Ludwig Wittgenstein

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Ludwig Wittgenstein
Ludwig Wittgenstein.jpg
Vida
Nacimientu Viena26 d'abril de 1889
Nacionalidá Bandera de Austria Austria  (26 abril 1889 -  1939)
Bandera del Reinu Xuníu Reinu Xuníu  (1939 -  29 abril 1951)
Llingua materna alemán
Fallecimientu

Cambridge29 d'abril de 1951

(62 años)
Sepultura Ascension Parish Burial Ground, Cambridge
Causa de la muerte cáncanu de próstata
Familia
Padre Karl Wittgenstein
Casáu/ada con ensin valor
Hermanos/es
Estudios
Estudios Universidá de Cambridge
Universidad Técnica de Berlín
(1906 - 1908)
Victoria University of Manchester
(1908 - 1911)
Trinity College
(1911 -
Nivel d'estudios Ph.D.
Llingües alemán
Alumnu/a de Bertrand Russell
Profesor/a de Alice Ambrose
Oficiu
Oficiu lóxicu, matemáticu, aforista, epistemólogo, filósofo del lenguaje, filósofo analítico, teórico de la arquitectura, profesor, filósofu y escritor
Empleadores Trinity College  (1929 -  1947)
Trabayos destacaos Tractatus logico-philosophicus
Investigaciones filosóficas
Influencies Bertrand Russell, Søren Kierkegaard, Gottlob Frege y Arthur Schopenhauer
Serviciu militar
Lluchó en Primera Guerra Mundial
www.wittgen-cam.ac.uk
Ludwig Wittgenstein signature.svg
Cambiar los datos en Wikidata

Ludwig Josef Johann Wittgenstein (26 d'abril de 1889Viena - 29 d'abril de 1951Cambridge) foi un filósofu, matemáticu, llingüista y lóxicu austriacu, y darréu nacionalizado británicu. Publicó'l Tractatus logico-philosophicus, qu'influyó en gran midida a los positivistes lóxicos del Círculu de Viena, movimientu del que nunca se consideró miembru. Tiempu dempués, el Tractatus foi severamente criticáu por el mesmu Wittgenstein en Los cuadiernos azul y marrón y nos sos Investigaciones filosófiques, dambes obres póstumes. Foi discípulu de Bertrand Russell nel Trinity College de la Universidá de Cambridge, onde más tarde tamién él aportó a profesor.

Vida[editar | editar la fonte]

Primeros años[editar | editar la fonte]

Revolutionär wird der sein, der sich selbst revolutionieren kann.
‘Revolucionariu va ser aquel que pueda revolucionase a sigo mesmu’.

Vermischte Bemerkungen, 252
Pa 1890, Karl Wittgenstein amasara una de les más grandes fortunes del mundu.[1]

Ludwig Wittgenstein nació en Viena el 26 d'abril de 1889, de Karl y de Leopoldine Kalmus. Foi'l más nuevu d'ocho fíos, nacíu nuna de les families más prominentes y riques del Imperiu austrohúngaru.

Los sos güelos paternos, Hermann Christian y Fanny Wittgenstein (que yera una prima primera del famosu violinista Joseph Joachim[2]), yeren dambos nacíos en families xudíes pero más tarde convertíes al protestantismu, y dempués de que se treslladaren de Sajonia a Viena nos años 1850, asimilar a les clases profesionales protestantes vieneses.

El padre de Ludwig, Karl Wittgenstein, convertir nun industrial y fixo la so fortuna col fierro y l'aceru. A finales de los años 1880, Karl controlaba un monopoliu efectivu sobre los recursos del fierro y l'aceru dientro del imperiu y foi unu de los homes más ricos del mundu.[1] Finalmente, Karl tresfirió enforma de la so capital a propiedaes inmobiliaries, acciones de capital, metales preciosos y reserves de divises estranxeres, que taba espardíu al traviés de Suiza, Austria, los Países Baxos y América del Norte. Poro, la riqueza colosal de la familia foi aisllada de les crisis d'inflación que siguieron nos años posteriores.[3]

La madre de Ludwig, Leopoldine Kalmus, nació d'un padre xudíu y una madre católica, y yera una tía del ganador del premiu Nobel Friedrich Hayek per parte materna. A pesar de la conversión al protestantismu de los sos güelos paternos, los fíos de los Wittgenstein fueron bautizaos como católicos romanos —la fe de la so güela materna— y Ludwig recibió un entierru católicu romanu dempués de la so muerte.[4]

La hermana de Ludwig, Gretl, pintada por Gustav Klimt pa la so semeya de boda en 1905.

Ludwig creció nun llar qu'apurría un ambiente escepcionalmente intenso pa la realización artística ya intelectual. Los sos padres yeren aficionaos a la música y tolos sos fíos tuvieron dotes intelectuales y artístiques. L'hermanu mayor de Ludwig, Paul Wittgenstein convertir nun pianista concertista de fama mundial quien siguió la so carrera como concertista inclusive en perdiendo'l brazu derechu na Primer Guerra Mundial (1914-1918), motivando que Maurice Ravel compunxera pa él en 1931 el so famosu Conciertu pa pianu pa la manzorga.[5] La casa de los Wittgenstein atraía a xente culto, especialmente a músicos. La familia recibía visites frecuentes d'artistes como Gustav Mahler. Tola educación musical de Ludwig sería bien importante pa él. Inclusive utilizó exemplos musicales nos sos escritos filosóficos. Otra non tan afortunáu heriedu que pudo tener foi l'enclín al suicidiu: trés de los sos cuatro hermanos varón quitaron la vida.

Wittgenstein cursó los sos estudios a principios del sieglu XX na escuela secundaria de Linz, la Realschule Bundesrealgymnasium Fadingerstrasse. Nesa mesma escuela tamién estudiaba daquella Adolf Hitler. Esiste una semeya fechada en 1901 na cual puede apreciase a dambos, xuntu col restu de los alumnos y unu de los sos profesores, posando pa la semeya escolar añal. Pertenez a un llibru escritu pola australiana Kimberley Cornish tituláu The Jew of Linz: Wittgenstein, Hitler and Their Secret Battle for the Mind (1998). Según dicha escritora, el mozu Ludwig yera'l neñu xudíu al que darréu se referirá Adolf Hitler na so obra Mein kampf (La mio llucha), anque esta teoría ta en disputa.[6]

El primer interés intelectual de Wittgenstein nun foi la filosofía sinón la inxeniería. El so estudios llevar, de primeres, a Berlín y darréu a Manchester (Reinu Xuníu), onde s'atopaba la vanguardia de la inxeniería aeronáutica. Como resultáu del so primer trabayu, presentó una patente pa un motor a reacción en 1911 que paez tuvo cierta influencia nel diseñu futuru de los motores pa helicópteros. Tando n'Inglaterra interesar pola filosofía de les matemátiques y entró en contactu con Bertrand Russell con quien empezaría una tormentosa relación. Sicasí esti ambiente inglés ye'l que llanzó la so carrera intelectual, con amigos como George Moore o l'economista John Maynard Keynes.

Wittgenstein caltuvo una posición bien crítica sobre los sos colegues filósofos ya inclusive sobre lo que podíen opinar d'él otres figures del ámbitu científicu:

Yeme indiferente que'l científicu occidental típicu entiéndame o me valore, yá que nun entiende l'espíritu col qu'escribo. La nuesa civilización caracterizar pola palabra 'progresu'. El progresu ye la so forma, non una de les sos cualidaes, el progresar. Ye típicamente constructiva. La so actividá finca en construyir un productu cada vegada más complicáu. Y entá la claridá ta al serviciu d'esti fin; nun ye un fin en sí. Pa mi, otra manera, la claridá, la tresparencia, ye un fin en sí.

Aforismos. Cultura y valor, 30.

En 1919 arrenunció a la parte de la fortuna familiar qu'heredara cuando'l so padre morrió. El dineru foi estremáu ente les sos hermanes Helene y Hermine y el so hermanu Paul. Ludwig aportunó que lu prometieren que nunca se lo devolveríen.

Muerte[editar | editar la fonte]

Ficheru:Antiguu campusantu de St. Giles. Cambridge.JPG
Ascension Parish Burial Ground (Antiguu campusantu de St. Giles)
Llábana de la tumba de Wittgenstein en Cambridge.

Ludwig Wittgenstein morrió en Cambridge, en casa del so médicu, el doctor Bevan, el 29 d'abril de 1951, en negándose a recibir tratamientu médicu contra'l cáncer de próstata que sufría. Atopábase trabayando nun manuscritu qu'analizaba los supuestos y condiciones de la certidume, publicáu de manera póstuma pola heredera de los sos trabayos, Elizabeth Anscombe, sol títulu Sobre la certidume. Dizse que les sos últimes palabres fueron: "Di-yos que la mio vida foi maraviyosa". La so última voluntá foi gociar d'un funeral católicu.

Pensamientu[editar | editar la fonte]

El pensamientu filosóficu de Wittgenstein suel estremase en dos periodos: el primer periodu xira en redol al so primer trabayu importante, publicáu en 1923: el Tractatus logico-philosophicus. Depués de la so publicación, Wittgenstein dexó la filosofía, creyendo haber resueltu tolos problemes filosóficos. Dellos años dempués, tres dellos trespiés, Wittgenstein volvió enseñar y filosofar, pero con un espíritu bien distintu al qu'empunxo'l so trabayu anterior. D'esti segundu periodu resultaron les Investigaciones filosófiques, publicaes de manera póstuma en 1953. Estos dos trabayos son tan distintos, que dacuando se fala d'un "primer Wittgenstein" o "Wittgenstein del Tractatus", y de un "segundu Wittgenstein" o "Wittgenstein de les Investigaciones".

Primer Wittgenstein: el Tractatus logico-philosophicus[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Tractatus logico-philosophicus
Vista del patiu central del Trinity College.

El Tractatus logico-philosophicus foi'l primer llibru escritu por Wittgenstein y l'únicu qu'él vio publicáu en vida. La primer publicación foi na revista alemana Annalen der Naturphilosophie (XIV, 3-4, págs. 185-262), sol títulu Logisch-Philosophische Abhandlung. Un añu más tarde (en 1922) apaecería la primer edición billingüe (alemán-inglés) na editorial Kegan Paul de Londres, acompañáu d'una introducción de Bertrand Russell, y yá sol títulu en llatín col que más se lo conoz. Ye'l principal testu en que Wittgenstein espresa'l so pensamientu del llamáu "primer periodu".

El Tractatus ye un testu complexu que s'empresta a diverses llectures. Nuna primer llectura, preséntase como un llibru que pretende esplicar el funcionamientu de la lóxica (desenvuelta primeramente por Gottlob Frege y por Russell, ente otros), tratando d'amosar coles mesmes que la lóxica ye l'andamiaxe o la estructura sobre la cual llevántase'l nuesu llinguaxe descriptivu (nuesa ciencia) y el nuesu mundu (que ye aquello qu'el nuesu llinguaxe o la nuesa ciencia describe). La tesis fundamental del Tractatus ye esta estrecha vinculación estructural (o formal) ente llinguaxe y mundu, hasta tal puntu que: «les llendes del mio llinguaxe son les llendes del mio mundu» (Tractatus: § 5.6). N'efectu, aquello que comparten el mundu, el llinguaxe y el pensamientu ye la forma lóxica (logische Form), gracies a la cual podemos faer figures del mundu pa describilo.

Nel Tractatus, el mundu (Welt), ye la totalidá de los fechos, esto ye, de lo que ye'l casu (lo qu'asocede, lo que se da efectivamente) (Tractatus: §§ 1-2). Los fechos son "estaos de coses" (Sachverhalt), esto ye, oxetos en cierta relación (Tractatus: §§ 2-2.01). Por casu, un fechu ye que'l llibru ta sobre la mesa, lo cual revélase como una relación ente "el llibru" (que podemos llamar oxetu "a") y "la mesa" (que podemos llamar oxetu "b"). Según Wittgenstein, los fechos tienen una estructura lóxica que dexa la construcción de proposiciones que representen o figuren (del alemán Bild) esi estáu de coses. "El llibru ta sobre la mesa", trascrito a llinguaxe lóxicu, esprésase: "aRb". Al igual qu'un fechu ye una relación ente oxetos, una proposición va ser una concatenación de nomes (los cualos van tener como referencia los oxetos). Pa Wittgenstein el llinguaxe descriptivu funciona igual qu'una maqueta, na cual representamos los fechos asitiando pieces que faen les vegaes de los oxetos representaos. Nel Tractatus, el llinguaxe ta formáu fundamentalmente por nomes (falamos, naturalmente, del llinguaxe una vegada que ye analizáu lóxicamente).

D'esta idea tan fundamental estrayi Wittgenstein tola so teoría de la figuración (o de la significación) y de la verdá. Una proposición va ser significativa, o va tener sentíu (del alemán Sinn), na midida na que represente un estáu de coses lóxicamente posible. Otra cosa distinta ye que la proposición seya verdadera o falsa. Una proposición con sentíu figura un estáu de coses posible. Por que la proposición seya verdadera, el fechu que describe tien de dase efectivamente (ten de ser el casu). Si'l fechu descritu nun se da, entós la proposición ye falsa. Pero nesti casu, seya falsa esto ye verdadera, la proposición tien sentíu, porque describe un estáu de coses posible. «El mundu ye tou lo que sía'l casu» (Tractatus: § 1); la realidá (Wirklichkeit) va ser la totalidá de los fechos posibles, los que se dan y los que nun se dan (Tractatus: § 2.06 y § 2.202).

Otra tesis fundamental del Tractatus ye la identidá ente'l llinguaxe significativu y el pensamientu, dando a entender que los nuesos pensamientos (les representaciones mentales que faemos de la realidá) ríxense igualmente pola lóxica de les proposiciones, pos: «La figura lóxica de los fechos ye'l pensamientu» (Tractatus: § 3) o «El pensamientu ye la proposición con sentíu» (Tractatus: § 4). D'esta miente, si daqué ye pensable, hai de ser tamién posible (Tractatus: § 3.02), esto ye, hai de poder recoyese nuna proposición con sentíu (sía ésta verdadera o falsa). El pensamientu ye una representación de la realidá. La realidá ye aquello que puede describise col llinguaxe (nesti sentíu, apréciase que la realidá nel Tractatus ye una imaxe que resulta d'un llinguaxe descriptivu, y non una realidá en sí; por eso les llendes de el mio llinguaxe son les llendes de el mio mundu).

Este ye la manera en que Wittgenstein determina de qué podemos falar con sentíu y de qué nun podemos falar. Podemos falar, esto ye, dicir verdaes o falsedaes, siempres y cuando utilicemos el llinguaxe pa figurar estaos de coses o fechos posibles del mundu. Namái ye posible falar con sentíu de la realidá. Este ye'l puntu en qu'el Tractatus ye interpretáu como abogáu del empirismu o como una apoloxía de la ciencia, yá que namái la ciencia ye capaz de dicir daqué con sentíu; y «De lo que nun se puede falar, hai que callar» (Tractatus: § 7). Agora bien, el verdaderu y orixinal pensamientu de Wittgenstein empieza equí. Si, como diz el Tractatus namái ye posible falar con sentíu de los fechos del mundu: ¿qué asocede colos testos de filosofía ysobremanera, coles proposiciones del propiu Tractatus? N'efectu, el Tractatus nun describe fechos posibles nin fechos del mundu, sinón que fala del llinguaxe y de la lóxica que rixe'l nuesu pensamientu y el nuesu mundu, etc.

Entra asina en xuegu la polémica -pero fundamental- distinción ente dicir y amosar qu'el mesmu Wittgenstein consideraba'l núcleu de la filosofía. La forma lóxica y la lóxica polo xeneral nun pueden espresase, vale dicir: non puede crease una proposición con sentíu en que se describa la lóxica, porque la lóxica amuésase nes proposiciones con sentíu (qu'espresen el dase o nun dase d'un estáu de coses). La lóxica ta presente en toles proposiciones, pero nun ye felicidá por nenguna d'elles. Nesti sentíu: «La lóxica ye trascendental» (Tractatus: § 6.13).

La lóxica establez cuál ye la llende del llinguaxe, del pensamientu y del mundu, y de esa manera amuésase el mesmu llende, que yá nun pertenez al mundu, quedando fora d'esi ámbitu de lo pensable y expresable. Ye por ello que, como indica Wittgenstein: «Hai, verdaderamente, lo inespresable. Se amuesa, ye lo místico» (Tractatus: § 6.522). La xera de la filosofía ye, entós, precisamente, llegar hasta los casos llende del llinguaxe, onde yá nun falamos del mundu pero, sicasí, sí queda amosáu lo inespresable. Este ye'l casu de les tautoloxíes, les contradicciones y, polo xeneral, les proposiciones propies de la lóxica.

Análogamente, tal que s'apunta escontra'l final del Tractatus, la ética (esto ye, aquello que trata de falar sobre lo que seya bonu o malu, lo pervalible, el sentíu de la vida, etc.) ye tamién inespresable y trascendental (Tractatus: §§ 6.4-6.43). La ética, lo que seya bonu o pervalible, nun camuda nada los fechos del mundu; el valor tien de morar fora del mundu, nel ámbitu de lo místico. De lo místico non puede falase, pero una y otra vez amuésase en cada unu de los fechos qu'esperimentamos.

Nuna carta que Wittgenstein escribió al so amigu Ludwig von Ficker (escontra 1919), diz que'l sentíu últimu del so Tractatus logico-philosophicus ye éticu; y de siguío añede:

La mio obra componer de dos partes: de la qu'equí apaez, y de too aquello que nun escribí. Y precisamente esta segunda parte ye la más importante. El mio llibru, n'efectu, delimita per dientro lo ético, por dicir; y toi convencíu de que, puramente, solo puede delimitarse asina. Creo, nuna palabra, que tou aquello sobre lo que munchos güei faluquien lo punxi n'evidencia yo nel mio llibru guardando callo sobre ello. [...] Aconseyaríalu agora lleer el prólogu y el final, cuidao que son ellos los qu'espresen con mayor inmediatez el sentíu.

Fragmentu recoyíu y traducíu na "Introducción" de Isidoro Reguera y Jacobo Muñoz (1986) a la so edición
del Tractatus logico-philosophicus, Madrid: Alianza, 2002; pág. ix

Segundu Wittgenstein: les Investigaciones filosófiques[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Investigaciones filosófiques

Les Investigaciones filosófiques son el principal testu en que se recueye'l pensamientu del llamáu segundu Wittgenstein. La traza más importante d'esta segunda dómina ta nun cambéu de perspectiva y paradigma nel so estudiu filosóficu del llinguaxe. Si nel Tractatus adoptaba un puntu de vista lóxicu pal escrutiniu del llinguaxe, esti segundu Wittgenstein llega al convencimiento de que'l puntu de vista afechu ye de calter pragmatista: nun se trata de buscar les estructures lóxiques del llinguaxe, sinón d'estudiar cómo se porten los usuarios d'un llinguaxe, cómo aprendemos a falar y para qué nos sirve.

Nes Investigaciones, Wittgenstein sostien que'l significáu de les palabres y el sentíu de les proposiciones ta na so función, el so usu (Gebrauch) nel llinguaxe. Vale dicir que preguntar pol significáu d'una palabra o pol sentíu d'una proposición equival a preguntar cómo s'usa. Per otra parte, cuidao que dichos usos son munchos y multiformes, el criteriu pa determinar l'usu correctu d'una palabra o d'una proposición va tar determináu pol contestu al cual perteneza, que siempres va ser un reflexu de la forma de vida de los falantes. Dichu contestu recibe'l nome de xuegu de llinguaxe (Sprachspiel).[7] Estos xuegos de llinguaxe nun comparten una esencia común sinón que caltienen una paecencia de familia (Familienähnlichkeiten). D'esto síguese que lo absurdo d'una proposición va aniciar n'usala fuera del xuegu de llinguaxe que-y ye propiu.

Una tesis fundamental de les Investigaciones ye la imposibilidá d'un llinguaxe priváu. Pa Wittgenstein, un llinguaxe ye un conglomeráu de xuegos, que van tar rexíos cada unu poles sos propies riegles. L'asuntu ta n'entender qu'estes riegles nun pueden ser quitaes, ye dicir que nun podemos siguir privadamente una riegla. La razón ta en que l'únicu criteriu pa saber que siguimos correchamente la riegla ta nel usu habitual d'una comunidá: si pierdo nuna islla erma, y establezo un xuegu pa entreteneme, a otru día nun puedo tar seguru de si cumplo les mesmes riegles que'l día anterior, pos bien podría fallame la memoria o alloriar. Lo mesmo asocede colos xuegos de llinguaxe: pertenecen a una coleutividá y nunca a un individuu solu. Esto va tener importantes consecuencies pa la posterior filosofía de la mente, pos ¿qué asocede con esos términos que refieren a les nueses esperiencies privaes, los llamaos términos mentales, como "dolor"? El significáu de la palabra "dolor" ye conocíu por toos. Sicasí, yo nun puedo saber si llames "dolor" a lo mesmo que yo, yá que yo nun puedo esperimentar el to dolor, sinón solamente'l míu. Esto lleva a Wittgenstein a entender que l'usu de la palabra "dolor" vien acomuñáu a otra serie d'actitúes y comportamientos (quexes, xestos o cares de dolor, etc.) y que namái con base a ello terminamos per acomuñar la palabra "dolor" a eso que sentimos privadamente.

Per otru llau, dende esta mesma perspectiva, los llamaos "problemes filosóficos" nun son en realidad problemes, sinón perplexidaes. Cuando faemos filosofía, enredámonos nun xuegu de llinguaxe que les sos regles nun tán determinaes, yá que ye la mesma filosofía la que pretende establecer eses riegles; ye una suerte de círculu viciosu. D'ende que la misión de la filosofía sía, pa Wittgenstein, "lluchar contra l'embruxu del nuesu entendimientu per mediu del llinguaxe".

Mario Bunge considera al segundu Wittgenstein como un bon exemplu de les desventaxes de pensamientu sectorial, que los sos llibros son colecciones d'aforismos y exemplos ensin conexón mutua.[8]

Diferencies ente'l primera y el segundu Wittgenstein[editar | editar la fonte]

Ente que pal primera Wittgenstein había un solu llinguaxe, a saber: el llinguaxe ideal compuestu pola totalidá de les proposiciones significatives (llinguaxe descriptivu), pal segundu Wittgenstein el llinguaxe espresar nuna pluralidá de distintos "xuegos de llinguaxe" (del que'l descriptivu ye namái un casu). Cabo dicir que'l primera Wittgenstein realza la substitución "esplicativa" frente a la "inductiva" -característica del segundu Wittgenstein- nuna segunda parte más introspectiva del llinguaxe esactu, calificándolo d'una manera más fayadiza al usu, como se dixo del primera y segundu Wittgenstein; en cuantes que la inversión del significáu, inversión producida pola reiteración del significáu opuestu al directu, puede camudar el contestu de la proposición y coles mesmes almitila. Per otra parte, el primera Wittgenstein definía lo absurdo o insensatu d'una proposición en cuantes que ésta degolaba les llendes del llinguaxe significativu, ente que'l segundu Wittgenstien entiende qu'una proposición resulta absurda na midida na que ésta intenta ser usada dientro d'un xuegu de llinguaxe al cual nun pertenez. D'ende que, pal primera Wittgenstein, el significáu taba determináu pola referencia, lo qu'equival a dicir que si una palabra nun noma nenguna cosa o nuna proposición nun figura nengún fechu, escarez de significáu en cuantes que resulta imposible asigna-y un determináu valor de verdá. Pero'l segundu Wittgenstein reconoz que nel llinguaxe ordinariu la función descriptiva ye una de les tantes funciones del llinguaxe y que, poro, el dominiu del significáu ye muncho más vastu qu'el de la referencia. Asina, pal segundu Wittgenstein, el sentíu d'una proposición o'l significáu d'una palabra ye la so función, esto ye que ta determináu pol usu que se faiga de la mesma. En resume: el criteriu referencial del significáu ye reemplazáu pol criteriu pragmáticu del significáu.

Tocantes a la noción de verdá, el primera Wittgenstein adopta ensin más el criteriu correspondentista, cuidao que, en virtú de la relación isomórfica ente llinguaxe y mundu, la verdá constitúyese como la correspondencia ente'l sentíu de (lo representao en) una proposición y un fechu. Pero cuidao que el segundu Wittgenstein postula distintos usos posibles del llinguaxe más allá del descriptivu, l'aplicación del criteriu semánticu de verdá paez quedar acutada al ámbitu del llinguaxe puramente descriptivu.

Obres orixinales[editar | editar la fonte]

Traducciones al castellán[editar | editar la fonte]

  • (1989) Conferencia sobre éticu. Barcelona: Paidós. ISBN 84-7509-525-9.
  • (1992) leición y conversaciones sobre estética, psicoloxía y creencia relixosa, Traducíu por Isidoro Reguera, Paidós. ISBN 84-7509-807-X.
  • (1992) Observaciones a La caña dorada de Frazer. Tecnos. ISBN 9788430921584.
  • (1995) Aforismo. Cultura y valor. Espasa Calpe. ISBN 84-239-7381-6.
  • (2000) Sobre la certidume. Gedisa. ISBN 84-7432-295-2.
  • (2004) Últimes conversaciones. Síguime. ISBN 84-301-1490-4.
  • (2005) Movimiento del pensar. Pre-Testos. ISBN 84-8191-644-7.
  • (2006) Lluz y solombra. Una vivencia(-suañu) nocherniega y un fragmentu epistolar. Valencia: Pre-testos. ISBN 84-8191-760-5.
  • (2009) en Isidoro Reguera: Obra completa, Colección Biblioteca de Grandes Pensadores, Edición billingüe alemán/español, Gredos. ISBN 978-84-249-3619-8 / ISBN 978-84-249-3622-8.
    • Volume I: Tractatus logico-philosophicus. Investigaciones filosófiques. Sobre la certidume.
    • Volume II: Diariu filosóficu (1914-1916). Diarios secretos. Movimientos del pensar. Diarios (1930-1932 / 1936-1937). Cartes a Russell, Keynes y Moore. Notes sobre lóxica. Notes dictaes a g. Y. Moore en Noruega. Conferencia sobre ética. Observaciones a La caña dorada de Frazer. Observaciones diverses. Cultura y valor. Llecciones y conversaciones sobre estética, Psicoloxía y creencia relixosa. Zettel. Observaciones sobre'l colores.
  • (2014) Escritu a máquina [The big typescript] [TS 213], Colección Estructures y Procesos. Filosofía, Madrid: Trotta. ISBN 978-84-9879-559-2.

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. 1,0 1,1 «Karl Wittgenstein, Business Tycoon and Art Patron». Consultáu'l 10 de payares de 2009.
  2. Ludwig Wittgenstein: The Duty of Genius, 5.
  3. «The Cambridge Wittgenstein Archive: Ludwig Wittgenstein: Background». Consultáu'l 10 de payares de 2009.
  4. «Ludwig Wittgenstein» (en inglés), Internet Encyclopedia of Philosophy, http://www.iep.utm.edu/w/wittgens.htm 
  5. Monk 2002, p. 30
  6. Kimberley Cornish. The Jew of Linz: Wittgenstein, Hitler and Their Secret Battle for the Mind, ISBN 9780712679350
  7. La traducción al inglés de la palabra alemana "Spiel" (xuegu) pue ser play o game, Wittgenstein esclaria que se trata d'un xuegu normativu rexíu por dalguna llei o lóxica subxacente, lo que n'inglés se conoz como game of language.
  8. Bunge, M. & Ardila R. (2002) Filosofía de la psicoloxía. Méxicu: Sieglu XXI Editores (2.ª ed.)

Bibliografía[editar | editar la fonte]

N'inglés

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Ludwig Wittgenstein