Tblisi

De Wikipedia
(Redirixío dende Tiflis)
Saltar a: navegación, buscar
Tblisi
Bandera de Xeorxa Xeorxa
Vista de Tiflis, Georgia, 2016-09-29, DD 67-71 PAN.jpg
Flag of Tbilisi.svg Tbilisi City Seal.svg
Alministración
País Bandera de Xeorxa Xeorxa
Tipu entidá capital
Alcalde/esa Davit Narmania
Nome oficial თბილისი
Тифлис
Тбилиси
Nome llocal თბილისი
Códigu postal 0100
Xeografía
Coordenaes 41°43′00″N 44°47′00″E / 41.716666666667, 44.783333333333Coordenaes: 41°43′00″N 44°47′00″E / 41.716666666667, 44.783333333333
Error de Lua en Módulu:Minimapa na llinia 442: Unable to find the specified Minimapa definition. Neither "Module:Minimapa/data/Xeorxa" nor "Template:Minimapa Xeorxa" exists.
Superficie 350 km²
Demografía
Población 1 082 400 hab. (2016)
Densidá 3092,57 hab/km²
Más información
Fundación 479
Prefixu telefónicu 32
Estaya horaria UTC+04:00
Llocalidaes hermanaes Sarrebruck, Nantes, Liubliana, Innsbruck, Palermo, Bristol, Bilbao, Ankara, Kiev, Astaná, Estambul, San Petersburgu, Yerevan, Atlanta, Bucarest, Vilnius, Moscú, Atenes, Lagos, Chisináu, Cracovia y Lublin
www.tbilisi.gov.ge/
Cambiar los datos en Wikidata

Tiflis (en xeorxanu თბილისი Tbilisi) ye la capital de Xeorxa y la mayor ciudá del país. Asitiar a veres del ríu Kurá (მტკვარი, Mt'k'vari), tien una población de 1.345.000 habitantes y una superficie de 726 km².

Fundada nel sieglu V por Vakhtang Gorgasali, el monarca de l'antigua rexón de Iberia caucásica, tamién conocida como Kartli, Tiflis foi, con delles interrupciones, la capital de Xeorxa. La hestoria de la ciudá puede ser vista pola so arquitectura: l'estilu de la avenida Rustaveli, diseñada pol barón Haussmann, y el del centru, tán entemecíos col de les estreches cais del distritu medieval de Narikala. Tiflis ye un importante centru industrial, social y cultural. La ciudá ye una importante ruta de tránsitu de la enerxía mundial y el comerciu. Alcontrada estratégicamente ente Europa y Asia y d'antiguo asitiada na Ruta de la Seda, Tiflis foi de cutiu un puntu clave nes relaciones d'imperios rivales.

La demografía de la ciudá ye diversa ya históricamente foi llar de xente de distintes etnies, relixón y cultura. Apocayá, Tiflis foi conocida pola pacífica Revolución de les roses, que tuvo llugar na plaza de la Llibertá y llugares cercanos. Por cuenta de ello, l'entós presidente, Eduard Shevardnadze, foi movíu del poder.

El xentiliciu ye teflisense o teflitano, de conformidá col nome llatinu de la diócesis qu'esistió nos sieglos XV y XVI.[1]

La ciudá cunta con un aeropuertu internacional. Los sos principales llugares turísticos son la catedral de Sameba, la plaza de la Llibertá, la catedral de Sioni, Metekhi, Narikala, el Parlamentu de Xeorxa, l'avenida Rustaveli, el Teatru de la Ópera y el Ballet, la basílica de Anchiskhati, el monte de Mtatsminda y la ilesia de Kashveti, cerca de la cual atópense'l Muséu nacional de Xeorxa, el Muséu Histórico y numberosu galeríes d'arte. La ciudá foi inmortalizada polos pintores Niko Pirosmani y Llau Gudiashvili.

Hestoria[editar | editar la fonte]

Primeros tiempos[editar | editar la fonte]

Vista xeneral de Tiflis.

Acorde cola lleenda, l'actual territoriu de Tiflis taba cubiertu de montes hasta'l 458. Una variante de la lleenda de la fundación de Tiflis llargamente aceptada ye que'l rei Vakhtang I Gorgasali de Xeorxa foi a cazar a esta rexón con un ferre. El ferre del rei supuestamente coyó un faisán mientres la caza, dempués dambos animales cayeron cerca les agües termales y morrieron escaldiaos. El rei Vakhtang llegó a tar tan impresionáu coles agües termales que decidió baltar el monte y construyir una ciudá ellí. El nome Tbilisi deriva de l'antigua palabra xeorxana Tpili que significa agua caliente, y por tantu foi dáu a la ciudá por causa de les numberoses agües termales sulfuroses qu'había.

Estudios arqueolóxicos revelaron que la zona taba habitada nel 4000 a. C. Sábese tamién que'l poblamientu de la área foi mientres la segunda metá del s.IV d.C., cuando una fortaleza foi construyida mientres el reináu de Varaz-Bakur. Escontra finales del s.IV, la fortaleza cayó en manos de los perses, dempués la zona cayó en manos del rei de Kartli (Xeorxa) na metá del s.V. El rei Vakhtang ye'l principal responsable de fundar y construyir la ciudá. La zona na que se construyó l'antigua Tiflis correspuende anguaño colos distritos de Metekhi y Abanotubani.

Designación como capital[editar | editar la fonte]

El rei Dachi I Ujarmeli (empiezos del s.VI) foi'l sucesor de Vakhtang I Gorgasali y treslladó la capital de Mtskheta a Tiflis. Ye de mentar que Tiflis nun yera la capital del territoriu unificáu de Xeorxa sinón solo del este yá que el territoriu de Cólquida nun pertenecía al reinu. Mientres el so reináu, Dachi remató la construcción de la muralla de la fortaleza y delimitó les nueves fronteres de la ciudá. A empiezos del s.VI, Tiflis empezó a notar un periodu de paz por cuenta de la situación favorable y estratéxico como encruz de caminos ente Europa y Asia.

Dominación estranxera[editar | editar la fonte]

El periodu de paz acabó y la situación estratéxica de Tiflis foi oxetu de disputa ente dellos imperios de la rexón: Persia, el Imperiu bizantín, Arabia y los turcos selyúcidas. El desenvolvimientu cultural de la ciudá yera fuertemente dependiente en quien gobernaba la ciudá naquellos tiempos. Anque Tiflis, y l'este de Xeorxa polo xeneral, yera capaz de caltener un grau d'autonomía seguro per parte de los sos conquistadores, la dominación estranxera empezó na última metá del s.VI y remató bien entráu'l s.X.

Dende'l 570 hasta'l 580, los perses apoderaron Tiflis. Nel añu 627, Tiflis foi escalada polos exércitos bizantín y jázaro. Del 736 al 738, los exércitos árabes entraron na ciudá sol mandu de Marwán II Ibn-Muhámmad. Dempués d'esto, los árabes establecieron un emiratu en Tiflis. Hai que destacar que los árabes traxeron un orde seguru na rexón ya introducieron un modernu sistema xudicial en Xeorxa. En 764, Tiflis, que taba inda so control árabe foi escalada una vegada más polos jázaros. Nel añu 853 los exércitos del líder árabe Bugha Al-Turki invadieron Tiflis pa establecer un califato. La dominación árabe de Tiflis siguió hasta 1050 por causa de los fracasos de los xeorxanos pa espulsalos. Tiflis foi otra vegada escalada, pero esta vegada namá polos selyúcidas en [(1068]] sol sultán Alp Arslan.

Tiflis como capital del estáu xeorxanu xuníu[editar | editar la fonte]

En 1122, dempués de la feroz llucha qu'arreyó a unos 60.000 xeorxanos frente unos 300.000 turcos, les tropes del rei David IV de Xeorxa entraron en Tiflis. Cuando les batalles concluyeron, el rei treslladó la so residencia dende Kutaisi, l'oeste de Xeorxa, hasta Tiflis, que foi declarada la capital del reinu xuníu de Xeorxa. Nos sieglos XII-XIII, Tiflis aportó a una potencia rexonal dominante con una próspera economía, un comerciu bien desenvueltu y una sólida estructura social. A finales del s.XII, Tiflis tenía una población d'unos 80.000 habitantes. La ciudá tamién foi un centru cultural y lliterario bien importante non yá en Xeorxa sinón en tol mundu conocíu. Mientres el reináu de la reina Tamara, Shotá Rustaveli trabayaba en Tiflis mientres escribía'l so llexendariu poema épicu, El caballeru na piel de pantera. Esti periodu ye de cutiu denomináu la Edá d'Oru de Xeorxa o la renacencia xeorxana.

La dominación mongola y el posterior periodu d'inestabilidá[editar | editar la fonte]

La edá d'oru de Tiflis nun duró más d'un sieglu. En 1226 Tiflis foi prindada pol Imperiu corasmio y los sos defenses fueron afaraes pol exércitu mongol. En 1236 Xeorxa cayó so dominiu mongol. La nación caltuvo una forma de semi-independencia y nun perdió la so forma de vida. Pero Tiflis viose bien influyida polos mongoles tantu nel ámbitu políticu como nel cultural. Pel añu 1320, los mongoles fueron espulsaos pola fuerza y Tiflis volvió ser la capital de Xeorxa una vegada más. En 1366 por cuenta de la peste negro, la ciudá foi afarada como tantes otres.

Dende finales del s.XIV hasta finales del s.XVIII, Tiflis cayó en manos de dellos invasores y en delles ocasiones foi quemada por completu. En 1366 la ciudá foi conquistada por Tamerlán. En 1444 foi invadida y destruyida por Jahan, el shah de la ciudá persa de Tabriz. Ente 1477 y 1478 la ciudá foi conquistada por Ak Koyunlu de la tribu de Uzun Hassan. En 1522, Tiflis cayó so control persa pero foi reconquistada en 1524 pol rei David X de Xeorxa. Mientres esti periodu munches partes de la ciudá fueron reconstruyíes. Mientres los sieglos XVII y XVIII, Tiflis foi, per enésima vegada, oxetu de rivalidá, esta vegada de turcos otomanos y perses. El rei Erekle II de Xeorxa intentó delles ocasiones, con ésitu, lliberar Tiflis de los perses pero a la fin la ciudá foi quemada hasta los cimientos en 1795 por Agha-Mohammad Khan. Ye nesta dómina cuando, concenciáu de que Xeorxa nun puede lluchar contra Persia sola, Erekle II solicita l'ayuda de Rusia.

Tiflis baxu control rusu[editar | editar la fonte]

Plaza de la Llibertá.

En 1801, cuando'l reinu xeorxanu de Kartli-Kakheti xunir al Imperiu rusu, Tiflis convertir en see del Gobiernu de Tiflis (gubernia). A principios del s.XIX Tiflis empezó a crecer económica y políticamente. Nuevos edificios d'estilu européu principalmente fueron alzaos na ciudá. Nueves carreteres y víes ferriales fueron construyíes pa comunicar Tiflis con otres ciudaes de Rusia y de Transcaucasia como Batumi, Poti, Bakú y Ereván. Na década de 1850 Tiflis remaneció como centru cultural y comercial una vegada más. Iliá Chavchavadze, Akaki Tsereteli, Iakob Gogebashvili, Aleksandr Griboyédov y otros munchos artistes atoparon la so casa en Tiflis.

La ciudá foi visitada en numberoses ocasiones por, y foi oxetu d'especial almiración de, Aleksandr Pushkin, Lev Tolstói, Mijaíl Lérmontov, la familia Románov y otros. La familia Románov estableció la so residencia de Transcaucasia na cai Golovín (anguaño conocida como Avenida Rustaveli).

A lo llargo del sieglu, el papel políticu, económicu y cultural de Tiflis coles sos etnies, relixones y cultures distintes (armenios, xeorxanos y rusos entendíen el 38,1%, 26,3% y el 24,8% de la población respectivamente) yera significativu non yá en Xeorxa sinón en tol Cáucasu. Dende entós Tiflis foi adquiriendo una cara distinta con nuevos monumentos propios d'una ciudá de proyección internacional.

Independencia (1918-1921)[editar | editar la fonte]

Tres la Revolución Rusa de 1917, la ciudá sirvió como'l centru del gobiernu de Transcaucasia qu'estableció, na primavera de 1918, la independiente Federación Transcaucásica con capital en Tiflis. Foi equí, nel antiguu Palaciu real del Cáucasu, onde la independencia de los trés naciones transcaucásicas –Xeorxa, Armenia y Azerbaixán– foi declarada del 26 al 28 de mayu de 1918. De magar, Tiflis funcionó como la capital de la República Democrática de Xeorxa hasta'l 25 de febreru de 1921. Dende 1918 hasta 1919 Tiflis foi see de cuarteles de militares británicos y alemanes.

Sol gobiernu nacional, Tiflis tuvo la primer ciudá universitaria del Cáucasu, dempués de que la Universidá Estatal de Tiflis fuera fundada en 1918, un suañu de munchos años de los xeorxanos yá que foi prohibíu poles autoridaes ruses imperiales mientres munches décades. El 25 de febreru de 1921 el exércitu bolchevique invadió Tiflis, dempués d'una feroz llucha pela rodiada de la ciudá. Asina, los soviéticos impunxeron la so política comunista.

Ficheru:Rede Army in Tbilisi Feb 25 1921.jpg
El 25 de febreru de 1921 l'Exércitu Coloráu de la SFSR rusu empecipió la ocupación de Tiflis.

Sol poder soviético[editar | editar la fonte]

En 1921, la República Democrática de Xeorxa foi ocupada poles fuerces soviétiques bolcheviques de Rusia, y hasta 1991 Tiflis funcionó primero como capital de la República Federal Socialista Soviética de Transcaucasia (qu'incluyía Armenia, Azerbaixán y Xeorxa) y dempués como capital de la República Socialista Soviética de Xeorxa. Mientres la dómina soviética la población de Tiflis creció considerablemente, la ciudá industrializóse bastante y foi un importante centru políticu, social y cultural de la Unión Soviética. En 1980, celebróse'l primer festival de rock de la XRSS.

Tiflis foi testigu de tres manifestaciones anti-ruses, en 1956 (en protesta poles polítiques anti-estalinistes de Jrushchov), en 1978 y en 1989 qu'acabaron en derramamiento de sangre na primera y na última ocasión.

Tiflis dempués del fin de la XRSS[editar | editar la fonte]

Tres el colapsu de la Unión Soviética, Tiflis esperimentó períodos de baturiciu ya inestabilidá. Dempués d'una curtia guerra civil que duró dos semana dend'avientu de 1991 hasta xineru de 1992 (cuando los simpatizantes de Zviad Gamsajurdia y les fuerces de la oposición enfrentáronse), Tiflis aportó a escena de frecuentes enfrentamientos ente delles cles de la mafia y empresarios de negocios illegales. Mientres la era Shevardnadze (19932003) el crime y la corrupción algamaron niveles bien elevaos. Munchos estamentos de la sociedá llegaron a emprobecese por cuenta de la falta d'empléu pol colapsu de la economía. Los ciudadanos de Tiflis empezaron a tar cada vez más desilusionaos pola mala calidá de vida na ciudá (y na nación polo xeneral). Protestes masives tuvieron llugar en payares de 2003 dempués de les elecciones parlamentaries falsificadas que forzaron a más de 100.000 persones a salir a les cais y que concluyeron cola Revolución de les roses. Dende 2003, Tiflis aumentó considerablemente la estabilidá, menguando'l crime y aumentando la economía.

N'agostu de 2008, aviones rusos bombardearon un aeródromu militar allugáu en Tiflis, onde se producíen los aviones xeorxanos Skorpion, ensin reportase víctimes, nel marcu de la Guerra n'Osetia del Sur.[2] L'aeródromu sufrió serios daños.

Xeografía[editar | editar la fonte]

Vista nocherniega.

Tiflis atopar nel Cáucasu Sur a 41° 43' latitud Norte y 44° 47' llargor esti. La ciudá atopar nel este de Xeorxa en dambes veres del ríu Mt'k'vari. La elevación de la ciudá bazcuya dende 380 hasta 770 metros sobre'l nivel del mar y tien forma d'un anfiteatru arrodiáu de montes per trés llaos. Escontra'l norte, Tiflis ta delimitada pol Cordal Saguramo, al este y sureste pola enllanada de Iori, al sur y al oeste con delles terminaciones (subescalas) del Cordal Trialeti.

El relieve de Tiflis ye complexu. La parte de la ciudá que s'atopa nel marxe esquierdu del Mt'k'vari (Kura) estender por más de 30 km del Distritu Avchala al ríu Lochini. La parte de la ciudá que s'atopa nel llau derechu del ríu Mt'k'vari, per otra parte, construyir a lo llargo de les estribaciones del Cordal de Trialeti, les rimaes en munchos casos baxen hasta llegar a les veres del ríu Mt'k'vari. Los montes, poro, son una torga importante pal desenvolvimientu urbanu nel marxe derechu del ríu Mt'k'vari. Esti tipu de redolada xeográfica crea zones bien densamente desenvueltes, ente qu'otres partes de la ciudá quedar ensin desenvolver debíu al complexu relieve topográficu.

Al norte de la ciudá, hai una gran reserva (comúnmente conocíu como'l Mar de Tiflis) alimentada por canales de riego.

Clima[editar | editar la fonte]

El clima de Tiflis puede ser clasificáu como subtropical húmedu moderáu (clasificación climática de Köppen, Cfa). El clima de la ciudá ta influyíu tantu poles mases d'aire seco de Asia central y Siberia, hasta les mases subtropical y húmedu del Atlánticu y el mar Negru dende l'oeste. Tiflis tien iviernos relativamente fríos y branos calorosos. Por cuenta de que la ciudá ta llindada na mayoría de los sos llaos per montes, la proximidá a grandes cuerpos d'agua (mares Negru y Caspio) y el fechu de que la mayor gama de monte del Cáucasu (más al norte) bloquia la intrusión de mases d'aire frío procedentes de Rusia, Tiflis tien una microclima relativamente nidia en comparanza con otres ciudaes que tienen un clima continental similar nes mesmes llatitúes.

La temperatura medio añal ye de 12,7 °C. Xineru ye'l mes más fríu con una temperatura medio de 0,9 °C, ente que xunetu ye'l mes más calorosu, con una temperatura promediu de 24,4 °C. La temperatura mínimo absoluta rexistrada ye -23 °C y la máxima absoluta ye de 40 °C. La precipitación media añal ye de 568 mm y mayu ye'l mes más lluviosu (90 mm), ente que xineru ye'l más secu (20 mm). La nieve cai una media de 15-25 díes al añu. Los montes qu'arrodien la ciudá de cutiu atrapen les nubes dientro y alredor de la mesma, sobremanera mientres los meses de primavera y seronda, lo que resulta n'agües enllargaes y díes borrinosos. Los vientos del noroeste predominen na mayor parte de Tiflis mientres tol añu y los vientos del sureste son comunes tamién.

Gnome-weather-few-clouds.svg  Parámetros climáticos promediu de/d' Tiflis WPTC Meteo task force.svg
Mes Xin Feb Mar Abr May Xun Xut Ago Set Och Pay Avi añal
Fonte: Pogoda.ru.net,[3] Hong Kong Observatory[4] for data of avg. precipitation days and sunshine hours, Weatherbase (estremes only)[5]

Demografía[editar | editar la fonte]

Tiflis tien una población de 1.400.000 habitantes. Históricamente una ciudá multicultural ye'l llar de más de 100 grupos étnicos distintos. Alredor del 85% de la población ye étnicamente xeorxana, con significatives poblaciones d'armenios y rusos. Amás de los yá mentaos, tamién viven na ciudá azeríes, curdos, osetios, abjasos, ucranianos, griegos, xudíos, estonios, alemanes, ente otros.

El xeorxanu ye la llingua principal de la ciudá,la llingua materna de la inmensa mayoría de la población. Gran parte de la población de Tiflis tamién fala en rusu.

Alministración[editar | editar la fonte]

El estatus de Tiflis como capital del país queda definíu pol artículu 10 de la Constitución de Xeorxa (1995) y la Llei de la Capital de Xeorxa – Tiflis (20 de febreru de 1998).[6]

Tiflis rexir pola Asamblea de la Ciudá de Tiflis (Sakrebulo) y el Conceyu de la Ciudá de Tiflis (Meria). L'Asamblea de la Ciudá ye escoyíu cada cuatro años. L'alcalde ye escoyíu pola Asamblea de la Ciudá. L'alcalde de Tiflis ye David Narmania y el Presidente de l'Asamblea de la ciudá de Tiflis ye Irakli Shijiashvili.

Administrativamente, la ciudá ta estremada en raions (distritos), que tienen les sos propies unidaes de gobiernu central y local con xurisdicción sobre un ámbitu llindáu d'asuntos. Esta subdivisión crear sol dominiu soviéticu na década de 1930, arriendes de la Subdireición Xeneral de la Unión Soviética. Dende Xeorxa recuperó la so independencia, el sistema raion foi modificáu y reorganizáu. Acordies con la última revisión, los rayones de Tiflis son:

La mayoría de los rayones nómense dempués respectivos barrios históricos de la ciudá. Los ciudadanos de Tiflis llargamente reconocer un sistema de los más pequenos non formales de los barrios históricos. Estos barrios son delles, sicasí, lo que constitúi una especie de xerarquía, porque la mayoría d'ellos perdieron les sos llendes topográfiques distintivos. El nivel natural de primera subdivisión de la ciudá na marxe derecha y la marxe esquierda del Mt'k'vari. Los nomes de los barrios más antiguos remontar a la Edá Media ya inclusive plantega un gran interés llingüísticu. Los nuevos desenvolvimientos construyíos en xunto lleven nomes de comercialización, principalmente residenciales.

Educación[editar | editar la fonte]

Tiflis ye'l llar de delles de les principales instituciones d'educación cimera: la mayor universidá de Xeorxa ye la Universidá Estatal de Tiflis, que se fundó'l 8 de febreru de 1918. Ye, amás, la universidá más antigua de tola rexón del Cáucasu. Más de 35.000 estudiantes tán matriculaos y el númberu de profesores y emplegaos (collaboradores) ye de 5.000 aprosimao. Tiflis ye tamién el llar de la universidá más grande de médicos na rexón del Cáucasu, la Universidá Médica Estatal de Tiflis, que se fundó como Institutu Médicu de Tiflis en 1918 y convirtióse na Facultá de Medicina de la Universidá Estatal de Tiflis (TSU) en 1930. L'Institutu Médicu Estatal de Tiflis foi renombráu a Universidá de Medicina en 1992. Desque la universidá funciona como una institución educativa independiente, el TSMU convertir nuna de les instituciones estatales más importantes d'educación cimera na rexón del Cáucasu. Na actualidá hai cerca de 5.000 estudiantes de pregrado y 203 de posgráu na universidá, de los cualos el 10% vienen de países estranxeros.

La principal y más grande universidá técnica de Xeorxa, la Universidá Técnica de Xeorxa, atopar en Tiflis. La Universidá Técnica de Xeorxa foi fundada en 1922 como Facultá Politécnica de la Universidá Estatal de Tiflis. La primer conferencia foi lleida pol famosu matemáticu xeorxanu Andria Razmadze. Algamó la categoría d'Universidá en 1990. Los dos instituciones privaes más populares d'educación cimera en Xeorxa son la Universidá del Cáucasu y la Universidá Llibre de Tiflis, dambes na ciudá. La Universidá del Cáucasu foi fundada en 2004 como una ampliación de la Escuela de Negocios del Cáucasu (CSB), fundada en 1998 por un consorciu formáu pola Universidá Estatal de Tiflis de Xeorxa y l'Universidá Técnica en collaboración cola Universidá Estatal de Xeorxa (Atlanta, Estaos Xuníos). La Universidá Llibre de Tiflis foi fundada en 2007 por aciu la fusión de dos escueles d'educación cimera: la Escuela Europea d'Alministración (ESM-Tbilisi) y l'Institutu d'Asia y África de Tiflis (TIAA). Anguaño, la Universidá Llibre entiende tres escueles —la Escuela de Negocios (ESM), l'Institutu d'Asia y África y l'Escuela de Derechu— ya imparte programes académicos a nivel de pregrado, posgráu y doctoráu. Amás, la Universidá Llibre lleva a cabu una amplia gama de cursos de curtia duración y dirixe dellos centros d'investigación y programes d'escuela de branu.

Personalidaes[editar | editar la fonte]

Persones notables venceyaos a la ciudá de Tiflis son:

Vease tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Bot icon2.svg
Artículu de traducción automática a partir de "Tiflis" que necesita revisión. Quita l'avisu cuando tea correxíu.