Llingües gurunsi

Llingües gurũsi
Países	Burkina Fasu  Ghana Togu
Falantes	(2010)
Filiación xenética	Níxer-Congu   Volta-Congu     VC septentrional       Gur central         Gur meridional           Gurũsi / Grũsi
Códigu Glottolog	grus1239
Ver tamién Idioma - Families - Clasificación de llingües
[editar datos en Wikidata]

Les llingües gurunsi, gurũsi o grũsi son un grupu de les llingües gur (centrales), qu'inclúin cerca d'una ventena de llingües falaes poles etnies gurunsi. Les llingües grũsi falar nel norte de Ghana y les rexones axacentes de Burkina Fasu y Togu. La llingua grũsi demográficamente más importante ye'l kabiyé, faláu en Togu central, que tien aproximao 1 200 000 persones (de los cualos unos 550 mil tener como llingua materna y el restu como segunda llingua).

Clasificación

Les llingües grũsi estremar en tres subgrupos:

• Grũsi oriental: qu'inclúi'l lukpa, el kabiyé, el tem, el lama, eldelo, el bago-kusuntu y el chala.
• Grũsi septentrional: qu'inclúi'l lyélé, el nuni, el kalamsé, la pana y el kasem.
• Grũsi occidental: qu'inclúi'l winyé, el deg, el puguli o phuie, el paasaal, el sisaala, el chakali, el tampulma y el vagla.

Comparanza léxica

Los numberales reconstruyíos pa distintos grupos de llingües grũsi orientales son:

GLOSA	Oriental
	Bago- Kusuntu	Chala	Delo	Kabiyé	Lama	Lukpa	Tem	PROTO-GRŨSI ORIENTAL
'1'	ŋʊrʊk͡pák͡pá	re-, rʊ / -dʊ́ndʊlʊŋ	daːle	kʊ́yʊ́m	kóɖə́m	kʊ̀lʊ̀m	káɔ́ɖe	*ka-ɖum
'2'	bàːlɛ̀	-la	ala	nàálɛ̀	násə̂l	naːlɛ̀	síːɛ̀	*-lɛ
'3'	bàtòːro	-toːro	atoːro	nàádozó	nàsìsɨ̀	tòːsó	tóːzó	*toːro
'4'	bànásá	-náːrá	anaːra	nàã́zá	násə́násá	naːsá	náːzá	*naːsa
'5'	bàːnʊ́	-nʊ́ŋ	anoŋ	kàɡ͡bã́nzì	násə́ná	kàk͡pásɪ̀	nʊ́ːwa	*-nʊŋ
'6'	lèːjò	lʊːrʊ	loːro	loɖò	lə̀ɖə̀	náːtòsò	loɖo	*lʊː-ɖu
'7'	lʊ̀ŋlè	lɪkaːrɛ	nyetoːro	lʊ̀bɛ̀	naosana- utɨsɨ	náːtòsò m̀pɔ̀ɣɔ̀laɣá	lʊbɛ	*lʊ-bɛ
'8'	ɖìk͡pèːrè	jiŋináːrá	gyanaːra	lùtoːzo	násə́nnásá	pə́lé fɛ́jɪ́	lutoːzo	*lʊ-toːro
'9'	kàkàːrè	saŋɡʊ́	kadaːle	nakʊ̀	nàkò	pɔ̀ɣɔ̀láɣáfɛ́jɪ́́	kéːníːré
'10'	sàlá	gifí	kufu	híu / náánʊ́wá	hʲú	náːnʊ́á	fuú	*fi~fu *nʊa

GLOSA	Septentrional
	Kasem	Lyélé	Nuni septent.	Nuni merid.	Pana	PROTO-GRŨSI SEPTENT.
'1'	kàlʊ̀	èdù	ùdù	nə̀dʊ̀	ténɡí	*-du
'2'	ǹlè	sə̀lyè	bìlə̀	bə̀lə̀	ɲǐː	*-lye
'3'	ǹtɔ̀	sə̀tə̀	bìtwàː	bàtwà	cɔ́ɔ̀	*-to
'4'	ǹnā	sə̀na	bìna	bànīān	nàːsí	*-na
'5'	ǹnū	sə̀nu	bìnu	bònū	nṍn	*-nũ(n)
'6'	ǹdʊ̀n	ʃə̀ldù	badù	bàrdʊ̀	nõ̀mpí	*-ldu
'7'	m̀pɛ̀	ʃàlpyɛ̀	bàpà	bàrpɛ̀	nõ̀ncó	*-lpe
'8'	nānā	lyɛlɛ	lɛlɛ	nānā	bàndá
'9'	nʊ̀ɡʊ̄	nə̀bɔ́	nìbu	nʊ̀ɡʊ́	ɟèːfó
'10'	fúɡə́	ʃíyə́	fígə́	fúɡə́	fó	*fu(gə) *fi(gə)

GLOSA	Occidental
	Chakali	Deg	Paasaal	Sissala	Tumu- lung	Tampul- ma	Winye (Kõ)	PROTO-GRŨSI OCCIDENTAL
'1'	dɪ́gɪ́máŋá	k͡peː	kɪ́dɪ́ɡɪ́ díːŋ	balá	dɪ̀áŋ	diːɡɛ	ndo	*dɪɡɪ
'2'	álìɛ̀	nɛː	lìyà	bɛllɛ	lɪ̀a	alɛːwa	nyɪ̃ɛ	*-lia
'3'	átʊ̀rʊ̀ átʊ̀lì	toːro	tóː	botoro	tórí	atoːra	ntɔː	*-tori
'4'	ànáːsì	naːrɛ	náː	baná	nɛ̀sɛ́	anaːsi	nná	*-naːsi
'5'	āɲɔ̃̄	nue	nɔ́ːŋ	bɔmmʊ́ɔ́	nɔ́ŋ	anyúːn	nwɔ̃́	*-nʊŋ
'6'	állʊ̀rʊ̀	nʊmɛl	dʊ́ː	balɡo	-lídú	anɔːrà	ngo	*-lʊ-du
'7'	àlʊpɛ̀	nʊanɛ	pɛ́ː	balpɛ	-lɪ̀pɛ́	anɔpɛ	npiɛ	*-lʊ-pɛ
'8'	ŋmɛ́ŋtɛ́l	nʊatoto	kyórí	córí	ʧòrí	ŋmɛnaːsa	npɔː	*
'9'	dɪ́gɪ́tūː	nʊanaːrɛ	níbí	nɛ́mɛ́	nìbí	diɡtó	nlɛbɪ	*
'10'	fí	fi	fí	fí	fíː	fí	fʊ̃́	*fi

Referencies

Bibliografía

• Manessy, Gabriel (1968/71)'Langues voltaïques sans classes' in Actes du huitième congres international de linguistique africaine. [Congress was 1968, proceedings published 1971] Abidjan, Université d'Abidjan, 335–346.
• Naden, Anthony J. (1989) 'Gur', in Bendor-Samuel, John & Hartell, Rhonda L. (eds) The Niger–Congo languages. A classification and description of Africa's largest language family. Lanham, New York, London: University Press of America, 140–168.
• K. Williamson y R. Blench (2000). «2. Niger-Congo», B. Heine y D. Nurse: African Languages: An Introduction. Cambridge Univ. press, páx. 11-42. ISBN 0-521-66178-1.

• Datos: Q721007