Mate (fervinchu)

De Wikipedia
Saltar a: navegación, buscar
Mate
Mate en calabaza.jpg
Yerba sirvida nun tradicional mate de calabaza y con una bombilla
Tamañu de porción de fervinchu
cafeína = 1,02 g[ensin referencies]
Enerxía 0 kcal 0 kJ
Carbohidratos 1234 mg
Grases 0 mg
Proteínes 294 mg
Tiamina (vit. B1) 0.47 mg (36%)
Riboflavina (vit. B2) 0.78 mg (52%)
Fierro 3.6 mg (29%)
Magnesiu 370.5 mg (100%)
Potasiu 1095 mg (23%)
Sodiu 121.8 mg (8%)
% de la cantidá diaria encamentada p'adultos.
Fonte: Andinia.com
Páxina non enllazada a Wikidata y amiesta l'enllez n'asturianu: Mate (fervinchu).

Denominar mate a la fervinchu fecha con fueyes de yerba mate (Ilex paraguariensis), planta orixinaria de les cuenques de los ríos Paraná, Paraguái y el cursu cimeru del Uruguái. Estes plantes primeramente ensugaes, cortaes y molíes formen la yerba mate, que tien sabor amargoso por cuenta de los taníns de les sos fueyes. Por esto, hai quien gusten d'adulzar un pocu'l mate con azucre, miel, stevia o endulzante non calóricu. La espluma que se xenera al «cebar» deber a los glucósidos que la yerba mate contien.[1]

Yera consumíu n'América dende la dómina precolombina por delles etnies d'orixe tupí-guaraní, como los avá, los mbyá, los ñandevá, los kaiowa, etc., y, en menor midida, por otres etnies que realizaben comerciu con ellos, como los diuihet y los qom.

Foi adoptáu rápido polos colonizadores españoles, y quedó como parte del mancomún cultural en Arxentina, Bolivia (Tarija, Santa Cruz, Chuquisaca), Paraguái y Uruguái, onde se consume mayoritariamente, y tamién en zones de Brasil y Chile (ente Coquimbo y Magallanes).

Como asocede col , el café o'l chocolate, tien un efectu estimulante por cuenta de la cafeína que contien.[2][3] Enantes, y en forma popular, pensábase que tenía un energizante similar pero non igual, al que se llamaba "mateína".[2][3]

Amás súmase-y un efectu, que ye compensáu pol altu consumu d'agua que se realiza cuando se "matea", resultando asina un fervinchu dixestivu, depuradora y ―al tener antiosidantes― preservadora del organismu. Como los otros fervinchos mentaos, el mate tien cierta acidez, razón pola que munches vegaes añedir ―n'escases proporciones― otres yerbes (dixestives, reguladores de la función hepática, sedantes, etc.) que llogren neutralizar l'acidez[ensin referencies] como tamién compensar el llixeru efectu estimulante de la cafeína.[ensin referencies]

Tradicionalmente, bébese caliente por aciu un sorbete denomináu bombilla asitiáu nun pequenu recipiente, que ye denomináu ―según la zona mate», «que la so», «porongo» o «guampa», que contien el fervinchu.

Mate recién cebáu

Polo común estrémase al recipiente llamáu porongo del llamáu «mate» por ser el primeru de mayores dimensiones y de boca ancha. Anque se llogren de normal del porongo (Lagenaria siceraria), una cucurbitácea que'l so frutu tien una corteza fuerte y maderizo apta pa ser usada como recipiente, dende tiempos coloniales realizáronse mates de plata, cuernu vacunu (guampa), porzolana, vidriu o madera (polo xeneral quebracho o palu santu) o pezuña de toru llabrada.

Nome científicu[editar | editar la fonte]

El nome científicu ye "ilex paraguariensis". "Ilex" porque ye un xéneru con unes 400 especies aceptaes, y "paraguariensis" por cuenta de la entós llamada "Provincia Paraguaria". Esto ye, denominóse asina a la yerba mate por cuenta de la rexón onde naturalmente crecía y consumíase esti fervinchu, esto yera na zona de les Misiones xesuítiques guaraníes. Estes misiones allugar nuna rexón de la d'antiguo (dende fines del sieglu XVI hasta finales del XVIII) llamada "Provincia Paraguaria".[4] Esta rexón o provincia, entós dependiente del Virreinatu del Perú, tomaba rexones de los actuales: Paraguái, Arxentina, Uruguái y partes de Bolivia, Brasil y Chile.[5]

Etimoloxía[editar | editar la fonte]

Al llegar los europeos a Suramérica, notaron que delles etnies practicaben el ritual de xuntase a beber un fervinchu que los avá llamaben kaay, siendo ka’á: ‘yerba’, y y: ‘agua’.[6]

La espresión mate», naz del vocablu quechua matí, que significa calabaza (el recipiente pa beber mate suel ser fechu de calabaza). El mesmu tomábase al traviés d'una cañita denominada «tacuarí», en que'l so estremu asitiábase una grana acovanada que faía les vegaes de filtru.

Tamién-y lo llamó «té del Paraguái» o «oru verde» pol altu valor que tuvo sobremanera en tiempos coloniales.[7]

Por estensión, los conquistadores denominaron d'esta manera al fervinchu ellaboráu a partir de la (yerba (Ílex paraguariensis).

En portugués llámase chimarrão (‘cimarrón’, xavaz), anque especialmente nel sur de Brasil tamién s'utiliza la palabra mate».

Hestoria[editar | editar la fonte]

Gaspar Rodríguez de Francia, dictador del Paraguái, tomando mate (ca. 1820)

Los europeos que víen a los nativos tomalo, llamaben al mate «yerba del demoniu» por desconocer la práctica y efectos.[nota 1] Sosteníen amás que yera una bébora de folgazanes, una y bones los nativos dedicaben delles hores del día a ésta práctica.

Dellos cronistes españoles rellaten nos sos diarios que los indios llevaben, al pie de les armes, unes pequenes bolses de cueru (guayacas) nes que guardaben fueyes de yerba mate esmagayada y tostada que mazcaben o asitiaben nuna calabaza con agua y sorbíen, usando los sos dientes como filtru o per mediu d'un canutu de caña. Según ellos, llueñe d'afloxalos, estes fueyes dábenlos mayor resistencia pa les llargues marches o pa realizar los llabores diarios.[8][9]

El mate anicióse como un ritu de los avá nel territoriu que güei ocupa parte de Paraguái, el nordeste arxentín y el sur de Brasil. Ellos soterraben los restos de los sos seres queríos y nesi mesmu llugar llantaben yerba mate, y depués de que la planta crecía, collechar, preparaben la fervinchu y tomar «en rueda» coles sos families. Realizaben estos ritos porque creíen que d'esa manera l'espíritu de los sos seres ellí soterraos crecería na planta de yerba mate y pasaría al traviés del mate al so cuerpu pa permanecer al pie de ellos. Tamién al pie de la yerba, solíen llantar distintos vexetales yá que creíen qu'esto favorecería la crecedera de la planta.[10]

Na ciudá de Santa Fe fueron escavaos instrumentos utilizaos pal fervinchu nel sitiu arqueolóxicu de Santa Fe La Vieya.[11] Muncho primero de que s'usaren los instrumentos que güei conocemos, los indíxenas bebíen el fervinchu en forma de té, amestándo-y agua (caliente o fría) a la yerba mate. Como recipiente utilizaba un "bernegal", fechu d'una calabaza grande (Cucurbita moschata) cortada pol mediu. Al consumir la fervinchu usaba una pequeña vara de caña pa zucar ente qu'usaben los sos dientes delanteros pa penerar el líquidu. El españoles depués, introducieron l'usu d'una suerte de cuyar de metal bueco con furacos nun estremu llamada "apartador" col cual detiense la yerba molida mientres se suerbe'l té. Col pasu del tiempu, el bernegal de calabaza, sería reemplazáu por vasíes de magre cocíu cola mesma forma de la media calabaza.

Nes escavaciones llevaes a cabu nel sitiu arqueolóxicu de Cayastá, atopáronse restos del bernegal de magre con decoraos, tal como los ellaboraos na Santa Fe colonial. Estos instrumentos pueden ser consideraos los más antiguos antecesores conocíos de los mates» que güei utilizamos pal fervinchu de Ilex paraguariensis. Darréu ente ciertes clases sociales dientro del ambiente urbano, introduzse l'usu del mate o calabaza pequena (Lagenaria siceraria) utilizada al pie de la bombilla, consistente nun "un cañito de madera o dalguna caña" según revélanos Dobrizoffer.[12]

El españoles repararon qu'a los guaraníes, el mate fortificar pal trabayu y en casu de necesidá sirvía-yos d'alimentu. Escontra 1714, el so usu estendiérase a Bolivia y Chile. Los británicos de Chile (que s'ocupaben de tratar d'esclavos traíos d'África) vieron que tamién beneficiaba a los negros, probar y llevar a Londres, onde foi perbién recibíu. Inclusive se pensó en reemplazar el tradicional usu del té por esta bébora, yá que yera más provechosa ya inclusive más barata; pero como les misiones xesuítiques del Paraguái yeren el so únicu productor, y el comerciu del té reportába-yos tan bones ganancies, refugóse la idea.[nota 2]

Hestoria de la yerba mate[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Hestoria de la yerba mate

Peracabo[editar | editar la fonte]

La forma de preparación del mate foi tresmitida polos guaraníes a los colonizadores españoles y portugueses (en portugués terminó llamándose chimarrão). Col intre del tiempu foi adoptada como bebida tradicional de los pobladores de Paraguái, Uruguái, Bolivia, Arxentina y parte de Brasil, llegando a espublizase'l so consumu hasta Chile y Perú.

Sigue siendo un fervinchu de gran popularidá en casi tolos países mentaos, sobremanera en Paraguái, Arxentina, Uruguái y Bolivia, teniendo la particularidá de que ye bebíu diariamente per gran parte de la población. Nestos países el mate forma parte de l'actividá cotidiana en munchos llares y, en dellos casos, n'oficines, onde ye bien común ver a profesionales trabayando frente a los sos ordenadores con un termu y «mate» acompañando la so actividá. Ye poles sos característiques beneficioses[13] y pol so baxu costo la bébora por antonomasia del estudiante universitariu nestos países. El mate tien una cacía especial: el recipiente principal (llamáu «mate» o «porongo»), la «bombilla» (una especie de pajita de metal, madera etc. con filtru), y la «pava» o ―agregu dende'l sieglu XX― el termu. A esti conxuntu súmase frecuentemente un ensamble portátil (casi siempres constituyíu principalmente con metal) qu'axunta dos recipientes: la yerbera (ye dicir el recipiente onde se deposita la yerba pa cebar el mate) y l'azucrera pal mate duce.

Inclusive la pava» (o tetera), usada n'Arxentina, cola cual calezse y arrama l'agua pal mate suel ser especial. Ye bien asemeyáu a una tetera común, anque'l so picu tien una mozqueta que facilita l'arramáu d'un remexu finu de l'agua caliente dientro de los recipientes. Inclusive esisten bandexes especiales con moldures p'afaer la cacía precitada y el platu nel cual suélense asitiar galletita, tortitas frites o «factures» coles que tradicionalmente acompáñase'l mate.

Arxentina[editar | editar la fonte]

Bombilla arxentina de plata del sieglu XIX.

A entamos del sieglu XIX, el mate tenía un gran espardimientu ente españoles y criollus. En toles cases, probes o acomodaes, utilizábase como bebida refrescante, almorzar con mate toos les mañanes y se merendaba con mate toos les tardes, acompañáu con pan, turraes o bollitos duces. Pa los menos favorecíos podía llegar a representar la cena, pero pa la xente acomodao yera una bona escusa pa recibir invitaos y gasayalos mientres una chinita cebar. Los mates podíen ser de oru, plata, peltre, vidriu, madera, calabaza o folla con distintes formes y repujados artísticos.[14]

El consumu del mate ta estendíu por tol país y el so ingesta ye cotidiana, amás, de tolos estratos sociales. Un estudiu del Institutu de la Yerba Mate amuesa que'l fervinchu tien una presencia del 98 % nes cases del país.[15]

Según datos publicaos a principios del 2017, y conforme a una midida realizada pola consultora de mercáu TriaPanel, sábese qu'el 44 % de la xente declaró que prefier el mate adulzáu, el 42 % indicó que prefier l'amargosu y pal 14 % l'asuntu ye indistintu.[16]

Consúmese alredor de 6,4 quilos de yerba mate per habitante na Arxentina, lo que redunda nun centenar de llitros de la bébora más popular del país, según datos del Institutu Nacional de la Yerba Mate (INYM) de 2016.[16]

L'Institutu Nacional de la Yerba Mate encargó l'estudiu a la firma GEA Research For Strategy, que entendió a 5000 llares de les capitales del país, consultaos per vía telefónica. La encuesta tuvo dirixida a conocer cuántu, quién y cómo se consume'l tradicional fervinchu criolla.

Según la investigación, el 92 % de los consultaos escueyen bebelo con bombilla, el 54 % como mate cocío y el 14 % como tereré, esto ye, cebáu con agua frío. El con bombilla ta más estendíu ente los mayores de 21 años. El consumidores de tereré (mate frío) concéntrense, principalmente na rexón nordés del país, onde se rexistra un 70 % de quien escueyen enfrescase con esta versión del mate.

Otru datu llográu pol relevamiento indica qu'el 75 % de les persones qu'usen bombilla tomar duce ―y de esti total, 7 de cada 10 escueyen l'azucre como endulzante― y los que lo escueyen amargosu viven, na so mayoría, na rexón nordés. Per otru llau, 8 de cada 10 entrevistaos afirmen que la yerba mate ye un diuréticu y estimulante físicu y mental.[15]

La presidenta arxentina, Cristina Fernández de Kirchner, entrega al nuevu papa Francisco un mate con bombilla, en 2013.

En 2013 envaloróse que'l consumu del mate nos arxentinos añalmente ye de 240 000 tonelaes de yerba mate, unos 100 llitrus per cápita.[17]

Nun ye solu unu de los principales productos collechaos y esportaos pola Arxentina, ye tamién unu de los más consumíos nel interior del país y una marca de distinción de la cultura arxentina. Aun así, esisten tantu marques rexonales qu'apoderen mercaos locales en distintes rexones del país, como otres especializaes en producción «premium» a menos escala. A pesar de la resistencia de los más conservadores n'entemecer el la yerba con otros ingredientes, firmes como Cachamai o CBSé especializar na producción de mates saborizados (naranxa, llimón, pomelu ya inclusive café), adulzaos, dietéticos, dixestivos o entemecíos con otres yerbes, como manzanilla, boldo, menta peperina, tilal, o -pa neutralizar l'acidez- congorosa y permediar el pH etc.

Pal añu 2012, un artículu periodísticu envaloraba qu'el 80 % del mercáu de yerba mate na Arxentina taba atropáu por diez robles productores, un grupu encabezáu por Establecimientu Les Maríes (Taragüí, Unión, etc.) y Molinos Río de la Plata (Nobleza Gaucha, Cruz de Malta, etc.) y compuestu amás por delles cooperativas. Per otra parte, nueve d'elles taben instalaes na rexón nordeste del país, nes provincies de Corrientes y Misiones, sacante Molinos Río de la Plata.[18]

Siria ye'l so principal comprador y otros mercaos pa la esportación de mate arxentino son Chile, Estaos Xuníos, España, Bolivia, Brasil y Uruguái.[19]

A tal grau alcuéntrase espublizáu n'Arxentina qu'hai dos llugares onde se celebra la Fiesta Nacional del Mate, una na localidá cordobesa de Colonia Italiana,[20] y otra na ciudá de Paraná, na provincia d'Ente Ríos.[21]

El 30 de payares foi instituyíu como'l Día Nacional del Mate, en conmemoración de la nacencia del comandante guaraní Andresito Guazurarí (1778-1821).[22]

Bolivia[editar | editar la fonte]

Mate de plata fechu nel sieglu XVIII na Provincia de Llamargues.

En Bolivia consúmese davezu na zona del Gran Chaco bolivianu qu'inclúi a los departamentos de Tarija, Santa Cruz y Chuquisaca, territorios con fuerte guarda guaraní, y tamién ye consumíu n'otres rexones como en Potosí [nota 3], pola so situación xeográfica ya intercambiu col vecín país de la Arxentina dende la Colonia (Hubo gran intercambiu ente Tucumán y el sur de Bolivia dende los primeros asentamientos españoles), y otres rexones anque en menor midida, anque ye posible enontrar la yerba mate nos mercaos de toles ciudaes anguaño. De fechu l'actual Poru nel que se bebe la bébora nel conu sur, débe-y el so nome a la palabra quéchua "puru". Bartolomé Arzáns de Orsúa y Vela nel so llibru Hestoria de la Villa Imperial de Potosí nel sieglu XVIII, cúntanos los beneficios de la Yerba Mate al consumir los indíxenas qu'esplotaben el Cuetu Ricu de Potosí, y como nes cases de los potentaos mineros facer en (mate) cacíes de Plata y Oru enllastráu con detalles de piedres precioses. Ye avezáu atopar consumu de yerba mate na rexón occidental del Altiplanu, onde'l productu puede adquirise nos mercaos y supermercaos.

Amás ye llargamente consumíu'l mate de coca non solo nel occidente del país, tamién se peracaben mate d'otres yerbas como'l cedrón, yerba bono, cidrón, manzanilla, anís, etc. Según el consumu del Tereré nel Oriente del País como son los departamentos del llanu na rexón de la Amazonía Santa Cruz, Beni, Pando por tener una vexetación, clima similar a la xeografía Paraguáia y Brasilera.

Chile[editar | editar la fonte]

En Chile, el navegante inglés John Byron escribió nel sieglu XVIII sobre les práctiques del mate en Chile:

Cquote1.svg "Hai'l costume de tomar dos veces al día'l té del Paraguái, que, como yá dixi, llamen mate: traer nuna gran salvilla de plata, de la cual llevántense cuatro pies destinaos a recibir una tacita fecha d'un calabazo guarníu de plata. Empiecen per echar la yerba nel calabazo, amiésten-y l'azucre que quieren y un pocu de zusmiu de naranxa; nel intre, échen-y agua caliente, y beber per mediu d'una bombilla, que consiste nun llargu tubu de plata, a que'l so estremu hai un colador redondu, que torga que se pase la yerba. Y tiense por una amuesa de cortesía que la señora zuque primero unes dos o tres veces la bombilla y que nel intre se la sirva ensin llimpiala al convidáu"
—John Byron [23]Cquote2.svg

Nel sieglu XIX el marín británicu Basil Hall describió que:

Cquote1.svg "ye costume aceptar siempres estes invitaciones, a les que nun ye posible sustraese ensin faltar a les conveniencies, y la sociedá, por bien numberosa que sía, sírvese de mancomún de la mesma bombilla y asina pasa de mano en mano. Un caballeru conocíu mio, yera bien aficionáu a esta bébora y mercara una bombilla pal so usu personal; les persones a quien visitaba ofender de la repunancia que demostraba, y viose obligáu a arrenunciar a ella y a siguir el costume del país"
—Basil Hall [24]Cquote2.svg

En Chile, dende'l sieglu XX el consumu del y el café dexaron a nivel urbanu en segundu o tercer planu'l costume de beber mate, presentándose gran parte del so consumu na zona sur y nes zones ruralye. Sicasí, el so consumu na última década aumentó na zona centro, sobremanera de la mano de la mocedá universitaria y d'oficinistes.[25]

Paraguái[editar | editar la fonte]

Mientres el Virreinatu del Rio de la Plata esta bébora tomar d'una manera similar a como se fai anguaño, y yá yera abondo popular.[26] Esti costume vien de los indios guaraníes, quien lo consumíen de manera similar pero ensin la cacía cola que güei se cunta, sinón utilizando un poru o vasía de folla ensin bombilla, y colando l'agua tibio ente los dientes;[27] anque otra versión señala que más bien lo tomaben como un té, en forma asemeyada al mate cocío actual.[28]

El tereré, d'orixe guaraní (consistente nun amiestu d'agua frío y yerba mate y otres yerbes refrescantes machucada) ye popular nel país y un gran porcentaxe de la población consumir tantu como'l mate cocío».

Tamién s'acostuma en Paraguái, principalmente pel hibiernu, tomar el mate duce» (o mate de cocu), que prepárase con lleche caliente adulzada (o con azucre dilida), agua y cocu arralláu en cuenta de yerba mate.[29]

Uruguái[editar | editar la fonte]

Los uruguayos consumieron en 2014 6.8 kg de yerba por persona[30] al añu son muncho más que 400 millones de llitros de mate (a razón de 20 llitros por cada kg[31]) nun mercáu qu'importa 32 millones de quilos al añu y factura cerca de US$ 90 millones.[ensin referencies]

Brasil[editar | editar la fonte]

Ye bien consumíu nel Sur de Brasil, onde forma parte de les tradiciones gaúchas. Tamién se toma nel sureste de y el centru oeste.

El términu chimarrão utilizar en Brasil, anque ye un términu deriváu del vocablu castellanu ‘cimarrón’, qu'alude al ganáu adomáu que volvió al estáu de fauna montesa.

Nel Sur de Brasil, el "compañeru" sirve davezu como "bebida de la comunidá", anque dellos fans tomar tol día, inclusive tando solos. El frecuente consumu, sobremanera cuando la familia axúntase, conviértese prácticamente n'agasayadura pa les visites o convidaos cuando lleguen: ye un símbolu de la hospitalidá del sur a los que lleguen como convidaos a una casa nesta rexón, pos invariablamente dáse-yos la bienvenida con una calabaza de mate.

Siria[editar | editar la fonte]

Ficheru:Matero en Posaes.jpg
Estatua d'un home preparando mate, en Ciudá de Posaes Posaes, Misiones, Arxentina.

La introducción del mate en Siria empecipiaríase cola gran inmigración d'esi país escontra Arxentina que se rexistró ente los años 1850 y 1860, según rellató, en 2010, el xerente de la Cámara de Comerciu Arxentín Árabe, Pablo Fodaro.[19] A mediaos del sieglu XX, n'unu de los tantos altibaxos de la economía arxentina, retornaron a Siria munchos de los fíos y nietos d'aquellos ya introducieron el costume de tomar mate.[32]

En 2009, por casu, Siria mercó tola so yerba y foi el mayor importador en valor y volume de la mesma, con 71.2 % y 67 % respectivamente, del total esportáu per Arxentina.[19]

Cuando la minoría alauita tomó'l poder en 1970 adquirió los vezos de los ricos, ente ellos el de tomar mate. En 2013, volvióse una bébora esencial mientres el descansu de los combatientes del llamáu Exércitu Llibre Siriu,[33][34] gracies a que al prindar posiciones, amás d'armes y equipamientu, prindaron provisiones de yerba mate de les fuerces regulares.[32]

Propiedaes[editar | editar la fonte]

El mate ye un depurativu ― por cuenta del so calter diuréticu[ensin referencies] y un tónicu.[ensin referencies] La so capacidá diurética esplica una paradoxa de la dieta gaucha hasta entamos del sieglu XX: hasta entós los habitantes de les zones rurales del Conu Sur solíen tener una dieta hiperproteínica ensin aparente contrabalanceo, lo cual provocara ―nel más benignu de los casos― una elevadísima concentración de urea, que se reflexaría rápido n'afecciones imposibilitantes como la gota. Sicasí, la diuresis que se llograba pola elevada ingesta de mate apilaba los escesos d'una dieta hiperproteica.[ensin referencies] El mate, per otra parte, tien escelentes antiosidantes. Según les conclusiones d'un estudiu lleváu a cabu n'Estaos Xuníos, el consumu de mate puede amenorgar el colesterol LDL o colesterol «malu», al empar que promueve l'aumentu de colesterol HDL o colesterol «bonu». La investigación afirma que tien propiedaes qu'inducen l'actividá d'importantes enzimas antiosidantes nel organismu; una de les más importantes ye la paraoxonasa-1, qu'ayuda a retirar el colesterol malu y tien efectos cardioprotectores; de la mesma el mate ayuda a llimpiar los intestinos al favorecer la motilidad de los mesmos.[35] Tamién apurre'l mate (especialmente si ye bebíu por aciu el «cebáu» con bombilla) elevaos niveles de xantinas y hasta dolce beneficiosos polifenoles ente los cualos destáquense'l acedu clorogénico y la quercitina[36] Les sos condiciones antiosidantes son similares a les del té verde, anque'l mate ye más nutritivu yá que apurre vitamines B1, B2 B3, B5, C y Y, según fierro, magnesiu, potasiu y más de diez aminoácidus.[37]

Otra característica (anguaño casi anecdótica) foi bastante casual: los combatientes criollos o gauchus mientres la Guerra de la Independencia llograben la mayor parte de la so agua al traviés de la ingesta de fervinchos y decoctos de mate, d'esta miente l'agua yera purificada de gran parte de les bacteries y posibles parásitos; los europeos (españoles y mercenarios) que solíen considerar al mate como daqué «bárbaru» o «primitivu» bebíen les agües ensin el necesariu caldiáu, polo cual contraíen parasitosis con frecuencia.

Polo anterior reparar que'l mate ye una bébora beneficioso solu contraindicada en casos de personalidaes bien ansioses, padecientes de velea o de delles disfunciones renales graves.[ensin referencies]

Nun ye adictivu, y nun se rexistraron casos de velea debíos a este;[38] lo cual débese a que'l mate bébese bien esleíu n'agua y ―xeneralmente― ente delles persones, y qu'amás de too esto, el mate contien muncha menos cafeína que'l té, el café, el guaraná o'l cacáu.[39] Tamién podría influyir qu'esti ye consumíu preferentemente na franxa horaria que va dende la mañana ceo hasta la tarde (hasta les 21:00, aprosimao). Per otra parte la diuresis que provoca'l mate esanicia rápido los catabolitos d'alcaloides de la cafeína coles mesmes que depura al organismu de toxines.[ensin referencies]

Asociación con enfermedaes[editar | editar la fonte]

Un estudiu previu d'Uruguái informó d'un aumentu del riesgu de cáncer de bixiga acomuñaos al beber de la yerba mate de manera escesiva, cosa bastante frecuente en munchos uruguayos. Tamién se suxure que'l consumu de mate pueda aportar a un factor de riesgu pal cáncer d'esófagu, «si bébese a puntu de ebullición (100 °C o a una temperatura bien caliente, tal problema asocede con tolos alimentos si son consumíos bien calientes), por cuenta de la alta temperatura de l'agua» con que suel ser bebíu lo cual —col pasu del tiempu— puede llegar a estropiar la mucosa esofáxica.[40]

Anque ye obviu que si se comen o beben alimentos a elevada temperatura d'una manera crónica, les elevaes temperatures de ingesta pueden provocar enfermedaes de too tipu; como por casu cánceres d'esófagu, estómagu, llingua, llabios y de too el tracto dixestivu superior. Asina foi frecuente na cultura xaponesa na cual los varones bebíen por prestíu'l té verde ensin ser lo suficientemente esfrecíu o entibiado unos minutos primero que lu bebieren les muyeres (na cultura xaponesa beber el té caliente nos varones primero que les muyeres significaba machista y tradicionalmente la prevalencia del varón sobre la muyer) y ésti verdaderu ritual provocaba epidemiológicamente una bien elevada incidencia de cáncer d'estómagu o d'esófagu ente los varones xaponeses que bebíen el fervinchu del té a temperatures nocivamente elevaes. Sicasí, pueblos tan "materos" como l'arxentín, paraguayu y uruguayu tán llibres d'estadístiques qu'en verdá suxuran una presencia destacada d'enfermedaes causaes por beber mate.

Párrafu estreme tocantes a la posible tosicidá merez el tratamientu masívamente industrial de les fueyes de mate; tradicionalmente les mesmes son "cancheadas" ye dicir ensugaes al sol ensin nengún agregu químicu artificial, pero les industries comerciales en munches ocasiones aceleren artificialmente la desecación de les fueyes d'una manera nociva:

Un grupu d'investigadores del National Cancer Institute (d'Estaos Xuníos) y de la Universidá Federal de Santa María (de Brasil), toparon que les fueyes seques procesaes y los fervinchos de mate realizaes con ocho marques comerciales distintos conteníen bien altos niveles (de 8.03 a 53.3 ng/g de fueyes seques) del carcinóxenu hidrocarburu arumosu policíclico (HAP o PAH) (por casu benzopireno). Estos compuestos potencialmente carcinóxenos aniciar pol procesu comercial d'ensugáu de les fueyes de yerba mate, que arreya l'usu de fumu del quemáu de madera, análogamente al casu de los hidrocarburos arumosos policíclicos atopaos na carne afumao. L'estudiu conclúi que nel mate atopó una «bien alta concentración d'hidrocarburos arumosos policíclicos carcinóxenos nes fueyes de yerba mate y nos fervinchos fríu y caliente».[41] sía que non -como asocede con casi tou na vida- tienen d'evitase los escesos: el mate ye un fervinchu que'l so consumu ye bien benéficu que solo presenta riesgo si beber d'una manera escesiva o con frecuencia a temperatures mayores a los 65 °C.[42]

[43][44]

Preparación[editar | editar la fonte]

Paquetes de yerba mate, en papel plastificado. Diverses marques, arxentines y paraguayas.
Ficheru:Tipos de bombilles pa mate.jpg
Bombilles metáliques, amosando variaos sistemes y formes, al pie de un fósforu.
Jarra eléctrica con termostatu que calez agua a la temperatura fayadizo pa un mate.

Pa preparar un mate cebao asítiase la yerba nun recipiente llamáu mate o calabaza, hasta los trés cuartes partes del mesmu. Depués tápase cola mano, asítiase pámpana abaxo y ximelgar (esto fai que les partícules más fines queden na parte cimera, y nun apexen la bombilla). Asitiar nuevamente pámpana arriba y amiéstase-y un pocu d'agua tibio o fría cerca del cantu. L'agua tien de tar a una temperatura cercano a 80 °C (antes del puntu de ebullición). Déxase reposar dellos segundos (hasta que s'absuerba l'agua) y terminar d'enllenar con agua caliente, hasta aprosimao 7 o 8 mm del cantu, curiando de que nun se mueye la yerba de la superficie. Depués d'unu o dos minutos se ensilla, esto ye, asítiase la bombilla tapándo-y la boca col matapioyos y primiendo firmemente hasta'l fondu. Siempres tien que quedar más yerba sobre'l llau opuestu de la bombilla. Tien de tenese curiáu de nun movela demasiáu, porque podría tapase. A lo sumo inclinar en sentíu contrariu d'onde quedó la yerba seca, esto ye, pal llau del que va tomar el mate.

Ye importante destacar la temperatura que tien de tener l'agua a la de cebar el mate. En delles provincies d'Arxentina la temperatua de l'agua tien de ser ente 70 y 90 ℃, ye dicir primero que ruempa'l hervor. Nes provincies del Nordés arxentín, nel estáu de Mato Grosso del Sur en Brasil, según en Paraguái, al mate frío llamar «tereré» yá que se cebar con agua frío o zusmiu natural de naranxes por casu.

El tomar mate, convirtióse nun vezu social que se realiza munches vegaes en xunto. Ye dicir que delles persones comparten el mesmu mate, enllenándolo dafechu pa cada bebedor, onde unu d'ellos oficia de «cebador». Esti cebador ye l'encargáu d'enllenar el mate y, a manera de ronda, pasalo al siguiente bebedor.

Tamién ye un vezu bien común adulzalo. Esto puede faese de dos maneres: una d'elles ye entemecer el endulzante cola agua, colo cual llógrase un sabor homoxéneo; y l'otra ye amestar el endulzante ente cebada y cebada.

Cómo cebar mate.jpg

Recipientes[editar | editar la fonte]

Esisten diversos tipos de «mates» recipientes pa preparar el fervinchu. El más tradicional, utilizáu yá polos indíxenas guaraníes del Paraguái, y que caltien la so vixencia na actualidá, ye'l mate de calabaza» o «mate de porongo» fabricáu acovanando'l frutu de dicha cucurbitácea. Por cuenta de la irregularidá de los frutos, suelen tener elementos amestaos pa la so estabilidá y meyor sofitu, evitando l'entornáu del conteníu: delles versiones tienen un aru de base y patitas metáliques y desmontables, mientres otres tán revistíes en cueru y les pates de sofitu tán feches n'este mesmu material. Otros agregaos más senciellos pa estabilizar el recipiente suelen ser bases realizaes en cueru texíu, pero independientes del mate. Munchos de los concos fechos en calabaza tienen coles mesmes un revestimiento metálicu na boca, pal sofitu de la bombilla y p'evitar que'l cantu del recipiente se vaya estropiando col mugor y l'usu. Tanto'l frutu o porongo como les pieces metáliques de protección pueden tar tallaes con motivos florales, tradicionalistes o rurales, de manera artesanal. Versiones más sofisticaes tienen ellaboraos pies realizaos en metal (plata, alpaca, etc.) o inclusive tapes n'este mesmu material. Los mates de calabaza revistíos en cueru tamién pueden tar trabayaos con guardes, coloriaos o trataos pa dar testura.

Una versión rudimentaria ye'l mate de caña» o «mate de tacuara» realizáu con pieces de caña d'azucre cortaes y pulíes, aprovechando les secciones naturales de la caña como base del recipiente. Magar pueden tener tallaos decorativos, suelen ser más senciellos. Tamién n'ámbitos rurales especializaos na ganadería, son característicos los mates d'estil» (tamién conocíu como «guampa») y los mates de pezuña», fabricaos con diches partes del vacunu, acovanaes y trataes aprovechando les cualidaes de los güesos del animal.

Distintos tipos de mate.

Amás del recipiente de calabaza, otra variante mayoritaria ye'l mate de madera», trabayáu xeneralmente en palu santu, algarrobo, ñandubay o quebracho, una madera bien duro, materiales resistentes que tienen de ser trataos pa nun sufrir l'acción de termitas y otros insectos que pueden tar ocultos na pieza trabayada y fáense visibles tardíamente, cuando traviesen les parés del recipiente. Esta variante del mate preséntase tantu cola madera dexada a la vista, en crudu o pulida y pintada, como en versiones revistíes en metal o en cueru. Dellos artesanos aprovechen variedaes más exótiques de maderes pa trabayar pieces de luxu.

Yá en tiempos coloniales yera preferíu ente les clases más pudientes el mate metálico», que nes sos versiones más luxoses taba realizáu en plata llabrao artesanalmente. Delles variantes inclúin una bombilla yá adosada como parte del recipiente, y un pie trabayáu como parte de la pieza. Nel Ríu de la Plata esiste un mercáu de platería qu'inclúi'l mate ente los trabayos realizaos más tradicionales. Otra manera, en Paraguái el mate metálico ye bien común, realizar n'aluminiu y copia la forma de la guampa o cuernu de la vaca; y pa protexer les manos del calor del metal, sueli tar forráu en cueru.

Esisten innumberables versiones menos xeneralizaes del recipiente pa mate. Una variante económica ye'l mate jarrito», un senciellu vasu metálicu esmaltáu con una o dos garres, necesaries pa evitar quemadures, una y bones el material ye altamente conductivu del calor. Suelen ser pequenos y utilizaos personalmente, una y bones la poca cantidá de yerba que pueden recibir ye insuficiente pa una mateada grupal. Otra versión más urbana del recipiente ye'l mate cerámico» realizáu en cerámica esmaltada, material con una aceptable aislación térmica, anque se trata d'una variante pocu utilizada y que suel fabricase con inscripciones, dibuxos o lleendes tantu de publicidá como relatives a dalgún eventu o festexu.

D'últimes esisten los mates de plásticu», anque esti material suel ser refugáu polos bebedores más conservadores. Esisten tantu mates con doble fondu, pensáu p'ameyorar la aislación térmica debíu al poco espesura de les parés de plásticu, como'l mate llisto»: un termu plásticu qu'inclúi un cuévanu p'asitiar la yerba con una bombilla incorporao y fixo pa beber directamente del termu. Una variante de los mates sintéticos ye más recién y foi diseñada en silicona blanda.

Curáu del recipiente[editar | editar la fonte]

Los recipientes cuando son de calabaza o de madera tienen de curase antes d'usase, pa nun tresmitir a la bebida sabores estraños y evitar la formación de malos golores. El curáu del mate enllargar mientres tola vida útil del recipiente, dizse que «el mate cúrase cebando».

Esisten munches formes de faer el curáu.

Primero llávase la calabaza una y otra vez utilizando solo agua caliente, ensin amestar namás, hasta que nun haya quedáu restu de nenguna sustanza, tierra, golor, color o sabor na agua residual.

Dempués déxase'l mate preparáu por un tiempu antes d'usase per primer vegada. Enllénase la calabaza con yerba yá usada y dexar reposar xeneralmente ente 24 hores a 5 díes pa dempués repitir una vegada más el procesu, retirando la yerba, pero ensin xuagar.

vuelve asitiase yerba usada pa dexalo un día más, quedando asina curáu'l mate, nun siendo que nun se tea conforme col arume qu'adoptó, pa lo cual puede repitise la última operación una vegada más.

Rallar bien el fondu pa retirar los restos de materia orgánico.

Otra forma de curar la calabaza ye directamente con caricotes encesos per dientro y dempués llavala.

La bombilla tamién precisa un procesu previu antes d'usala: tien de ferver mientres 10 minutos n'agua con 3 cuyaradines de bicarbonatu de sodiu.

Cebáu[editar | editar la fonte]

L'actu d'amestar agua al fervinchu denominar «cebar mate».

La xera del cebador o cebadora ye caltener el mate rescamplante mientres tola cebada. Ye por eso que s'utiliza'l términu cebar y nun sirvir, yá que cebar significa alimentar, fomentar, caltener daqué en funcionamientu y sofitalo, llistu pal so usu.

La forma de moyar la yerba ye fundamental por que'l sabor sía bonu.

Nun se debe moyar tola yerba. Primero débese echar l'agua cerca de la bombilla y depués dir moyando'l restu. Dalgunos pa cebar encostan un pocu la yerba como pa dexar un fuexu pa echar ellí l'agua de cuenta que sía menos amargosa y que non pase pola bombilla restos de yerba mate.

D'esta manera empezar a moyar xusto nel pozu que forma la bombilla. Un bon cebador nunca dexa que se tape la bombilla. Una forma d'evitar que la bombilla tápese ye introducila n'azucre la primer vegada antes d'asitiala. Delles persones adulcen asina solo'l primer mate. La yerba amúgase siempres dende'l fondu escontra riba. Nunca dexar pasar enforma tiempu ente una cebada y l'otra.

Con cada cebada muéyase poconín de yerba antes ensuga, pa caltenelo gustosu.

L'agua nun tien de ser enforma, apenes mueya la yerba, nunca s'enllena'l mate d'agua nin llexen los paliyos.

Llinguaxe del mate[editar | editar la fonte]

El llinguaxe del mate[45] ye un sistema de señales tácitas que se faen tradicionalmente cuando se bebe mate nel Conu Sur. Tien De evitar confundíse-y col vocabulariu referíu al mate.

Matear[editar | editar la fonte]

«Matear», esto ye, tomar mate en «rondes de mate», ye toa una ceremonia con un específicu «llinguaxe del mate», anque ―como en tou llinguaxe― pueden dase variaciones según el contestu y la rexón.

Anque en Arxentina y Uruguái ye común la frase «un mate nun se-y niega a naide», va vese que tal espresión nun ye absoluta.

Ensillar el mate[editar | editar la fonte]

Ensillar el mate ye l'actu de saca-y un pocu de yerba usada (non toa) y amesta-y un pocu de yerba nueva. Con esto llógrase que'l mate caltenga'l sabor un pocu más de tiempu (si ye qu'unu nun quier volver preparar completu).

Mate del sonso[editar | editar la fonte]

El mate inicial que s'apurre primero a una persona nuna ronda de mate ye llamáu «mate del sonso» (zonzo: ‘tontu’) yá que se considera a tal mate como demasiao fuerte y entá ensin el gustu o arume apropiao, xeneralmente tomar el cebador mesmu, o-y lo refuga. En Paraguái, al refugar el primer mate, ye común dicir que ta acutáu a Tomás l'Apóstol Santu Tomás faciendo referencia al fenómenu pol cual la yerba absuerbe l'agua inicial, como si dalgún espíritu invisible tar consumiendo (tomando).

Dar gracies[editar | editar la fonte]

N'Arxentina, Bolivia, Brasil, el sur de Chile, Paraguái y Uruguái, nun se-y estima al cebador cada mate. Cuando una persona diz «gracies» nel momentu de devolver el mate al cebador, quier dicir que yá nun va siguir tomando.

Mate del estribu[editar | editar la fonte]

L'últimu mate que se bebe, denominar d'esta miente porque los gauchus beber tres una ronda de mate antes de colase montaos a caballu, por esti motivu'l mate del estribu ye'l realizáu d'una manera apurada anque con tolos recaldos d'un bon mate.

Formes d'ofiensa al cebar[editar | editar la fonte]

Ye grave ofiensa que nuna ronda de mate'l cebador (o la cebadora, yá que en delles rexones si hai una muyer, sueli ser la distribuidora del fervinchu) omita o «puentee» a daquién, tal persona omitida (o «fecha de menos» o «puenteada» o «castigada una vuelta») nel llinguaxe del mate considerar como totalmente despreciada. (En gran parte del campu arxentino y uruguayo, acostumar a que cebe'l mate'l propietariu del mesmu, y non necesariamente la muyer. Considérase ofensivu cebar mates ayenos ensin permisu).

Dexar ferver l'agua y ufiertar el mate demasiao caliente ye una conducta ofensiva, una y bones el convidáu quémase, según en delles rexones ye ofensivu recibir a daquién ensin ufierta-y mate n'absolutu. Nel cantar arxentín "Mirta, el regresu" (de Adrián Abonizio), que popularizara Juan Carlos Baglietto en 1982, entiéndese que l'home que vuelve nun ye bien recibíu, ente otres señales, porque nun se-y ufierta mate anque se-y faiga pasar.

Un xestu de refuga escontra daquién pue ser ufiertar ostensiblemente el mate cola bombilla apuntando «escontra tras» (en dirección opuesta a quien va recibir esi mate) para esto esiste la espresión gauchesca: "Con bombilla escontra tras, pa’ que non volvás".

Mate remexáu o mate lloramicador, cuando se sirve la calabacilla o'l porongo (el recipiente del mate) rebalsado exteriormente por gota del fervinchu del mate, significa apuru por que se vaya la visita convidada con tal mate.[ensin referencies]

Puede considerase de parte del convidáu una grave ofiensa cebar el mate con agua frío, como dicía Martín Fierro:

Cquote1.svg

Cuando mozu jué casao, :anque yo resabiar,
y dicía

un amigu mio :que, de arrebatao y malu, :mató a la so muyer d'un palu :porque-y

dio un mate frío. Cquote2.svg

Mate llargo[editar | editar la fonte]

Llámase «mate llargo», «allargar el mate» o «dormir el mate» cuando daquién retien por un tiempu relativamente enllargáu'l mate antes d'apurrilo a la persona que ta cebando.

Otru usu que se-y da a "mate llargo" ye que'l mate tarda enforma en ser bebíu y devueltu por cuenta de que'l mate tien poca yerba y muncha agua, o'l recipiente ye demasiáu grande. El cebador puede preparar y cebar un "mate llargo" de camín, como diz na milonga de José Larralde, «El mio vieyu mate galleta»:

Cquote1.svg

Nel to pancita verdosa :cuántos

paisaxes miré :cuántos versos afilvané :mientres gociaba'l to amargu :cuántes vegaes te fixi llargu :y

vos sabíes por qué. Cquote2.svg

Mate caliente[editar | editar la fonte]

D'antiguo, si la muyer ufiertaba a daquién un mate caliente ―anque non hirviente― o dulce solía entendese qu'esa muyer taba demostrando amor. Otres formes d'espresar el deséu fueron o son (en delles zones caltiense vixente) l'adulzar el mate (en momentos o situaciones en que se bebe amargosu), o añedir ingredientes como'l cidrón.[ensin referencies]

Mate de gurí[editar | editar la fonte]

Al mate cebao con agua a una temperatura que supera notoriamente los de 80  °C (l'agua al ferver pierde enforma del osíxenu) dizse que la so «agua ta quemada» o que ye «mate de gurí» (mate preparáu por un neñu’ inespertu).

Vocabulariu[editar | editar la fonte]

  • «Enagua cruda»: l'agua calecida a puntu pa preparar un mate, esto sueli ser ente los 60 a 80 °C, na pava (o caldera) esto fai notar cuando empieza a «chiflar» echando dalgún vapor y fórmense pequenes burbuyes d'aire no fondero del recipiente.
  • «Agua quemada»: l'agua qu'entró en puntu de ebullición (usualmente a 0 msnm, la temperatura de hervor ye a los 100 °C).[46] Suelse llamar: «mate de gurí» (mate de neñu), «mate quemao» o «mate fervíu».
  • «Amargosu»: el mate ensin adulzáu, por estensión tal términu ye utilizáu dacuando como sinónimu de l'acción de matear; más común en poques partes de Arxentina, y especialmente en Paraguái, Uruguái y sur de Brasil. Con mayor frecuencia: «tomar unos amargos», esta acción solo indica tomar mate del tipu amargosu.
  • «Bostear y ensillar»: métodu utilizáu cuando'l mate ta llaváu; refierse, primero, a sacar aprosimao 1/3 de la yerba yá usada ya introducir, depués, nueva, con cuenta de que'l mate retome'l gustu.
  • «Calabaza»: términu utilizáu en delles partes pa designar al vasu o recipiente nel que se sirve'l mate.
  • «Cebadura»: yerba necesaria pa rellenar una vegada el mate.
  • «Cebar»: ye l'acción d'echar agua a la temperatura fayadizo nel mate, sobre la yerba.
  • «Dar vuelta la bombilla» o «[bombilla] dada vuelta»: dícese de l'acción de camudar la bombilla a una posición opuesta a la orixinal, calteniendo'l gustu por más tiempu.
  • «Llaváu»: ye una característica del mate, referir a cuando la yerba pierde'l gustu por ser utilizada yá por cierto tiempu o ser cebáu cierta cantidá variable de vegaes. Por casu: «Esti mate ta llaváu».
  • «Mate de gurí» (n'Arxentina: mate de neñu)[ensin referencies] al poco gustosu yá que ta preparáu con agua quemada» esto ye: enagua que llegó a ferver.
  • «Matera»: tipu de bolsu onde puede llevase el mate xunto al termu, de tal manera que permanezan en posición vertical por qu'asina nun se caya nin la yerba nin l'agua caliente. Esti términu ye utilizáu especialmente n'Uruguái; n'Arxentina conocer tamién como «termera» o «portatermo».
  • «Matera» llámase tamién a una habitación allugada al pie de un galpón o separada de la casa, en que los gauchos xuntar a tomar mate o a xintar. Suel tar escasamente amoblada, anque dispon d'un fogón o chimenea pa calecer agua pal mate y rustir carne. Tamién s'usa p'agospiar trabayadores temporarios.
  • «Piscina»[ensin referencies], «empantanado», «palancana» o «sopa»: dícese cuando l'agua tapa dafechu la yerba.
  • «Montículo»[ensin referencies] o «monte»:[ensin referencies] referir a la yerba remanente del mate, pa ser usada na acción dada vuelta» con yerba non usada, caltener el montículo dexa tener un mate que dure más tiempu ensin llavase.
  • «Bombilla tapada» o «mate tapáu»: en referencia a la dificultá o bien a la imposibilidá de zucar pola bombilla.

Variantes del fervinchu[editar | editar la fonte]

Mate amargoso[editar | editar la fonte]

En delles partes del Conu Sur prefier bebese el mate amargoso, especialmente en Paraguái, Uruguái, sur de Brasil, y partes d'Arxentina y Bolivia. A ésta acción en Brasil y gran parte d'Arxentina dízse-y «cimarrón», entender por esto al mate ensin adulzar. Munches persones cunten que el mate tien de ser tomáu d'esta forma. «Cimarrón» yera'l nome que se daba d'antiguo nel campu al ganáu selvaxe, especialmente, al caballu, que taba tan amestáu al gauchu.

Mate duce[editar | editar la fonte]

La diferencia col Mate amargoso consiste en qu'en cada cebada incorpórase azucre a gustu del bebedor. Esta forma de preparación ye bien espublizada en Arxentina, ente los habitantes de la provincia de Santiago del Esteru y, anque non tantu, de Bonos Aires y la so contorna. Tamién-y lo denomina «mate entrerriano» pola costume enraigonada na provincia d'Ente Ríos d'amesta-y azucre al mate. Esti costume provien de los inmigrantes, tantu los provenientes d'Alemaña, como nes importantes colonies xudíes d'esa provincia llegaos de los países del este d'Europa, ente quien tamién se da esi costume; estos tomaben el mate amestando un pequenu tarrón d'azucre (que dalgunos asitiaben directamente na boca), p'apagar un pocu'l sabor amargoso del fervinchu. El costume espublizóse, anque sustituyendo xeneralmente'l tarrón d'azucre por cuyaraes de la mesma sustanza. En Chile, esta forma de preparación del mate ta espublizada mayoritariamente en zones ruralye.

La cuyaradina d'azucre o miel tien de cayer en cantu de la cabiana que forma la bombilla na yerba, non por tol mate.

Nel dulce tamién suelen amestase edulcorantes artificiales, tantu por problemes de salú como la diabetes, como por gustu. Como endulzante alternativu ye preferible la natural ka'á he'é (Stevia rebaudiana), que ye una de les yerbes que les sos fueyes amestar pa dar un toque dulzuxu. Úsase principalmente nel Paraguái. En Perú ta espublizáu en zones ruralye, y prepárase con coca o duce estilu a té con rodajas pequenes de llimón o naranxa.

La calabaza onde se toma mate cimarrón nun s'usa pa consumir el dulce, yá que esiste la tradición de que'l sabor del azucre perxudicaría'l so posterior usu pa cebar mate amargoso, dizse que s'estropia'l sabor del mate.

Mate de lleche[editar | editar la fonte]

La diferencia col mate amargoso ye qu'en llugar de cebar con agua, facer con lleche y azucre. Esta variante tien la desventaxa de nun poder llimpiar fácilmente la bombilla y el mate, por eso suelen utilizase unos distintos a los de les variantes tradicionales. Nel Paraguái, tamién s'acostuma a cebar lo qu'ellí se denomina «mate duce», que se preparar con lleche caliente adulzada (o con azucre dorada), camudando la yerba por cocu arralláu, o poniendo de primeres yerba y sobre ella cocu arralláu.

Mate con otres yerbes[editar | editar la fonte]

Ye posible amestar otres yerbes («yuyos») al fervinchu (tantu a l'agua con que se cebar el mate como directamente a la yerba mate) pa da-y un sabor distinto o con fines melecinales. Ye común l'agregáu de yerbes con propiedaes dixestives o sedativas, por casu: coca, peperina, poléu, abeyera, cidrón, menta, piniellu, congorosa (que mengua l'acidez PH del mate), incayuyo, té de pollín, axenxu, carqueja, anís, etc.

Nel Paraguái esta bébora consúmese casi nun 90 % con yerbes o yuyos melecinales nativos de la rexón, que los indíxenas guaraníes yá conocíen y utilizaben. La variedá de yerbes amestaes ye amplia, entendiendo anís, axenxu, sen, granes de llinu, boldo, manzanilla, jaguareté ka'a, fueyes d'ocalitu, fueyes de menta, suico, siempres vive, azafrán, caña brava, pynó gusú tosquiló, doradilla, urusu he’ê, borraja, llimón sutíl, malva, yate’i ka’a y otres.

Mate de té[editar | editar la fonte]

El mate de té, ye consideráu otra variante del mate duce; nun se realiza con yerba mate y ye bien común na provincia d'Ente Ríos y bien popular ente los mozos y adolescentes. Como'l so nome indicar, preparar con té (negru xeneralmente) y llimón como ingredientes principales; nun s'usa la calabaza del mate, sinón dalgún recipiente similar a una taza (yá que esiste una tradición que diz que'l mate duce y con té estropiaría'l sabor de la calabaza), lo que tienen de mancomún ye que sí s'utiliza bombilla. Opcionalmente pueden amestase una gran variedá d'ingredientes, siendo populares dellos «yuyos» o yerbes como, por casu, menta, cedrón, boldo, tilal, manzanilla. Tamién ye popular amestar dellos otros aditivos como pulgos de naranxa o rodajas d'esta mesma fruta, cachos de mazana, cocu arralláu (Influencia paraguaya), o inclusive hai quien gusten d'amesta-y pulgu de banana (Influencia brasilera), ente otros. Una vegada escoyíos los ingredientes y asitiaos na taza amiéstase l'agua caliente acompañando cada cebada d'azucre (o dalgún edulcorante si prefierse). Ye tradición pa esti tipu de mate'l tomalo nos pigazos» mientres l'iviernu, por cuenta de que la agua ye un pocu más caliente que'l mate tradicional (ente 80 y 90 °C) y debíu tamién a les propiedaes dixestives del té con llimón y de los «yuyos» de normal utilizaos. El mesmu nun guarda nenguna relación cola yerba mate. Lo que sí tien de mancomún ye'l compartilo, l'agua caliente y la bombilla.

Tereré[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Tereré

El tereré (palabra d'orixe guaraní)[47] ye una bébora tradicional, d'ampliu consumu en Paraguái y delles provincies arxentines (les del nordeste y Ente Ríos).

Una forma de tereré, consistente nun amiestu d'agua bien fría con yerba mate, remedios refrescantes naturales (floritos) y xelu. Como yerbes suelen emplegase la [[Mentha arvensis|menta]] (Mentha arvensis), la menta peperina, el cedrón (Aloysia triphylla), el kokú (Allophylus edulis), la piniellu o los pulgos de llimón.

La otra forma de tereré consiste en poner nun recipiente de metal trés deos d'altor de yerba mate y xelu. Preparar nuna jarra o termu zusmiu de diversos sabores naranxa, llima, llimón con abondosu xelu y cebar.

La yerba mate ye puesta en maceración n'agua frío y apurre una bébora prestoso pol so efectu refrescante, especialmente en xornaes con altes temperatures, evitando asina los inconvenientes del mate fervíu (cocíu). Esta modalidá ye tamién utilizada na rexón pampeana d'Arxentina.

Mate cocío[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Mate cocíu

El mate cocío (chá mate, en portugués) ye una fervinchu. La yerba mate ferver n'agua, cólase y sírvese nuna taza. Ye una bébora que reemplaza al café nel almuerzu o la merienda. Consumir n'Arxentina, Brasil, Paraguái y Uruguái. Delles empreses ufierten yerba mate envasada en fardelinos, similares a los de té, o entá mate cocíu en forma soluble.

Gaseosa[editar | editar la fonte]

Mientres el sieglu XX en diverses ocasiones delles empreses ellaboraron de bébores gaseoses basaes na yerba mate, anque hasta'l momentu l'ésitu foi pocu significativu. La primer marca que llanzó'l sabor mate n'Arxentina foi Gaseoses Ricky nos año sesenta. Otres marques fueron Che Mate, que San Isidro Refrescos presentó en 2002, y Harlem Mate, que'l so sabor yera a mate llavao, fríu y con gas. En payares de 2003 Coca-Cola Arxentina llanzó la marca Nativa, na qu'invirtió 4 millones de pesos (1,4 millones de dólares estaunidenses). Nativa nun algamar los oxetivos comerciales previstos (vender unos cuatro millones de llitros al añu) y foi retirada del mercáu.[48][49]

La esplicación más probable de la poca aceptación d'estes bébores débese, quiciabes, al fechu de que se llogró imponer como gaseoses estimulantes les llamaes "coles", y en cuanto al mate la población del Conu Sur foi de gustos tradicionalistes.

Esisten gaseoses de mate en países como Estaos Xuníos, Alemaña y Cuba; nesti postreru, Ciegu Montero ye una marca que tamién se viende na variedá de sabor a mate. N'Alemaña, esiste la gaseosa Club Mate,[50] basada na yerba mate; ye bien popular ente los mozos dende empiezos de sieglu XXI, especialmente ente estudiantes y hackers, y dacuando llámase-y "Hackerbrause"[51] ("gaseosa de hackers"). Otra gaseosa basada nel mate ye MATEO, inventada pol arxentín Enrique Zanoni, con bastante ésitu nel branu de 2015 en París.[52]

Mate refrescante[editar | editar la fonte]

En dellos cafés de París y en Brasil ufiértase mate cocíu fríu en recipientes desechables. En idioma francés denominar «maté».

Nos año cincuenta en Ríu de Janeiro una de les bébores más populares yera'l mate cocío xeláu, preparáu en forma casera y comercializáu por vendedores ambulantes nes sableres. El popularmente conocíu «té brasilero» empezó a ser producíu de manera industrial. La primer empresa en faelo foi -yão Junior S. A., qu'introdució nel mercáu'l productu «Matte -yão llueu pa beber». Anguaño la empresa ellabora'l so productu n'envases de 0.3, 0.34, 0.5 y 1.5 llitros en distintes versiones de sabores: natural, llimón, durazno (piescu), mazana y diet.[53]

En 2009 el CADE (Conseyu Alministrativu de Defensa Económica), la división antimonopolio del Ministeriu de Xusticia de Brasil, aprobó la compra de -yão Junior S. A. per parte de la empresa Coca-Cola. El procesu d'alquisición empezara en marzu de 2007. La fusión foi aprobada a condición de que Coca-Cola dexara'l so participación na empresa BPW, consorciu con Nestlé fabricante de la marca de tés fríos Nestea.[54][55]

Mate sirio[editar | editar la fonte]

El mate foi lleváu a Siria por árabes que vivieron munchos años n'Arxentina y retornaron al so país d'orixe mientres el sieglu XX. Llevaríen tamién el costume d'amestar azucre al mate. Asina, nel sur de Siria, na rexón de Daraa, según nel Norte, en Latakia, ye bien popular la ingestión del mate, pero d'una forma distinta a como-y lo consume nel Conu Sur. Utilicen un pequenu vasu de vidriu (de los que s'usen tamién pal té) con yerba mate hasta la metá y una pequena bombilla. Nun comparten el vasu. Pa cada bebedor tien d'haber un vasu distintu (esta ye una gran diferencia con al respective de la tradición del mate en Suramérica, onde polo xeneral el mate ye compartíu).

Carguen agua caliente y una cuyaradina d'azucre y revuélvenlo. La pava d'agua caliente ta disponible nel centru de la mesa. Cada vez qu'anueven l'agua xunten una nueva cuyaradina d'azucre. La yerba ye fácilmente atopada nes despensas de Daraa, y son, mayoritariamente, d'orixe arxentín y paraguayu, con etiquetáu en idioma árabe.

Cerveza de yerba mate[editar | editar la fonte]

El fabricante brasileñu de cerveces Dáu Bier llanzó al mercáu la primer cerveza con yerba mate, so la denominación comercial Ilex. Amás de yerba mate, contien lúpulu, agua mineral, formientus y un amiestu de maltes. Tien un color verdosu, baxa fermentadura y una graduación alcohólica media (7°).[ensin referencies]

Vease tamién[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. Antonio Valladares de Sotomayor (1788). Selmanariu eruditu que comprehende delles obres ineditas, critiques, morales, instructives, polítiques, históriques, satíriques, y gracioses de los nuesos meyores autores antiguos y modernos Volume 8. Blas Román, 110ss. «Que d'esta yerba, que nun ye otra cosa que les ojas de ciertos árboles del país, que llamándolos yerbales, dixo el Padre Antonio Ruiz na so conquista espiritual d'aquel país del Paraguái, que los bruxos (que ye como'l trata á el Españoles na so hestoria), la introduxeron per parte del demoniu que con ella se quitaben del xuiciu, enfilábense, y se hacian mas fieros que los demonios. Y el Doctor Xarque, na so apoloxía de les Misiones, onde'l tuvo munchos años cola ropa de Misioneru, dixo, qu'aquella yerba ye pestifera, bien perxudicial á la salú, y que causaba grandes males.»
  2. Antonio Valladares de Sotomayor. op.cit., 110. «[L]vos Españoles esperimentaron que los Indios del Paraguái, tomando l'agua con, la yerba, como equí tómase la te', fortificába-yos pal trabayu, y que nes necesidaes -yos servia d'alimentu; y asina s'estendió al Perú y al Chile, y el Ingleses dempués del añu de 1714, col motivu de tener allá casa pa la vienta de los negros que lleven d'África, viendo qu'entá nos negros obraba lo que nos Indios, y que á ellos -yos escontra mas bien l'usu d'ella, qu'el de la te', traxeron cantidá. Y con la novedá tomar en Londres como la te', y toos convinieron en que yera meyor que la te' i polo que convendria dexar y'ste, y usar de la yerba del Paraguái, y que cuesta menos qu'aquel, y ye mas provechosa y barata que la te; y tratóse en forma d'ello, en que'l so exame convinieron que la yerba yera como queda dichu mas provechosa que'l té; pero como dependia unicamente de los Jesuítas, y pocu Españoles, y nun lo había n'otra parte qu'ellí, entós que estos supieren que por ella habíen dexado la te' xubir de preciu, y -yos dexarian ensin ella, ensin dexar de perdese lo muncho que-yos val el comerciu de y'l, y por esto la dexaron.»
  3. «https://www.facebook.com/potosiymc/».

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. mate arxentino/ Bien Arxentín. Un chapuzón d'allegría contra la rutina diaria. El Mate Arxentina. El Mate. Consultáu'l 2 d'agostu de 2012.
  2. 2,0 2,1 mate-nun tien-mateina-sinón-cafeina&catid=92:2011&Itemid=141 Confirmen n'Inxeniería que'l mate nun tien mateína, sinón cafeína Facultá d'Inxeniería. Consultáu'l 3abr14
  3. 3,0 3,1 Yerba mate. Conclusión definitiva: la mateína nun esiste La Mariña.com Consultáu'l 3abr14
  4. «"REINOS PERDÍOS: MERCOSUR XESUÍTICU (PROVINCIA PARAGUARIA DE LA COMPAÑÍA DE XESÚS (1600-1767)" Testu: Arq. Carlos Moreno en Diariu del Viaxeru del 19-10-2011 pag. 3.».
  5. «Párrafu 1».
  6. Hoss de Le Comte, Mónica Gloria (2001): El mate. Bonos Aires: Maizal, 2001. ISBN 987-97899-3-8.
  7. «Artículu de Salomé Areco».
  8. «Párrafu 6 d'esti testu».
  9. «Párrafu 8 d'esti testu».
  10. Abella, Gonzalo: Mitos, lleendes y tradiciones de la Banda Oriental.
  11. «Parque arqueolóxicu Santa Fe la vieya». Consultáu'l 14 d'ochobre de 2016.
  12. «Del bernegal y l'apartador al mate y la bombilla Apuntes pa una hestoria del mate». Consultáu'l 14 d'ochobre de 2016.
  13. «Propiedaes de la yerba mate.».
  14. Carreteru, Andres: Vida cotidiana en Bonos Aires, dende la Revolución de Mayu hasta la organización nacional, volume I, pág. 60. Bonos Aires: Planeta, 2000, ISBN 950-49-0456-4.
  15. 15,0 15,1 «El mate nel 98 per cientu de los llares arxentinos según una encuesta». La Mariña (Santa Fe) (22 de xunu de 2009). Consultáu'l 15 de mayu de 2013.
  16. 16,0 16,1 «arxentinos-prefier-el mate duce-n300223 Diariu Popular, 3 de febreru de 2017».
  17. «Los arxentinos tomamos cien litro de mate per añu». Consultáu'l 15 de mayu de 2013.
  18. parten el-80-del mercáu-de-yerba-mate-20120417-0055.html Solo 10 empreses parten el 80 % del mercáu de yerba mate cronista.com, 17 d'abril de 2012
  19. 19,0 19,1 19,2 «Dicir Cristina: Siria ye'l principal destín del mate arxentino», artículu del 2 de xunetu de 2010 nel diariu Perfil (Bonos Aires).
  20. «mate-en colonia italiana/ Fiesta Nacional del Mate».
  21. «mate-en-ente-rios.htm página de turismu sobre la fiesta nacional del mate en Paraná, Ente Ríos». Consultáu'l 9 de marzu de 2015.
  22. so-dia-el mate-y-los humoristes «¡A celebrar! Yá tienen el so día'l mate y los humoristes», artículu nel diariu La Nación (Bonos Aires). Consultáu'l 28 de xineru de 2015.
  23. Relatu del honorable John Byron, comodoro de la última espedición alredor del mundu. pp. 137-138.
  24. Hall, Basil. Estracto d'un diariu de viaxe a Chile, Perú i Méjico nos años de 1820, 1821, 1822, 17-18.
  25. Daniela Aguirre. mate-los secretos-de-la-yerba-arxentina-que-güei-ye-raxón-en-chile "L'últimu llambiatu del mate": Los secretos de la yerba arxentina que güei ye raxón en Chile. http://www.lasegunda.com/Noticies/Impresu/2013/02/824790/peracabar-zucada-del mate-los secretos-de-la-yerba-arxentina-que-güei-ye-raxón-en-chile. Consultáu el 29 de mayu de 2017. 
  26. Abc Color (ed.) Bébores preparaes con yerba mate. (4 de setiembre de 2012). Consultáu'l 3 de payares de 2012.
  27. Verón, Luis (2007) Abc Color (ed.) El mate na antigüedá. Consultáu'l 3 de payares de 2012.
  28. Palacios, Marisol (21 de xineru de 2011) Abc Color (ed.) Tereré: una cuestión social. Consultáu'l 3 de payares de 2012.
  29. La yerba mate nel Conu Sur Consultáu'l 3 de payares de 2012.
  30. «Uruguái mayor consumidor de yerba. Diariu República.com.uy».
  31. «Nelson Bracesco, presidente del CSYM relación 1 kg da 20 llitros».
  32. 32,0 32,1 Grecko, Témoris (2010): mate-ye-la bébora-de-la-rebelion-y-un-botin-de-guerra «En Siria, el mate ye la bébora de la rebelión y un botín de guerra», artículu del 27 de xineru de 2010 nel diariu La Nación (Bonos Aires).
  33. Los refuxaos sirios nun abandonen el mate Diariu Clarín, 12 d'abril de 2014
  34. «mate-en-la guerra siria El mate na guerra siria». Fienda (1 de febreru de 2013). Archiváu dende l'mate-en-la guerra siria orixinal, el 29 de payares de 2015.
  35. «Consumir mate ayuda a amenorgar el colesterol», artículu nel diariu La Nación (Bonos Aires).
  36. «Nuevu antídotu natural gána-y al colesterol», artículu nel diariu Clarín (Bonos Aires).
  37. «Página en entremujeres.clarin.com».
  38. «El mate nun ye adictivu nin provoca velea, según estudios de médicos y universidaes», artículu nel sitiu web Alimentación Sana (Bonos Aires).
  39. «El mate tien bien de menos cafeína que'l café, el té, el cacáu y el guaraná», artículu nel sitiu web Del Galeno.
  40. ««Bebíes non alcohóliques y el riesgu de cáncer de bixiga n'Uruguái».».
  41. «High Levels of Carcinogenic Polycyclic Aromatic Hydrocarbons in Mate Drinks», artículu n'inglés nel sitiu web CEBP AACR Journals.
  42. [http://www.clarin.com/sociedad/Efecto-mate-cuerpu_0_1138086236.html.
  43. mate-la temperatura-de l'agua-podria-causar-cancer-de-esofago Nin el café nin el mate; la temperatura de l'agua podría causar cáncer d'esófagu.
  44. «OMS:Inxerir bebíes bien calientes “probablemente” cause cáncer, según la OMS».
  45. «Llinguaxe del mate».
  46. La lleenda urbana afirma que tal agua perdió osíxenu y polo tanto daría al mate un gustu desabríu».
  47. «Tereré», nel diccionariu de la Real Academia Española.]
  48. «Gaseoses Mate: l'amargosu sabor de la derrota».
  49. «Coca-Cola llanza n'Arxentina gaseosa con sabor a mate».
  50. Club Mate, gaseosa de mate n'Alemaña.
  51. «Un llibru sobre gaseoses del Club Mate n'alemán.».
  52. «Mate "chic", inventu arxentín llegó a París».
  53. «Matte -yāo - Linha Líquida».
  54. «Brazil panel approves Coca-Cola acquisition of Matte Leao». Archiváu dende l'orixinal, el 9 d'abril de 2017.
  55. «La marca Nestea va siguir en Brasil ensin la participación de Coca-Cola».

Bibliografía[editar | editar la fonte]

  • (1967) El mate.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Bot icon2.svg
Artículu de traducción automática a partir de "Mate (infusión)" que necesita revisión. Quita l'avisu cuando tea correxíu.