Llingües de Venezuela

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta

Les llingües de Venezuela referir a los idiomes y dialeutos falaos de manera estable por comunidaes.

Idiomes oficiales[editar | editar la fonte]

La Constitución de Venezuela de 1999 declara que:

Artículu 9. L'idioma oficial ye'l castellán. Los idiomes indíxenes tamién son d'usu oficial pa los pueblos indíxenes y tienen de ser respetaos en tol territoriu de la República, por constituyir patrimoniu cultural de la Nación y de la humanidá.[1]

Anque la llingua de señes venezolana nun ye considerada oficial, la Constitución establez nel artículu 81 el derechu de les persones sordes a comunicase per mediu de la LSV, ente que nel artículu 101 establezse qu'esi grupu de persones tien el derechu de ser informáu, na so llingua, al traviés de la televisión público y privao.[1]

Español venezolanu[editar | editar la fonte]

Artículu principal: Español venezolanu

La variedá utilizada en Venezuela ye'l español o castellán venezolanu, que de la mesma estremar en dellos dialeutos: español llaneru, español marabino, español caraqueño, español oriental, etc. Lo que significa qu'ésti camuda a midida que esquizamos el país, la inclusión de pallabres coloquiales ye tamién un factor importante, una y bones el venezolanu tiende a modificar de cierta forma'l dialeutu español, dándo-y, un factor únicu en cada rexón del país. suel trate tamién otros dos factores: L'adaptación de pallabres d'otros idiomes al propiu (ok,CD, DVD, Cool, Croissant, etc.) y l'encurtiar les pallabres al ser pronunciaes, evitando la pronunciación de la primera o última ( o inclusive dambes) lletra o sílaba ( pá qué, variedá, modificá, etc.)

Llingües indíxenes[editar | editar la fonte]

Idiomes indíxenes de Venezuela. Los idiomes con banderes coloraes tán en peligru d'estinción. Los idiomes con banderes verdes tienen un númberu de falantes relativamente alto.

Munches de les llingües indíxenes de Venezuela atópense amenaciaes y/o en peligru d'estinción. Los dos families llingüístiques col mayor númberu d'idiomes son l'arahuaca y la caribe.

Según datos disponibles del últimu censu indíxena (1992) y del Censu Xeneral de Población y Vivienda de 2001, en Venezuela fálense siquier 70 llingües indíxenes, de les cualos 40 arrexuntar n'ocho families llingüístiques, y les otres 30 nun presenten parentescu reconocible con otres llingües, y por tantu considérense llingües aisllaes. Dixon y Aikhenvald consideren que'l númberu de llingües estremables varia ente 38[2] y el númberu de falantes de llingua indíxena en redol a 100 mil anque'l númberu d'indíxenas ye mayor d'esa cifra, por cuenta de que munchos nun son yá falantes competentes de la llingua ancestral del so grupu étnicu. Pela so parte Ethnologue que la so clasificación nun estrema siempres ente dialeutos d'una mesma llingua y llingües distintes estrema 46 variedaes llingüístiques en Venezuela.[3]

La mayoría de los indíxenas venezolanos saben castellanu como segunda llingua.

No que sigue danse los datos de númberu de falantes daos por Ethnologue, qu'estrema un mayor númberu de variedaes (ente paréntesis consta'l númberu averáu de los sos usuarios).

Familia arawak[editar | editar la fonte]

  • Añú (¿?): esti idioma fálase primero de too na zona de Sinamaica. Hasta apocayá considerábase estinguíu, pero pasó por un procesu de revitalización que foi sofitáu pola Unicef.[4]
  • Kurripako (2.019)
  • Lokono (140)
  • Warekena (199)
  • wayuu (119.000): este ye l'idioma indíxena con más falantes en Venezuela. Falar na zona Norte del estáu Zulia y na Goajira colombiana.

Hai tamién comunidaes de wayúu n'otres partes de Venezuela.


Familia caribe[editar | editar la fonte]

Les llingües caribes actuales, c. 2000.

La mayoría d'estos idiomes falar nel Sureste de Venezuela. D'antiguo idiomes asemeyaos a estos falaben en gran parte de la mariña oriental venezolana y la Cuenta del Orinoco.

  • Akauayo (644-censu de 1992):[5] ye un idioma faláu nos estaos Monagas y Bolívar nuna zona estremera cola de fala pemona. Ye marginalmente intelixible col idioma pemón.
  • Eñepá o panare (2.551): faláu nel tao Bolívar y Amazones.
  • Japrería (95): faláu solamente nun pueblu nel estáu Zulia, nel oeste del país.
  • Kariña (4450): falar en dellos conceyos nel oriente de Venezuela.
  • Pemón (~30000): los sos falantes tópense primero de too na zona suroriental del tao Bolívar na Gran Sabana y alredor d'esta.
  • UNESCO-ICH-blue.svg Wanai o mapoyo (2?): ye un idioma a puntu de sumir faláu, na Amazones y ye bien paecíu al yavarana. El 25 de payares de 2014 foi incluyíu na llista de Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá, na llista de salvaguardia urxente y ye la primer llingua indíxena venezolana declarada pola UNESCO.
  • Yavarana (119?): ye un idioma amenaciáu con sumir faláu nel Nordés del estáu Amazones.
  • Ye'kuana (5500): los sos falantes topar nel Nordés del tao Amazones y nel Suroeste de Bolívar.
  • Yukpa (3.285): esti idioma ye faláu nel estáu Zulia.

Ente los idiomes caribes estinguíos dende la Conquista cunten el tamanaco, el cumanagoto y el chaima.

Familia chibcha[editar | editar la fonte]

Familia Guajibo[editar | editar la fonte]

Llingües guajibo
  • Jivi (8.428) Esti idioma fálase sobremanera nel estáu Forfugue y nel tao Amazones.
  • Kuiva (310).

Familia sáliva-piaroa[editar | editar la fonte]

  • Sáliva (17)
  • Piaroa (12000).[7]

Familia tupí[editar | editar la fonte]

Familia yanomami[editar | editar la fonte]

Llingües Yanomami de Venezuela.

Estos idiomes son falaos por grupos nel Sur de Venezuela y el Norte de Brasil:

Familia macro-makú[editar | editar la fonte]

La familia macro-makú taría formada poles llingües makú puramente felicidaes, que ye llargamente aceptada polos americanistes, y poles llingües de dos etnies de cazadores pañadores relativamente aisldados de Venezuela:

Los espertos difieren alrodiu de la clasificación d'estes llingües, esistiendo duldes sobre si estes llingües tienen de considerase provisionalmente aisllaes o puede aceptase provisionalmente que formen una unidá filoxenética válida coles llingües makúes puramente felicidaes.

Otres pequeñes families[editar | editar la fonte]

Ficheru:'Timote-Cuica languages.png
Llingües timote-cuica (†) al empiezu de la Conquista

La familia jirajarana o jirajirana ye un grupu de llingües estinguíes que se falaben nel oeste de Venezuela, nes rexones de Falcón y Lara. Créese que toles llingües escastar a principios del sieglu XX.[8] Les llingües jirajara considérase un grupu de llingües casi-aisllaes. Adelaar y Muysken señalen qu'esisten ciertes similaridades léxiques coles llingües timote-cuica y similaridades tipolóxiques coles llingües chibchas, pero la escasez de datos ye demasiáu llindada pa dar por válidu cualesquier parentescu.[8] Jahn, ente otros, suxurió una relación ente les llingües jirajarnas y les llingües betoi, principalmente pola similaridad de los etnónimos.[9]

Les familia arutani-sapé taría formada hipotéticamente pol sapé y el uruak, que dellos autores consideren como llingües aisllaes o llingües ensin clasificar.

Llingües aisllaes, non clasificaes y de clasificación dudosa[editar | editar la fonte]

Llingües aisllaes de Brasil, Bolivia, Colombia y Venezuela.
Llingües aisllaes yá estinguíes del centru y suroeste de Venezuela. Solo yaruro (pumé) ye entá falada. Los postreros falantes de otomaco y guamo vivieron na primer metá

Delles llingües nun llograron ser clasificaes dientro de families más grandes, polo xeneral estes llingües llámense llingües ensin clasificar, pa dalgunes esisten evidencies que suxuren un parentescu pero dicha evidencia nun ye concluyente (dudosa), y delles llingües extensivamente estudiaes y non clasificaes en families llámense llingües aisllaes, esto ye, fueron "clasificaes" como l'únicu miembru de la so familia. La llista de les llingües ensin clasificar en families mayores ye:

Idiomes indíxenes en Venezuela por númberu de falantes[editar | editar la fonte]

Idioma Familia Falantes en Venezuela Códigu ISO más recién
Piapoco Arawak 1033 pia
Kurripako Arawak 3460 kpc
Locono wareca Arawak 140 arw
Wayúu Arawak 170000 guc
Warao (aislláu) 18000 les mios
Pemón Caribe 30000 aoc
Panare Caribe 1200 pbh
yekina careguaa Caribe 5000 mch
Yukpa Caribe 3285 yup
Kariña Caribe 4450 kar
Akawaio Caribe 644 ake
Japrería Caribe 91 jru
UNESCO-ICH-blue.svg Mapoyo Caribe 2 mcg
Yawarana Caribe 30 yar
Jotí Macro-makú 750 yau
Puinave Macro-makú 568 pui
Jivi Guahibana 8428 guh
Barí Chibcha 2000 mot
Uruak Arutani-sapé 30 atx
Sapé Arutani-sapé 30 spc
Pumé (aislláu) 5420 yae
Piaroa Sáliba-Piaroa 12200 pid
Yanomamö Yanomam 15700 guu
Sanemá Yanomam 5500 xsu
Yanam Yanomam 100 shb
Yeral Tupí-guaraní 435 yrl

Estudios de los idiomes indíxenes venezolanos[editar | editar la fonte]

De la colonia hasta finales del sieglu XIX[editar | editar la fonte]

Los primeros estudios d'idiomes indíxenes fueron realizaos polos misioneros católicos provenientes d'Europa. Monxos jesuítas, capuchinos y otros ellaboraron les primeres gramátiques y diccionarios d'idiomes como'l caribe, el cumanagoto, el chaima y munchos otros.

El flaire Matías Ruíz Blanco ellaboró na segunda metá del sieglu XVII una gramática y un diccionariu del cumanagoto, según un catecismu nesi idioma caribe.[10]

El jesuíta Gilli realizó estudios estensos de los idiomes del Orinoco a mediaos del sieglu XVIII. Gilli estudió la relación de los diversos idiomes y postuló la esistencia d'una serie de idiomes matrices o families d'idiomes, que se convertiría n'unu de los fundamentos d'una clasificación de los idiomes suramericanos.


El monxu Jerónimo José de Lucena, ellaboró a finales d'esi sieglu vocabularios y traducciones de catecismu de los idiomes otomaco, taparita y yaruro.[11] Otru relixosu, probablemente Miguel Ángel de Gerona, ellaboró un compendiu de la llingua pariagota, falada en Guayana entá nesi sieglu.

Alexander von Humboldt recoyó gramátiques y llistes de pallabres nel so viaxe per Venezuela en 1799-1800 y collo contribuyó a tremar información sobre estos idiomes ente los llingüistes europeos. El so hermanu [[Wilhelm von Humboldt]] utilizó esti material nes sos obres científiques sobre la naturaleza de los idiomes.

Hzyd Nel sieglu XX, el padre Basilio María de Barral produció un diccionariu warao-español. El capuchín Cesáreo de Armellada escribió gramátiques y un diccionariu del idioma pemón y arrexuntó cuentos de la cultura pemona.

Na década de los sesenta del sieglu XX el misioneru estauxunidense Henry A. Osborn realizó dellos estudios de la morfosintaxis y de la fonética del idioma warao.

Jorge Carlos Mosonyi foi unu de los científicos más destacaos a finales del sieglu XX nel estudiu de diversos idiomes orixinales como'l karina.

Marie-Claude Mattéi-Müller realizó un trabayu particularmente estensu de los idiomes yanomamö, panare, mapoyo, hodï y yawarana. Estos y otros llingüistes contribuyeron a la producción de los primeros llibros d'alfabetización pa les primeres naciones venezolanes.

Llingües alóctonas[editar | editar la fonte]

Los inmigrantes d'otros países, amás del español, usen los sos propios idiomes. Ente los más falaos atópense'l árabe, el chinu, l'inglés, l'italianu (200.000 falantes)[12] y el portugués. L'inglés ye usáu tamién como llingua materna por venezolanos residentes en San Martín de Turumbán, na frontera con Guyana.[13] Los executivos y prestadores de servicios turísticos tamién suelen emplegar l'idioma inglés como segunda llingua (amás de la materna).

Tocantes a dialeutos, el portuñol falar na frontera con Brasil, cuantimás en Santo Elena de Uairén. El alemán coloniero ye un dialeutu alemán emplegáu na Colonia Tovar.

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. 1,0 1,1 «Constitución de la República Bolivariana de Venezuela». Archiváu dende l'orixinal, el 17 d'abril de 2014. Consultáu'l 9 d'abril de 2014.
  2. Dixon & Aikhenvald, 1999, p. 377
  3. «Resumen de Ethnologue pa Venezuela» (en inglés). Ethnologue. https://www.ethnologue.com/country/VE. Consultáu 'l 15 de payares de 2009. 
  4. «Añu, llingua escaecida». UNICEF (8 de xineru de 2007). Consultáu'l 16 de payares de 2009.
  5. Elschnig, Hanns Dieter (2008). Venezuela, Tierra d'Indios: Hestoria de Los nuesos Indíxenas, El so Orixe, Les sos Migraciones, Los sos Heriedos Y Les sos Imáxenes (en español), 16-17. ISBN 9789801231301.
  6. «Venezuela - Languages» (en inglés). Ethnologue. https://www.ethnologue.com/country/VE/languages. Consultáu 'l 21 de xunetu de 2018. 
  7. ye la familia linguistica saliba o piaroa constituyíos polos pueblos amerindios
  8. 8,0 8,1 Adelaar, Willem F. H. (2004). The Languages of the Andes. Cambridge: Cambridge University Press, 129–30. ISBN 052136275X.
  9. Jahn (1973). Los Aboríxenes del Occidente de Venezuela (en español). Monte Avila Editores, C.A..
  10. Una introducción a la Venezuela prehispánica. Universidá Católica Andrés Bellu, 338.
  11. Una introducción a la Venezuela prehispánica. Universidá Católica Andrés Bellu, 348.
  12. «L'italianu in Venezuela» (en italianu). Italianu Lingua Due (2). 2011. doi:10.13130/2037-3597/1921. https://www.openaire.eu/search/publication?articleId=doajarticles::y2c6y2d8ae5915079007d321c21defb0. Consultáu 'l 22 de xineru de 2017. «L'italianu come lingua acquisita o riacquisita è largamente diffuso in Venezuela: recenti studi stimano circa 200.000 studenti di italianu nel Paese». 
  13. «Guyana la frontera del olvidu». L'Universal (3 d'ochobre de 1999). Consultáu'l 9 d'abril de 2014.

Bibliografía[editar | editar la fonte]

  • «13. Other small families and isolates», The amazonian languages, 1ª edición (en inglés), Cambridge: Cambridge University Press, 341-384. ISBN 0-521-57021-2.
  • «"The Arawak language family" (chapter 3)», The amazonian languages (en inglés). Cambridge: Cambridge Univesity Press. ISBN 0-521-57021-2.
  • Handbook of Amazonian languages. Berlin: Mouton de Gruyter.. ISBN 978-0-89925-813-3.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Lenguas de Venezuela