Llingües otopameanas

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Distribución xeográfica Centro de Méxicu (Edomex, Querétaro, Hidalgo)
Países Bandera de Méxicu Méxicu
Falantes ~490 000
Filiación xenética

Otomangueano
 Otomangueano occidental

  Otopameano
Subdivisiones Otomí-mazahua
Matlazinca-Tlahuica
Pameano-Chichimeca-Jonaz
Ver tamién
Idioma - Families - Clasificación de llingües
[editar datos en Wikidata]

Les llingües otopameanas o otopames son una subfamilia de llingües otomangueanas del centru de Méxicu falaes nos estaos de Méxicu, Hidalgo. Constitúin el nucleu prototípicu de les llingües otomanguenas occidentales.

Clasificación[editar | editar la fonte]

Hasta'l sieglu XX les llingües otomangueanas occidentales nun fuera convenientemente estudiaes nel so conxuntu. Magar ye ciertu que nel sieglu XVII yá apaecieron dellos esbozos gramaticales de delles d'estes llingües, el parentescu nun quedó claramente asitiáu hasta l'estudiu de Jacques Soustelle escontra 1935. Orozco y Berra (1864) reconociera'l parentescu ente'l mazahua y el otomi, Pimentel (1874) rellacionó'l otomí-mazahua col pame y el chichimeca-jonaz y de la mesma rellacionó estaslenguas col otomí, d'ende'l nome oto-pame. Finalmente Soustelle probó tamién el parentescu del matlatzinca-tlahuica col restu de llingües otopames.

El otomí y el mazahua son les llingües más cercanes ente sigo, tamién amuesen una clara relación el matlatzinca y el tlahuica, y en menor midida que los pares anteriores les llingües pames y el chichimeca-jonaz. Les relaciones léxiques anteriores son confirmaes poles semeyances gramaticales. Ello ye que les relaciones anteriores yá fueron notaes por Jacques Soustelle (1937) nel primer estudiu estensivu d'esta familia, dichu autor atopó los siguientes porcentaxes de similaridad:

Matlatz. Pame Chichim.
Otomí 58-65% 33% 21%
Matlatz. 26-35% 20-25%
Pame 32-38%

Polo que tentativamente l'árbol filoxenéticu de diferenciación que meyor esplica les semeyances de la familia ye'l siguiente:





Mazahua



Otomí





Matlatzinca



Tlahuica






Jonaz



Pame




Una evaluación moderna, basada na similaridad léxica, el proyectu comparativu ASJP que namái considera matlatzinca, el tlahuica, el mazahua y el otomí coincide col árbol filoxenéticu anterior[1] polo que respecta a eses llingües.

Descripción llingüística[editar | editar la fonte]

=== Fonoloxía Toles llingües otopames son llingües tonales el númberu de tonos suel tar ente dos y trés. Nestes llingües los fonemes alveolares /t, d; ʦ, ʣ/ presenten alófonos prenasalizados [ⁿt, ⁿd; ⁿʦ, ⁿʣ] cuando a la pallabra añedir un prefixu.[2]

=== Gramática Toes estes llingües usen predominantemente los prefixos más que los sufixos. La morfoloxía nominal ye polo xeneral simple, siendo seique'l puntu más complexu l'usu de clasificadores fosilizaos en ciertes categoríes. Nel pronome estremen trés persones y tres número (singular, dual y plural). L'orde básicu de suxetu, verbu y oxetu ye VSO y tocantes a les adposiciones, namái esisten preposiciones (estos dos carauterístiques xuntu col usu preferente de prefixos, tán rellacionaes col fechu de que les llingües otopames suelen asitiar el nucleu sintácticu de primeres del sintagma y los sos complementos tres ésti).

La morfoloxía nominal ye relativamente simple faciendo un usu llindáu de la derivación y la flexón. Nun esiste xéneru gramatical puramente dichu, anque nos sustantivos referíos a persones y animales suel incluyise dalgún prefixu pa indicar sexu femenino (tsu-, el so-, šo-, čo-). La forma típica d'un sustantivu ye la siguiente:


Onde ye un sufixu flexivo obligatoriu que indíca el númberu (estremando frecuentemente nel singular ente [+humanu] y [-humanu]; un posible sufixu derivativu que frecuentemente ye un diminutivu, o un nominalizador (d'axente, o d'aición verbal). Dacuando'l raigañu ye en realidá una composición de dos raíz. El verbu tien la estructura:


Onde ye un prefixu sincréticu que extresa tantu la persona del suxetu como les categoríes TAM, apaez en verbos transitivos y espresa el pronome oxeto, finalmente espresa'l plural de la persona suxetu. El siguiente cuadru reproduz los prefixos de tiempu y persona en mazahua, otomí y matlatzinca:

Tiempu Persona Mazahua[3] Otomí[4] Matlatzinca[5]
Presente ti- di- el to-, tuh-
ki- gi- iʔ-, ih-
y- yi- kuʔ-, kuh-
Pasáu to- to-, el to- ta-
gi- gu- ʔi-
pi-, po- bi-, pa- Ø
Futuru ta- gu- ruh-
te- gi- riʔi-
ta- ta- (ki-)ta-

Comparanza léxica[editar | editar la fonte]

Tantu'l otomí, como'l mazahua, el matlatzinca-tlahuica y el pame presenten una importante variación interna. A partir les distintes formes pueden reconstruyise les formes del protootomí, el protomazahua, el protomatlatzinca y el protopame, de siguío dase una llista comparada de términos reconstruyíu pa caúna de les llingües otopames:

Na tabla anterior escribimos ⁿt, ⁿd; ⁿʦ, ⁿʣ/, pero igualmente podríamos escribir t, d; ʦ, ʣ una y bones la diferencia ente los dos tipos de soníos ye namái alofónica, non fonémica.

Referencia[editar | editar la fonte]

  1. ASJP - World Language Tree
  2. Soustelle, 1994, p. 134
  3. Diego de Nájera Yanguas (1637): Arte de la llingua maçahua
  4. Otomí d'El Sitiu; Jacques Soustelle, 1938
  5. R. Escalante y M. Hernández, 1999.
  6. Yolanda Lastra, 2004, Apuntes sobre la dialectoloxía del otomí
  7. Esta pallabra significaría orixinalmente 'venado, venáu'

Bibliografía[editar | editar la fonte]


Lenguas otopameanas
GLOSA proto-
mazahua
proto-
otomí
proto-
matlatzinca
proto-
pame
chichimeca-
jonaz
PROTO-
OTOPAME
1 *ndaha *ʔna *n *nda nãnta *nʔna
2 *ye-he *yó-hó *-nó *nui ta-henes *yo-hũ
3 *ninʔi *hiũ *-yu/*-šo *-yũʔ ti-nʔun *ʔyũ[6]
4 *ʣi-ho *góhó *ku-nhó *ki-nui tipʔim *ki-hũ
5 *ʦičʔa *kĭtʔa *kwitʔa *kikʔai *kitʔa
6 *ʔɾa-tó *ʔɾa-nhtó *ʔna-tó *ʔná-ʔtó
7 *ye-nčo *yo-htó *ñe-nto *yo-nto
8 *nin-nčo *hñã-htó *ñe-kunhó *ñuʔ+5
9 *ʣi-nčo *gíhtó *gín
10 *ye-čʔa *ʔɾɛtʔa *ndah-tʔa
'cabeza' *ninʔ *ñá (<*yã) *nu *kənaw ka-zã *yã(w)
'güeyu' *nto *di *nta *nta *n
'oreya' *gũ či či sigã
'ñariz' *šíñũ´ *máši *šiñũ(?) kanu *ší(ñũ´)
'boca' *né *ná *kVne ũnin *né
'llabiu' *šíné *šíñi ʦini *šíñi
'mano' *yeʔ *ʔyé *yé *ʔyé
'pie' *kwa *gwá *mo *mokwa *mokwa
'piel' *šipʔani *šipáni *šimpali ɾise *šipáni
'sangre' *kʔi *khí *číhya *-kʔy *kʔí
'maíz' *dečo *detã *datʔwi *tʔwã -zu *detʔwã
'tortiella' *hmẽ *mhéwi(?) *mẽ *hmé-
'chile' *ʔi *ʔí *himí *-hi *hí
'tomate' *de-mpa *(m)pay emba *(m)pa
'frijol' *khi čnə *kʔwi(?) kãn-kʔy !
  • kʔwi
'maguey' *khwa šuni *ndoa
'sal' *ʔõ *ʔũ *tʔoši *tʔũs ɾʔus *tʔũs
'carne' *n-gue *n-gí *ríní *mpak-(?)
'comer' *ʦí- *ʦíʦí *si- *ʦí-
'semar' tuhu tuhu tũũ el to *tũhũ
'morrer' ɾũ *ntúwi *tũ *ntũ´
'abrir' *šoki šóʔkí šoki *šóʔkí
'perru' ʔyó síní *ndʔo-
'caballu'[7] *phari *phani *pahli *pahal *phani
'culiebra' *kʔẽnã čʔíni čʔi
'monte' *za *nʦaa *ʣa *za(a)
'flor' *dʌní *tənin *ndo-nin *n-də-nin
'tierra' *homʔwĩ *hɔi kimpo kumbo
'monte' *tʔehe *tʔʌhʌ *tʔoe *tʔiʌhiʌ
'piedra' *ndo *dó *nto *ki-nto ku-ɾo !
  • n
'metate' *kʔinin *ki *kʔinin *kʔinin
'sol, lluz' *hyaɾi *hyádi *yahbi *hyádi
'cielu' *hɛ̃se *hẽʦʔi
'enagua' *dehe *déhé *ntá-wi *nte ku-ndi *n-dea-
'fueu' *ʦibi *ʦipi *ʦipi *ʦibi
'fríu' *se(y) *ʦɛ´ *ʦé *ʦy(y) se !
  • ʦé
'calor, día' *pa *pa *pá- *(ma)pa mapa !
  • -pá
'nueche' *šõmwi *(n-)šũi *šũi *sãw *šõi
'añu' *kʔy- *kʔeya *kʔiči čyii *kʔey-
'casa' *gũ-mwĩ *n-gũ *báʔnin
'muyer' *ndi-šo *(ši-)ʦo- *šo- kʔuy / čuy *ʦo