Llinguaxe non sexista

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Pancarta cola frase Nengún pibx naz machista nuna marcha feminista onde se modificar la postrera vocal de 'pibe' (que significa neñu) pola «x» en considerancia de qu'escribir namái «pibe» sería una forma de llinguaxe sexista.

Les espresiones del llinguaxe inclusivu o llinguaxe de xéneru emplegar en diverses disciplines qu'investiguen los efectos del sexismu y del androcentrismo nel llinguaxe. L'estudiu de la teoría del llinguaxe sexista ye paralelu al del llinguaxe non sexista y cai dientro del ámbitu de la filosofía, la socioloxía del llinguaxe, la antropoloxía llingüística, la sociollingüística y la etnografía de la comunicación.

Introducción[editar | editar la fonte]

Esisten diverses propuestes que pretenden erradicar l'usu sexista y androcéntrico dientro de les llingües naturales qu'históricamente tuvieron suxetes al cambéu llingüísticu nel que'l papel de la cultura tuvo tradicionalmente ciertu pesu:

Una llingua que nun se modificar namái ta ente les llingües muertes.[1]

Les persones comenenciudes en promover un llinguaxe inclusivu consideren que l'enclín de les llingües a camudar nel so desenvolvimientu natural al traviés de la hestoria, dexa potencialmente llograr una mayor inclusividad social, cuando cierta conciencia social inflúi sobre los cambeos de les llingües. Como señala Francesca Graziani:

"La llingua puede ser de toes y de toos: nun ye un sistema ríxidu, cerráu a cualquier mutación, sinón, al contrariu, el cambéu ta previstu nes sos mesmes estructures; ye un sistema dinámicu, un mediu (medium) flexible, en continuu tresformamientu, potencialmente abiertu a escribir nél infinitos significaos, y pollo preve tamién la espresión de la esperiencia humana femenina."[2]

Crítica al llinguaxe sexista[editar | editar la fonte]

Nel alderique académicu alderícase la posibilidá de faer un usu del llinguaxe que nun produza l'efectu que se denomina androcentrismo y que se conoz como sexismu.[ensin referencies] Estos efectos nun tienen de confundir se. El androcentrismo trai'l silenciu, la omisión o la invisibilización de les muyeres, según la ginopia. El sexismu, per otra parte, ye una forma de despreciu escontra les muyeres.[1]

Pa entender la manera en que'l llinguaxe masculín impúnxose como universal y l'efectu sexista y androcéntrico del llinguaxe, ye precisu un abordaxe interdisciplinar qu'incluya l'estudiu de la relación ente poder y llinguaxe.[3][ensin referencies]

Les investigaciones sobre les relaciones ente llinguaxe, pensamientu y realidá, punxeron de manifiestu la infravaloración y degradación de la muyer nel llinguaxe.[ensin referencies] En concretu, constatóse que l'universal masculín, xéneru non marcáu o non escluyente, en realidá lo qu'espresa ye la subordinación de la muyer al traviés del llinguaxe.[ensin referencies] Arriendes d'ello, la investigación dirixir a faer un usu inclusivu del llinguaxe, en llugar del masculín non escluyente. Estes investigaciones proponen midíes que son oxetu de polémicu discutiniu en redolaes académiquessobremanera en redol a les conclusiones de la RAE. Les instituciones públiques, nel so casu, deciden l'adopción de les midíes polítiques qu'envaloren necesaries.[3]

Mercedes Bengoechea, sociollingüista, catedrática de Filoloxía Inglesa y referente na defensa del usu del llinguaxe non sexista dende una fundamentación académica, señala con claridá les consecuencia del usu del llinguaxe sexista sobre la construcción d'estereotipos y sobre la identidá de cada xéneru, y cómo ello forma parte de la estructura patriarcal de les llingües. Asina mesmu, Bengoechea llama l'atención sobre'l fechu de que la llingua ye una institución más, como otres, y por tanto, una construcción social y, como tal, suxeta a meyores y cambeos. Nesti sentíu, Mercedes Bengoechea significóse na defensa de la evolución del llinguaxe que visibilice a la muyer, frente a les resistencies de insituciones como la RAE.[4][5] Señala, asina mesmu, la necesidá de "reivindicar los usos que se conocen como “llinguaxe non sexista”. Pa les muyeres son necesarios como preséu d'afirmación del Yo femenín, y, pa los homes, como fórmula de reconocencia de la alteridad, de la diferencia; ensin fórmules anti-sexistes, les muyeres sumimos na llingua y los homes acaben escaeciendo la nuesa esistencia" (Xornaes sobre micromachismos, 2014)[6][7]

El llinguaxe non sexista enceta l'estudiu de la perspeutiva de xéneru nel llinguaxe. Surdió nos años 1960 como caña del xiru llingüísticu nes ciencies sociales, y naz d'una esixencia del feminismu pa terminar cola invisibilización de la muyer na fala y l'escritura, esto ye, col androcentrismo y la ginopia:[ensin referencies]

Ginopia ye miopía o ceguera a lo femenino, el nun ver a les muyeres, el nun percibir la so esistencia nin les sos obres; entiéndese como una omisión, xeneralmente non consciente, naturalizada y casi automática polo anterior, a la realidá de les muyeres. Falar de ginope pa calificar a los suxetos o grupos o organizaciones que caltienen una práutica o patrón inveterado d'omisión y esclusión, nel discursu y na práutica, a la realidá de lo femenín o de les mesmes muyeres.[8]

Wittgenstein, principal influencia nel xiro llingüísticu na filosofía, propón una relación íntima ente'l pensamientu y el llinguaxe en Tractatus Logico Philosophicus. La teoría del llinguaxe inclusivu ye una contrapostura al purismu llingüísticu, que forzadamente esclúi y invisibiliza al xéneru femenín del llinguaxe [ensin referencies] y, teóricamente, de la cultura y de la hestoria del pensamientu. Igualmente dende la llingüística antropolóxica proponer nel so momentu la hipótesis de Sapir-Whorf pola cual les categoríes llingüístiques llindaben o condicionaben el pensamientu, anque'l trabayu llingüísticu posterior criticó bien severamente estes propuestes, qu'en realidá faen afirmaciones d'un tipu similar a les usaes por munchos autores dientro de la crítica feminista.[ensin referencies]

Ver tamién: ginopia

Usu clásicu del xéneru gramatical[editar | editar la fonte]

La forma tradicional en que s'usa'l xéneru gramatical en castellanu ta afiguráu nel Diccionariu panhispánicu de duldes de la Real Academia Española:

Usu del masculín en referencia a seres de dambos sexos. Nos sustantivos que designen seres animaos, el masculín gramatical non solo emplégase pa referise a los individuos de sexu masculino, sinón tamién pa designar la clase, esto ye, a tolos individuos de la especie, ensin distinción de sexos: L'home ye l'únicu animal racional; El gatu ye un bon animal de compañía. Consecuentemente, los nomes apelativos masculinos, cuando s'empleguen en plural, pueden incluyir na so designación a seres d'unu y otru sexu: Los homes prehistóricos vistir con pieles d'animales; Nel mio barriu hai munchos gatos (de la referencia nun queden escluyíes nin les muyeres prehistóriques nin les gates).[9]

Propuestes escontra un llinguaxe non sexista[editar | editar la fonte]

  1. Prescindir del usu peyorativu de pallabres rellacionaes cola llibertá sexual, como puta; cola orientación sexual, como marica, cola identidá de xéneru, como señor; col cuerpu, como gorda o gordu. Vease Homofobia, Transfobia, Obesofobia.[10]
  2. Cuando se trata de grupos mistos, incorporar nel discursu siempres les formes femenines al pie de les masculines, según les formes neutres (col fin de visibilizar a toles identidaes presentes): alumnes, alumnes y alumnos, hermanes, hermanes y hermanos.
  3. Utilizar los colectivos: l'alumnáu, la población, el personal, l'electoráu...
  4. Utilizar astractos: la redacción (por el redactores), la direición (polos direutores), la llexislación (por el llexislador), la infancia, la mocedá, la adultez, la vieyera.
  5. Evitar l'usu de el, los, aquel, aquellos, siguíos del relativu que con sentíu xeneral. Ye meyor Quien sepa lleer ente llinia entender en llugar de El que sepa lleer ente llinia entender.
  6. Camudar el suxetu. En llugar d'usar la tercera persona del singular, usar la segunda (tu o usté) o la primera del plural ensin mentar el suxetu. Si usté tien un abonu va poder viaxar de baldre, en llugar de L'abonáu va poder viaxar de baldre.
  7. Usar formes neutres: pareya, relación, cónyuge en llugar de noviu o novia; home, maríu o esposa, evitando suponer heterosexualidá. L'alumnáu puede asistir coles sos pareyes en llugar de Los alumnos pueden asistir coles sos novies
  8. Evitar la cosificación de les persones. Ye meyor Los pueblos nómades treslladar colos sos enseres d'un llugar a otru y non Los pueblos nómades treslladar colos sos enseres, muyeres y neños d'un llugar a otru.[11]
  9. Evitar usar espresiones como señora o señorita, señora de..., vilba de... y utilizar el apellíu de les muyeres. Prefierse Juan Pérez y María García y non Señor y señora Pérez.[12]
  10. Evitar la pallabra home sustituyéndola por persona o varón, según correspuenda. Persona, pa referise a la especie humana y varón pal xéneru o sexu masculinos.[13] Ye preferible Hestoria de la humanidá y Pueblos prehistóricos y non Hestoria del home y L'home prehistóricu
  11. Na escritura, ye frecuente utilizar el símbolo arroba (@), o la lletra xe (x) o l'asteriscu (*) pa reemplazar les lletres que denotan xéneru nes pallabres. Exemplu l@s o lxs l*s en llugar de los o les.
  12. Na espresión oral, ye frecuente usar otra vocal en llugar de les que denotan xéneru. Espublizóse l'usu de la vocal y (Nosotres, en llugar de nós).[14][15]
  13. Otra opción, muncho menos habitual que les anteriores, de normal utilizada en círculos feministes qu'aluden a les identidaes "femenines" (non necesariamente muyeres) ye usar les formes femenines como universal: Nós... (refriéndose a un grupu de persones de diverses identidaes de xéneru)[16][17]

=== L'usu de l'arroba, la xe y l'asteriscu Dalgunos manuales de llinguaxe non sexista con perspeutiva feminista, consideren incorrectu l'usu de l'arroba.[12] Otros, aceptar solo pa testos de calter informal y con poca repercusión institucional, como por casu, anuncios, correos electrónicos personales, chats, blogues informales o privaos, etc.[18]

N'otros casos defende l'usu de la xe, inclusive en publicaciones académiques, esclariando que ye útil pa faer referencia a un ampliu universu d'espresiones de xéneru que degola la bi-categorización reduccionista de «varones» y «muyeres». Señálase que tanto l'arroba (l@s) como l'usu del masculín y femenín (les/los) pueden sirvir pa faer referencia a los sexos» que componen el binariu de xéneru, pero nun contemplen les espresiones transexualye, tresxéneros, intersexualye, travestis o otres yá esistentes o por esistir. Al empar, apellar a quien sostienen el llinguaxe sexista y ampárense na economía del llinguaxe, según la cual faer referencia a «dambos sexos» sería demasiada gastadura, argumentando qu'esta alternativa d'escribir con xe podría aforra-yos un problema, y de nun ser asina, podría siquier sirvir pa relativizar la validez del so argumentu.[19] La escritura con xe foi denominada desobediencia llingüística, na midida na que ruempe cola norma gramatical y xulgao como saludable.[20]

L'usu del asteriscu foi defendíu por Mauro Cabral con un poema llamáu Asteriscu y el poema citáu en dellos testos.[21][22]

Postura de la Real Academia Española[editar | editar la fonte]

La Real Academia Española incorporó progresivamente nel so diccionariu términos distintivos pa masculín y femenín, onde antes había unu solu (p.y.: jueza, ministra, etc.). Coles mesmes, reconoz los nomes comunes en cuanto al xéneru como aquellos que

o esperimenten cambeos na so forma y faen esplícitu'l so xéneru indirectamente, esto ye, por aciu los determinantes o los axetivos que los acompañen: l'artista / l'artista; el profesional / la profesional; el testigu / la testigu.

Desdoblamientos y xéneru ensin marcar[editar | editar la fonte]

Nel so Nueva gramática de la llingua española (2009, sec. 2.2f) establez los conceutos de “xéneru ensin marcar” y “xéneru marcáu” de la siguiente manera:

"El xéneru ensin marcar n'español ye'l masculín, y el xéneru marcáu ye'l femenín. (...) La espresión non marcáu alude al miembru d'una oposición binaria que puede tomala nel so conxuntu, lo que fai innecesariu mentar el términu marcáu. Cuando se fai referencia a sustantivos que designen seres animaos, el masculín non solo emplégase pa referise a los individuos de sexu masculino, sinón tamién pa designar la clase que correspuende a tolos individuos de la especie, ensin distinción de sexos."

Y más palantre añede:

"El circunloquiu ye innecesariu cuando l'empléu del xéneru ensin marcar considérase abondo esplícitu pa tomar a los individuos d'unu y otru sexu, lo qu'asocede nun gran númberu de casos: “Los alumnos d'esta clase” (en llugar de “Los alumnos y les alumnes”) van esaminase'l xueves; “Ye una midida que va beneficiar a tolos chilenos” (en llugar de “a tolos chilenos y a toles chilenes”).

Sicasí, nel puntu siguiente precisa:

Tal como s'indicó nos apartaos anteriores, el contestu puede nun dexar abondo claro, en casos bien específicos, que'l masculín plural entiende por igual a los individuos de dambos sexos. Una opción posible ye allegar nellos a les fórmules desdoblaes, como en Los españoles y los españoles pueden sirvir nel Exércitu.

La Real Academia Española refuga la pretensión del llinguaxe non sexista nes sos aguaes más radicales del usu indiscrimináu de los desdoblamientos, argumentando'l principiu d'economía de llinguaxe, amás de basase n'estudios del llatín, que ye d'onde procede la nuesa llingua: esisten diverses teoríes llingüístiques qu'afirmen que la forma masculina nun predomina por cuenta de la discriminación de la muyer. Ye precisu, según la RAE, llevar a cabu grandes estudios sobre los nuesos oríxenes llingüísticos, antes de xulgar de manera errónea.[ensin referencies]

Informe d'Ignacio Monte[editar | editar la fonte]

Nun informe del añu 2012, la RAE refugó l'usu de les llamaes guíes de llinguaxe non sexista. L'informe foi ellaboráu por Ignacio Monte y suscritu por 26 de los 44 académicos (incluyendo 3 de les 5 académiques), y vuélvese a aportunar nel argumentu del principiu d'economía del llinguaxe. L'informe,[23] tituláu Sexismu llingüísticu y visibilidá de la muyer,[24] presenta dures crítiques escontra'l llinguaxe inclusivu, non sexista, acusándolo de violar delles regles gramaticales y señalando lo siguiente:[25][26][27][28]

... un bon pasu escontra la solución del problema de la visibilidá´ sería reconocer, simple y llanamente, que, si aplicárense les directrices propuestes nestes guíes nos sos términos más estrictos, non podría falase.

Pela so parte, Inés Fernández-Ordóñez, una de les académiques que nun suscribieron l'informe, señala:[29]

A dichos colectivos fíxose-yos ver que la estructura de la nuesa llingua funciona asina, pero proponen camudala y, ye más, prauticar. Tienen De ser respetaos. La llingua supón cambéu permanente [... y], lo mesmo que nos últimos años, en pos del panhispanismo, dende l'academia aceptáronse como válidos usos de cada país de fala hispana, tenemos de permanecer sollertes y abiertos a tou cambéu.

El llinguaxe crear y modifiquen les sociedaes, ye aprendíu, ye una práutica social (usu común) y suel ser modificáu. Asina lo declara la mesma RAE pero siempres y cuando non deforme l'idioma y non se vaya en contra de la estructura llingüístico y gramatical de la llingua.

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. 1,0 1,1 Meana, Teresa. Introducción.Llingua,sexismu y androcentrismo. http://webs.uvigo.es/xenero/profesoráu/teresa_meana/sexismu_llinguaxe.pdf. Consultáu 'l 1 d'ochobre de 2012. 
  2. Carlos, Loma (Julio, Agostu, Setiembre de 2001). «La educación llingüística. Trayectories y mediaciones femenines». REVISTA TESTOS. Didáctica de la Llingua y de la Lliteratura. Llinguaxe y diferencia sexual (.028). http://www.grao.com/revistas/testos/028-llinguaxe-y-diferencia-sexual/la-educacion-linguistica-trayectories-y-mediaciones-femenines. Consultáu 'l 30 de setiembre de 2012. 
  3. 3,0 3,1 Balaguer Caleyón, María Luisa Caderalga UNED. Xéneru y llinguaxe:Presupuestos pa un llinguaxe xurídicu igualitariu. http://158.109.131.198/catedra/images/xenero_leguaje/M%20Luisa%20Balaguer.pdf. Consultáu 'l 28 de setiembre de 2012. 
  4. «La sociedá camuda, l'Academia, non» (es). Consultáu'l 15 de setiembre de 2016.
  5. Montserrat Boix (4 de marzu de 2012), https://www.youtube.com/watch?v=khORiNmjoWE&feature=youtu.be, consultáu 'l 15 de setiembre de 2016 
  6. «Mercedes Bengoechea Bartolomé - Dialnet». Consultáu'l 15 de setiembre de 2016.
  7. «Necesidad de tener cuerpu y nome p'aportar dafechu a la ciudadanía». Consultáu'l 15 de setiembre de 2016.
  8. Evangelina García Prince. La inaceptable ginopia de la Coordinadora Democrática ye crónica y grave. Colexu d'Abogaos de Tucumán 2004 Fecha d'accesu: 1 d'ochobre de 2012.
  9. http://lema.rae.es/dpd/?key=g%C3%A9nero
  10. insultos-dicen-mas-del.html Cuando los insultos dicen más del emisor que del destinatario Artículu del Blogue Reciclaje neuronal del 5 de payares de 2012
  11. Institutu Asturianu de la Muyer Curia'l to llinguaxe, dicir tou
  12. 12,0 12,1 Conseyu Nacional pa Prevenir la Discriminación (CoNaPreD) 10 encamientos pal usu non sexista del llinguaxe Segunda edición, Méxicu, D.F., Méxicu: Conapred, INMUJERES, STPS, 2009, Colección: Testos del Cascoxu 01 ISBN 978-607-7
  13. Soledá d'Andrés Castellanos. Sexismu y llinguaxe l'estáu de la cuestión: Reflexos na prensa Espéculo: Revista d'Estudios Lliterarios, ISSN-y 1139-3637, Nᵘ 16, 2000-2001. Universidá Complutense de Madrid.
  14. BERKINS, Lohana, Nosotres y el llinguaxe Artículu nel diariu Páxina/12, Suplementu Soi del día 19-04-2013.
  15. GÓMEZ, Rocío Pequeñu manifiestu sobre'l xéneru neutru en castellán
  16. El sexu d'Ánxeles. Recursos pa la educación con perspeutiva de xéneru y LGTB Ed. Conceyu de Barcelona. Barcelona, 2011 Páx.49 Nota 77
  17. demoniu blancu-de-la-tetera-verde/ Decálogu ya información sobre'l Demoniu Blanco de la tetera verde Entrada del Blogue El Demoniu Blanco de la tetera verde del día 20-08-2014.
  18. Guía d'usu pa un llinguaxe igualitariu (castellán) Universidá de Valencia - Tecnolingüística, S. L., 2012. Páx.105
  19. FABBRI, Luciano. Apuntes sobre Feminismos y construcción de Poder Popular. Primer edición. Rosario, Arxentina: Puñu y Lletra Editorialismo de Base, xunu de 2013. Colección Na Cais y nes Cames. ISBN 978-987-29593-0-2 Páx. 44. Nota al pie.
  20. PÉREZ OROZCO, Amaia. Subversión feminista de la economía. Apurras pa un alderique sobre'l conflictu capital-vida. Primer edición. Madrid: Traficantes de Suaños, mayu de 2014. Coleccion Mapes. ISBN 978-84-96453-48-7 Páx.33.
  21. CABRAL, Mauro (ed.) Interdicciones. Escritures de la intersexualidad en castellán.
  22. * Por qué l'asteriscu Nota en suplementu Soi, diariu Páxina 12 del 2 d'ochobre de 2011.
  23. http://www.rae.es/noticies/el plenu de rayer-suscribe-un informe-del-academico-ignacio-monte-sobre-sexismu
  24. http://www.rae.es/sites/default/files/Monte_sexismu_linguistico.pdf
  25. http://www.publico.es/cultures/424807/rayer-cree-que-con-el-llinguaxe-non-sexista-non-se-podria-falar
  26. http://www.elmundo.es/elmundo/2012/03/04/cultura/1330839500.html
  27. http://www.elmundo.es/elmundo/2012/03/07/cultura/1331132238.html
  28. http://www.elmundo.es/elmundo/2012/03/05/cultura/1330976153.html
  29. Los académicos y les académiques alderiquen sobre sexismu llingüísticu

Bibliografía[editar | editar la fonte]

Publicáronse dellos manuales que, dientro del marcu teóricu sosteníu pol activismu feminista, proponen estratexes empobinaes a les instituciones deseyando desenvolver una política d'inclusión.

  • Guía sobre comunicación socioambiental con perspeutiva de xéneru. Conseyería de Mediu Ambiente, Xunta d'Andalucía, ISBN 978-84-96776-78-4, ensin fecha.
  • Guía pa un usu del llinguaxe non sexista nes relaciones llaborales y nel ámbitu sindical y Guía pa delegaes y delegaos. Secretaría confederal de la muyer de CCOO y Ministeriu d'Igualdá, Madrid, 2010.
  • Guía de llinguaxe non sexista. Unidá d'Igualdá de la Universidá de Granada, Universidá de Granada, ensin fecha.
  • Antonia M. Medina Guerra (coord.): Manual de llinguaxe alministrativu non sexista. Asociación d'estudios históricos sobre la muyer de la Universidá de Málaga y Área de la muyer del Conceyu de Málaga, 2002.
  • Guía d'usu non sexista del llinguaxe de la Universidá de Murcia. Unidá pa la Igualdá ente muyeres y homes, Universidá de Murcia, 2011.
  • Manual de llinguaxe non sexista na Universidá Politécnica de Madrid. Madrid, Unidá d'Igualdá, Universidá Politécnica de Madrid, ensin fecha.
  • Guía sindical del llinguaxe non sexista. Madrid, Secretaría d'Igualdá, Unión Xeneral de Trabayadores, 2008.
  • Guía de llinguaxe non sexista. Oficina d'Igualdá, UNED, ensin fecha.[1]
  • Igualdá, llinguaxe y Alministración: propuestes pa un usu non sexista del llinguaxe. Conselleria de Bienestar Social, Generalitat Valenciana, 2009.

Amás la RAE publicó:

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

  • Nueva Gramática de la Llingua Española / Real Academia Española de la llingua, 2009.[1]
  • Lenguage y xéneru / Claudio Wagner, Universidá Austral de Chile.[2]
  • Regles básiques del Españole


Lenguaje no sexista
  1. , [3] Guía de llinguaxe non sexista. Oficina d'Igualdá. UNED