáu.[9]

La palabra moldavu” ye tamién usada pa referir, colectivamente, a les variedaes del idioma rumanu nel noroeste de Rumania, esvalixáu aprosimao nos antiguos territorios del Principáu de Moldavia (agora estremáu ente Moldavia y Rumania). La variedá moldava ta considerada como una de los cinco variedaes del rumanu más falaes. Los cinco son escritos de manera idéntica. Nun hai nenguna separación llingüística mayor nel ríu Prut, que ye'l cantu ente Rumania y Moldavia.

Nos colexos de Moldavia, el términu “idioma rumanu” foi usáu dende la independencia. Nel 2007, el presidente Vladimir Voronin solicitó camudar el términu a idioma moldavu” pero, por cuenta de la presión pública en contra d'esa decisión, el términu nun foi camudáu.[20]

L'alfabetu estándar ye igual al alfabetu rumanu (basáu nel alfabetu llatinu). Hasta 1918, les variedaes del alfabetu cirílicu rumanu fueron usaes. L'alfabetu cirílicu moldavu foi usáu dende 1924 hasta 1932, y de 1938 hasta 1989, y sigue n'usu en Transnistria.

Hestoria y política[editar | editar la fonte]

Glosariu billingüe en rusu y moldavu, publicáu en 1789
Estampilla moldava de 1999 celebrando los 10 años del regresu a la grafía llatina.
Estampilla dedicada al Muséu de Lliteratura Rumana de Chişinau

La hestoria del idioma moldavu referir a la evolución histórica del términu moldavu” en Moldavia y n'otros países. Ta estrechamente amestada al estatus políticu de la rexón. Por cuenta de los periodos llargos de dominación per Rusia y l'Xunión Soviética, les autoridaes enfatizaron el nome del idioma como parte de la separación de los moldavos a eses persones qu'empezaron a identificase como rumanos nun procesu de construcción de nación distinta. La escritura cirílico taba n'usu. Dende una perspeutiva llingüística, el “moldavu” ye un nome alternativu pa les variedaes del idioma rumanu falando na República de Moldavia (ver Hestoria del idioma rumanu).

Antes de 1918, mientres el periodu de entreguerras, y dempués de la unión de Besarabia con Rumania, el investigadores nun tuvieron consensu de que los moldavos y los rumanos formaben un solu grupu étnicu.[21] El llabradores moldavos crecieren nuna entidá distinta y perdiéronse los años de la creación d'una conciencia política nacional pan-rumano. Identificar a sigo mesmos como moldavos falando l'idioma moldavu”.[22] Esto causó reacciones polos nacionalistes pan-rumanos. El conceutu de la distinción ente'l moldavu y el rumanu foi explícitamente declaráu solamente a principios del sieglu XX. Acompañó l'empiezu d'esmolición nacional ente los moldavos, colos soviéticos enfatizando les diferencies ente moldavos y rumanos.[23]

Unu de los mayores progresos, dempués de la cayida de la Xunión Soviética, foi'l regresu al usu del alfabetu llatinu (y dexar de llau l'alfabetu cirílicu) en 1989, y dellos cambeos nel nome del idioma oficial usáu en Moldavia. Nun puntu de tracamundiu particular alrodiu de la identidá na década de 1990, toles referencies a la xeografía del nome fueron esaniciaes, y foi oficialmente conocíu a cencielles como ‘limba de stat’, “l'idioma del Estáu”.

L'idioma moldavu foi asignáu col códigu “mo” en ISO 639-1 y el códigu “mol” en ISO 639-3. Dende payares del 2008, estos fueron abandonaos, dexando a “ro” y “ron” (639-2/T) y “rum” (639-2/B) como los identificadores del idioma pa ser usaos como la variante del idioma rumanu, tamién conocíu como moldavu.[24][25]

Regresu al alfabetu llatinu, y más palantre[editar | editar la fonte]

En 1989, la versión rumana contemporanea del alfabetu llatinu foi adoptada como alfabetu oficial na RSS de Moldavia.

La Declaración d'Independencia[26] de Moldavia (publicada'l 27 d'agostu de 1991) nomó al idioma oficial como “rumanu”. La constitución de 1994, aprobada so un gobiernu comunista, declaró al “moldavu” como idioma d'Estáu.

Cuando, en 1992, l'Academia Rumana camudó la ortografía oficial del idioma rumanu, l'Institutu de Llingüística na Academia de Ciencies de Moldavia nun ratificó esos cambeos. Nel 2001, l'Academia Moldava finalmente adoptó los cambeos introducíos pola Academia Rumana.

En 1996, el presidente moldavu d'esi tiempu, Mircea Snegur, trató de camudar l'idioma oficial de vuelta a “rumanu”. El parllamentu moldavu, apoderáu polos comunistes, refugó la propuesta como promoviendo'l “expansionismo rumanu”.

En 2003, un diccionariu moldavu-rumanu (Dicționar Moldovenesc–Românesc (2003) por Vasile Stati) foi publicáu. Los llingüistes de l'Academia Rumana en Rumania declararon que toles pallabres moldaves tamién yeren pallabres rumanes, anque delles pallabres son cuestionaes por ser préstamos rusos. En Moldavia, el presidente del Institutu de Llingüística de l'Academia de Ciencies, Ion Bărbuță, declaró que'l diccionariu yera absurdu[27] y describir como “una ridiculez, so intereses políticos”. Stati, sicasí, acusó a los dos de promover el colonialismu rumanu”. Hasta esi puntu, un grupu de llingüistes rumanos adoptaron un resolvimientu, manifestaron que la promoción de la noción d'un idioma moldavu distintu ye una campaña anticientífica.[28]

Nel censu del 2004, el 16.5 % (558 508) de les 3 383 332 persones viviendo en Moldavia, declararon el rumanu como'l so idioma nativu, mientres el 60 % dixeron que lo yera'l moldavu. La mayoría de los encuestaos que dixeron el “moldavu”, yeren de poblaciones rurales. Ente que la mayoría de la población na ciudá capital de Chişinau dixeron que falaben “rumanu”, nos campos más de seis séptimos (6/7) de los falantes del rumanu moldavu indicaron que falaben moldavu como idioma nativu, reflexando asina'l conservadorismu históricu.[11]

N'avientu del 2013, la Corte Constitucional de Moldavia pronuncióse, dictando que la Declaración d'Independencia ye más importante que la constitución, y de que l'idioma del Estáu tendría de ser llamáu “rumanu”.[29]

Protestes en Chișinăo, xineru del 2002. El testu na inscripción ye "xente rumano—idioma rumanu".

Discutiniu[editar | editar la fonte]

El problema alrodiu de si'l “moldavu” ye o non un idioma distintu sigue siendo un alderique dientro y fora de la República de Moldavia. La Llei d'Idioma de la RSS de Moldavia de 1989, que sigue vixente, d'alcuerdu a la Constitución,[30] declara “identidá llingüística moldavu-rumana”. L'artículu 13 de la Constitución Moldava nomar “l'idioma oficial del país” (la frase orixinal contién limba de stat, que significa lliteralmente “l'idioma del Estáu”).

Na rexón separatista de Transnistria, el moldavu ye un idioma oficial, xuntu al ucranianu y al rusu.

El “moldavu” estándar ye llargamente consideráu idénticu al rumanu estándar.[31] Al escribir alrodiu de “diferencies esenciales”, Vasile Stati, defensor del moldavismo, estableció casi puramente en diferencies de léxicu en cuenta de diferencies gramaticales. Si esistió dalguna vegada estremes ente los idiomes, éstes menguaron en cuenta de aumentáu. King escribió nel añu 2000 que “a última hora, el moldavu, na so forma estándar, yera más rumanu nos ochentas qu'en cualesquier parte de la so hestoria”.

Nel 2002, el ministru de Xusticia moldavu, Ion Morei, dixo que'l rumanu y el moldavu yeren el mesmu idioma, y que la Constitución de Moldavia tendría de ser enmendada pa reflexar eso, nun sustituyendo la palabra moldavu” por rumanu”, sinón añediendo de que “el rumanu y el moldavu son el mesmu idioma”. El ministru d'Educación moldavu, Valentin Beniuc, dixo “Declaré más d'una vegada que la noción d'un idioma moldavu y un idioma rumanu reflexa'l mesmu fenómenu llingüísticu n'esencia”.[32][33] El presidente de Moldavia, Vladimir Voronin, almitió que los dos idiomes yeren idénticos, pero dixo que los moldavos tienen el derechu de llamar al so idioma moldavu”.

Nel censu del 2004, de los 3.38 millones de persones viviendo en Moldavia, 60 % indicaron que'l moldavu yera'l so idioma oficial, 16.5 % escoyeron el rumanu. Ente que el 37 % de tolos falantes rumanos/moldavos identifiquen al rumanu como'l so idioma nativu, nel campu, el 86 % de los falantes rumanos/moldavos indicaron que'l moldavu yera'l so idioma nativu. Estudios independientes atoparon qu'una identidá llingüística moldava yera aceptada en particular pola población rural y pola clase política post-soviética.[34] Nuna encuesta conducida en cuatro aldees cerca de la frontera con Rumania, cuando son preguntaos alrodiu del so idioma nativu, los entrevistaos identificaron lo siguiente: moldavu 53 %, rumanu 44 %, rusu 3%.

Cuando informaba sobre les deliberaciones del Conseyu de la Unión Europea alrodiu de un alcuerdu ente la Comunidá Europea y Moldavia, el reporteru rumanu Jean Marin Marinescu incluyó un encamientu d'evitar referencies formales al idioma moldavu”.[35] La prensa rumana especuló con que la Unión Europea prohibió l'usu de la espresión “idioma moldavu”.[36] Sicasí la Comisionada Europea pa Relaciones Esternes y Política de Vecindá Europea, Benita Ferrero-Waldner, negó esos allegamientos. Ella dixo que se cita al idioma moldavu nel Alcuerdu de Cooperación de 1998 ente la Unión Europea y Moldavia y, asina, considérase parte de la lexislación comuñal (acquis communautaire), siendo riegla pa tolos estaos miembros.[37]

Ortografía[editar | editar la fonte]

Una señal de "¡Bienveníos!" en cirílicu moldavu en Tiráspol, Transnistria, 2012. La frase en alfabetu llatinu sería: "Bine ați venit!"

L'idioma foi escritu, xeneralmente, nel alfabetu rumanu cirílicu (basáu nel alfabetu del antiguu eslavu eclesiásticu) antes del sieglu XIX. Dende ende hasta la Primer Guerra Mundial, fueron usaos l'antiguu cirílicu y el llatinu, hasta nel puntu onde l'antiguu cirílicu entró en desusu. Nel periodu de entreguerras, les autoridaes soviétiques de la República Socialista Soviética Autónoma de Moldavia usaron el llatinu y el cirílicu pa escribir l'idioma, por cuenta de les metes polítiques d'esi tiempu. Ente 1940 y 1989, mientres el dominiu soviéticu del país, el nuevu alfabetu cirílicu moldavu reemplazó al alfabetu llatinu como l'alfabetu oficial de Moldavia.[38] En 1989, l'alfabetu llatinu foi, de nuevu, adoptáu en Moldavia, xuntu coles riegles ortográfiques usaes en Rumania nesi tiempu, ente que Transnistria sigui usando l'alfabetu cirílicu.[9]

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. L'Academia de Ciencies de Moldavia coordina y regula les acciones sobre la llingua nacional de los moldavos, sobre la qu'aconseya dar preferencia a la denominación de "llingua rumana" sobre "llingua moldava"
  2. Kogan Page 2004, p. 242
  3. «"A Field Guide to the Main Languages of Europe – Spot that language and how to tell them apart"».
  4. Plantía:Ro icon "Article 13, line 1 – of Constitution of Republic of Moldova"
  5. 5,0 5,1 (en rumanu) Hotărâre Nr. 36 din 05.12.2013 privind interpretarea articolului 13 alin. (1) din Constituție în corelație cu Preambulul Constituției și Declarația de Independență a Republicii Moldova (Sesizările nr. 8b/2013 și 41b/2013). Constitutional Court of Moldova. http://constcourt.md/download.php?file=cHVibGljL2NjZG9jL2hvdGFyaXJpL3JvLWhfMzZfMjAxM19yby5wZGY%3D. Consultáu 'l 20 d'avientu de 2013. «124. [...] Prin urmare, Curtea consideră că prevederea conținută în Declarația de Independență referitoare la limba română ca limbă de stat a Republicii Moldova prevalează asupra prevederii referitoare la limba moldovenească conținute în articolul 13 al Constituției.». 
  6. «Moldovan court rules official language is 'Romanian,' replacing Soviet-flavored 'Moldovan'». Consultáu'l 11 de marzu de 2014.
  7. «Chisinau Recognizes Romanian As Official Language». Consultáu'l 11 de marzu de 2014.
  8. «Politics of National Conception of Moldova» (rumanu). Law Non. 546/12-19-2003. Consultáu'l 10 de marzu de 2014.
  9. 9,0 9,1 9,2 «Article 12 of the Constitution of Pridnestrovskaia Moldavskaia Respublika». www.kspmr.idknet.com. Consultáu'l 26 de febreru de 2011.
  10. «CBS AXA/IPP nov. 2012».
  11. 11,0 11,1 National Bureau of Statistics of the Republic of Moldova: Census 2004
  12. James Minahan, Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States, Greenwood Publishing Group, 1989, p. 276
  13. «The Library of Congress – Moldova, Country Study». Consultáu'l 3 de xunu de 2008.
    «Encyclopædia Britannica (via www.indiana.edu)». Consultáu'l 3 de xunu de 2008.
  14. «A country-by-country update on constitutional politics in Eastern Europe and the ex-USSR». NYU LAW. Consultáu'l 3 de xunu de 2008.
  15. «The Sovietization of Moldova». Consultáu'l 3 de xunu de 2008.
  16. «Ethnologue, data on Moldova». Consultáu'l 3 de xunu de 2008.
  17. «Disillusionment with Democracy: Notes from the Field in Moldova». Consultáu'l 3 de xunu de 2008.
  18. «BBC on the Moldovan language».
  19. Plantía:Ru icon Л. И. Лухт, Б. П. Нарумов. Румынский язык // Языки мира. Романские языки. М., Academia, Институт языкознания РАН, 2001
  20. «Professors from the University of Balti protest against replacing "Romanian language" with "Moldovan language"». DECA-Press. moldova.org (18 d'avientu de 2007). Consultáu'l 16 d'ochobre de 2015.
  21. King, 2000, pp. 57–59.
  22. King, 1999, p. 120.
  23. «Library of the US Congress Country Study, Moldova – Language, Religion and Culture – Language: "Stalin justified the creation of the Moldavian SSR by claiming that a distinct 'Moldavian' language was an indicator that 'Moldavians' were a separate nationality from the Romanians in Romania. In order to give greater credence to this claim, in 1940 Stalin imposed the Cyrillic alphabet on 'Moldavian' to make it look more like Russian and less like Romanian; archaic Romanian words of Slavic origin were imposed on "Moldavian"; Russian loanwords and phrases were added to 'Moldavian'; and a new theory was advanced that "Moldavian" was at least partially Slavic in origin. (Romanian is a Romance language baxái from Latin.) In 1949 Moldavian citizens were publicly reprimanded in a journal for daring to express themselves in literary Romanian. The Soviet government continued this type of behavior for decades. Proper names in Moldova were subjected to Russianization as well. Russian endings were added to purely Romanian names, and individuals were referred to in the Russian manner by using a patronymic (based on one's father's first name) as a middle name."».
  24. «Code Changes: ISO 639-2 Registration Authority». US Library of Congress. «The identifiers mo and mol are deprecated, leaving ro and ron (639-2/T) and rum (639-2/B) the current language identifiers to be used for the variant of the Romanian language also known as Moldavian and Moldovan in English and moldave in French. The identifiers mo and mol will not be assigned to different items, and recordings using these identifiers will not be invalid»
  25. «ISO 639 JAC decision re mo/mol». www.alvestrand.no. Consultáu'l 26 de febreru de 2011.
  26. Plantía:Ro icon Declararația de Independență a Republicii Moldova (Declaration of Independence of the Republic of Moldova)
  27. «Lengua y dialectu: cuando la llingüística meter en política (y viceversa)».
  28. «Ziare.ro – Linguists condemn "Moldovan language"» (ro). Consultáu'l 10 de payares de 2007.
  29. "Moldovan court rules official language is 'Romanian,' replacing Soviet-flavored 'Moldovan'", Fox News, 5 December 2013.
  30. Constitution of the Republic of Moldova, Title 7, Article 7
    • Archiváu el 8 de febreru de 2006 na Wayback Machine.: "The law of 1 September 1989 regarding the usage of languages spoken on the territory of the Republic of Moldova remains valid, excepting the points where it contradicts this constitution."
  31. Kogan Page 2004, p 291 ; IHT Plantía:Clarify, 16 June 2000, p. 2 ; Dyer 1999, 2005
  32. Ion Morei: "The Moldovan language is identical to the Romanian language", Moldova Azi, 10 September 2002
  33. Din nou fără burse
  34. Ciscel 2008, p. 104
  35. «http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+REPORT+A6-2007-0427+0+DOC+WORD+V0//EN».
  36. Plantía:Ro icon "Orban a eliminat "limba moldovenească" de pe site-ul Comisiei Europene"
  37. Answer given by Mrs Ferrero-Waldner on behalf of the Commission, December 19, 2007
  38. "Language policy in the Soviet Union" Grenoble 2003, pp. 89–93

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]





Idioma moldavo