Llingües gurunsi

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Países Bandera de Burkina Fasu Burkina Fasu
Flag of Ghana.svg Ghana
Bandera de Togu Togu
Falantes (2010)
Filiación xenética

Níxer-Congu
  Volta-Congu
    VC septentrional
      Gur central
        Gur meridional

          Gurũsi / Grũsi
Ver tamién
Idioma - Families - Clasificación de llingües
[editar datos en Wikidata]

Les llingües gurunsi, gurũsi o grũsi son un grupu de les llingües gur (centrales), qu'inclúin cerca d'una ventena de llingües falaes poles etnies gurunsi. Les llingües grũsi falar nel norte de Ghana y les rexones axacentes de Burkina Fasu y Togu. La llingua grũsi demográficamente más importante ye'l kabiyé, faláu en Togo central, que tien aprosimao 1 200 000 persones (de los cualos unos 550 mil tener como llingua materna y el restu como segunda llingua).

Clasificación[editar | editar la fonte]

Les llingües grũsi estremar en tres subgrupos:

  • Grũsi oriental: qu'inclúi'l lukpa, el kabiyé, el tem, el lama, eldelo, el bago-kusuntu y el chala.
  • Grũsi septentrional: qu'inclúi'l lyélé, el nuni, el kalamsé, la pana y el kasem.
  • Grũsi occidental: qu'inclúi'l winyé, el deg, el puguli o phuie, el paasaal, el sisaala, el chakali, el tampulma y el vagla.

Comparanza léxica[editar | editar la fonte]

Los numberales reconstruyíos pa distintos grupos de llingües grũsi orientales son:[1][2]

GLOSA Oriental
Bago-
Kusuntu
Chala Delo Kabiyé Lama Lukpa Tem PROTO-GRŨSI
ORIENTAL
'1' ŋʊrʊk͡pák͡pá re-, rʊ /
-dʊ́ndʊlʊŋ
daː-y kʊ́yʊ́m kóɖə́m kʊ̀lʊ̀m káɔ́ɖy *ka-ɖum
'2' bàːlɛ̀ -la nala nàálɛ̀ násə̂l naːlɛ̀ síːɛ̀ *-lɛ
'3' bàtòːro -toːro arreyoːro nàádozó nàsìsɨ̀ tòːsó tóːzó *toːro
'4' bànásá -náːrá anaːra nàã́zá násə́násá naːsá náːzá *naːsa
'5' bàːnʊ́ -nʊ́ŋ anuŋ kàɡ͡bã́nzì násə́ná kàk͡pásɪ̀ nʊ́ːwa *-nʊŋ
'6' lèːjò lʊːrʊ loːro loɖò lə̀ɖə̀ náːtòsò loɖo *lʊː-ɖo
'7' lʊ̀ŋlè lɪkaːrɛ nyetoːro lʊ̀bɛ̀ naosana-
utɨsɨ
náːtòsò
m̀pɔ̀ɣɔ̀laɣá
lʊbɛ *lʊ-bɛ
'8' ɖìk͡pèːrè jiŋináːrá gyanaːra lùtoːzo násə́nnásá pə́lé fɛ́jɪ́ llutuːzo *lʊ-toːro
'9' kàkàːrè saŋɡʊ́ kadaː-y nakʊ̀ nàkò pɔ̀ɣɔ̀láɣáfɛ́jɪ́́ kéːníːré
'10' sàlá gifí kufu híu /
náánʊ́wá
hʲú náːnʊ́á fuú *fi~fu
*nʊa
GLOSA Septentrional
Kasem Lyélé Nuni
septent.
Nuni
merid.
Pana PROTO-GRŨSI
SEPTENT.
'1' kàlʊ̀ èdù ùdù nə̀dʊ̀ ténɡí *-du
'2' ǹlè sə̀lyè bìlə̀ bə̀lə̀ ɲǐː *-lye
'3' ǹtɔ̀ sə̀tə̀ bìtwàː bàtwà cɔ́ɔ̀ *-to
'4' ǹnā sə̀na bìna bànīān nàːsí *-na
'5' ǹnū sə̀nu bìnu bònū nṍn *-nũ(n)
'6' ǹdʊ̀n ʃə̀ldù badù bàrdʊ̀ nõ̀mpí *-ldu
'7' m̀pɛ̀ ʃàlpyɛ̀ bàpà bàrpɛ̀ nõ̀ncó *-lpe
'8' nānā lyɛlɛ lɛlɛ nānā bàndá
'9' nʊ̀ɡʊ̄ nə̀bɔ́ nìbu nʊ̀ɡʊ́ ɟèːfó
'10' fúɡə́ ʃíyə́ fígə́ fúɡə́ *fu(gə)
*fi(gə)
GLOSA Occidental
Chakali Deg Paasaal Sissala Tumu-
lung
Tampul-
ma
Winye
(Kõ)
PROTO-GRŨSI
OCCIDENTAL
'1' dɪ́gɪ́máŋá k͡peː kɪ́dɪ́ɡɪ́
díːŋ
balá dɪ̀áŋ diːɡɛ ndo *dɪɡɪ
'2' álìɛ̀ nɛː lìyà bɛllɛ lɪ̀a a elɛːwa nyɪ̃ɛ *-llixa
'3' átʊ̀rʊ̀
átʊ̀lì
toːro tóː botoro tórí arreyoːra ntɔː *-tori
'4' ànáːsì naːrɛ náː baná nɛ̀sɛ́ anaːsi nná *-naːsi
'5' āɲɔ̃̄ nue nɔ́ːŋ bɔmmʊ́ɔ́ nɔ́ŋ anyúːn nwɔ̃́ *-nʊŋ
'6' állʊ̀rʊ̀ nʊmɛl dʊ́ː balɡo -lídú anɔːrà ngo *-lʊ-du
'7' àlʊpɛ̀ nʊanɛ pɛ́ː balpɛ -lɪ̀pɛ́ anɔpɛ npiɛ *-lʊ-pɛ
'8' ŋmɛ́ŋtɛ́l nʊatoto kyórí córí ʧòrí ŋmɛnaːsa npɔː *
'9' dɪ́gɪ́tūː nʊanaːrɛ níbí nɛ́mɛ́ nìbí diɡtó nlɛbɪ *
'10' fi fíː fʊ̃́ *fi

Referencies[editar | editar la fonte]

Bibliografía[editar | editar la fonte]

  • Manessy, Gabriel (1968/71)'Langues voltaïques sans classes' in Actes du huitième congres international de linguistique africaine. [Congress was 1968, proceedings published 1971] Abidjan, Université d'Abidjan, 335–346.
  • Naden, Anthony J. (1989) 'Gur', in Bendor-Samuel, John & Hartell, Rhonda L. (eds) The Niger–Congo languages. A classification and description of Africa's largest language family. Lanham, New York, London: University Press of America, 140–168.
  • K. Williamson y R. Blench (2000). «2. Niger-Congo», en B. Heine y D. Nurse: African Languages: An Introduction. Cambridge Univ. press, 11-42. ISBN 0-521-66178-1.