Llingües de Chile

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Distribución averada de les llingües indíxenes nel estremu austral d'América del Sur en tiempos de la Conquista.

L'español ye l'idioma oficial de facto y la llingua alministrativa de Chile, onde tamién recibe'l nome de «castellán»,[1][n 1] faláu pol 99,3 % de la población[2] na forma conocida como español chilenu[3] y por unos pocos nes formes denominaes español andín y español chilote.[4] Magar que nun esiste una reconocencia oficial de la llingua hispana a nivel constitucional, la mesma Constitución, según tolos documentos oficiales, tán escritos nesti idioma.

Los indíxenes correspuenden al 4,58 % de la población chilena según el censu de 2002,[5] y dalgunos d'ellos falen les sos llingües: El mapudungun ye faláu por un númberu envaloráu d'ente 100 000 y 200 000 persones;[6] l'aimara, por unes 20 000;[7] el quechua sureñu, por unes 8200;[1] y el rapanui, por unes 3390 persones,[1] anque non se explicita si utilizar como primer llingua.

Según la llei 19253 de 1993,[8][n 2] conocida tamién como «Llei Indíxena», les llingües autóctones cunten con reconocencia oficial pal so usu y caltenimientu, xuntu col español, nes zones nes cualos fálense. Podrán usase como mediu d'instrucción, fomentar medios de comunicación, usu de los nomes nel Rexistru Civil, según les normes de trescripción fonética que se señalen, y la so promoción artístico y cultural. Tamién tán en desenvolvimientu programes d'enseñanza billingüe nes zones ocupaes por comunidaes indíxenes. Sicasí, la realidá falta abondo d'esti ideal y esisten solo unos pocos proyeutos aisllaos de caltenimientu y promoción de les llingües indíxenes, particularmente del mapudungun y del aimara, con variables graos d'ésitu.

Llingües autóctones[editar | editar la fonte]

Pueblos indíxenes de Chile nel sieglu XVI.

En Chile faláronse un númberu importante de llingües indíxenes —alredor d'una quincena de variedaes llingüístiques distintes que podríen considerase llingües distintes—. Estes llingües yeren bien variaes y en Chile, a diferencia d'otros países d'América del Sur, nun s'atopa nenguna gran familia: tolos idiomes autóctonos o bien son llingües aisllaes o bien pertenecen a pequeñes families de 3 o 4 llingües.

Llingües indíxenes falaes anguaño[editar | editar la fonte]

Llingües indíxenes en víes d'estinción[editar | editar la fonte]

Llingües indíxenes estinguíes[editar | editar la fonte]

Clasificación filoxenética[editar | editar la fonte]

Les llingües autóctones de Chile pertenecen a unos cuatro o cinco families llingüístiques probaes. Amás, conócense otra media docena de llingües más, ente llingües aisllaes y llingües ensin clasificar, munches d'elles estinguíes na actualidá (estes son señalaes col signu †). La siguiente llista recueye más d'una docena de llingües indíxenes ente llingües vives y llingües estinguíes nel país:

Clasificación de les llingües indíxenes de Chile
Familia Grupu Llingua Territoriu
Llingües aimaraicas
Una familia demográfica ya históricamente destacada; la caña sur sigue teniendo munchos falantes.
Aimara Arica y Parinacota, Tarapacá
Llingües austronesies
Una familia estendida pel océanu Pacíficu, qu'algamó la Isla de Pascua escontra'l sieglu V.
Malayu-Polinesiu Polinesiu Rapanui Isla de Pascua
Llingües chon-puelche
Les llingües chon formen un grupu filoxenéticu claru y solo apocayá apurriéronse evidencies que la rellacionen col puelche.
Chon Selk'nam (†) Magallanes
Aonikenk (†) Aysén, Magallanes
Puelche Gününa këna (†) Los Ríos, Los Llagos
Llingües huarpes
Orixinaries de Que'l so; mientres el sieglu XVII munchos huarpes fueron deportaos a Santiago, onde aportaron a una comunidá numberosa.
Allentiac (†) Santiago
Millcayac (†) Santiago
Llingües quechuas
Estes llingües constitúin una familia de llingües distintes una y bones non toles variedaes de quechua son intercomprensibles.
Quechua II Quechua sureñu La Lloa
Llingües aisllaes
Intentóse arrexuntar estes llingües en families más amplies, anque ensin ésitu.
Kawésqar Magallanes
Kunza (†) Antofagasta
Mapudungun Araucanía, Rexón Metropolitana, Biobío, Los Ríos, Los Llagos
Yagán Magallanes
Llingües ensin clasificar
Amás esiste un conxuntu de llingües con documentación bien escasa y referencies a llingües de pueblos escastaos, que nun pudieron ser clasificaes por falta d'información.
Cacán (†) Atacama
Chono (†) Los Llagos, Aysén

Llingües alóctonas falaes por comunidaes o inmigrantes[editar | editar la fonte]

Llingües non-verbales y signadas[editar | editar la fonte]

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. L'español ye la llingua alministrativa del país por ser parte de la Corona de Castiella mientres la publicación de los Decretos de Nueva Planta.
  2. En mayu de 2008, añedir a la comunidá diaguita dientro de los grupos étnicos reconocíos na llexislación.

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 Lewis, M. Paul; Gary F. Simons y Charles D. Fennig (eds.). «Ethnologue report for Chile» (n'inglés). Ethnologue: Languages of the World (SIL International). http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CL. Consultáu 'l 29 d'ochobre de 2009. 
  2. Moreno Fernández, Francisco, y Jaime Oteru Roth (2006). «2. Demolingüística del dominiu hispanofalante - 2.5 Demografía del español nel mundu hispánicu», Demografía de la llingua española (PDF), 20-21.
  3. Sáez Godoy, Leopoldo. «El dialeutu más austral del español: fonética del español de Chile». II Congresu internacional de la llingua española. Unidá y diversidá del español editorial= (Valladolid). http://congresosdelalengua.es/valladolid/ponencies/unidad_diversidá_d'el_espanol/2_el_espanol_de_america/saez_l.htm#nota_10. Consultáu 'l 9 d'abril de 2011. 
  4. Cavada, Francisco J. (1914). Chiloé y los chilotes. Imprenta Universitaria, 448.
  5. Institutu Nacional d'Estadístiques (INE) (marzu de 2003). «Censo 2002: Síntesis de resultaos». www.ine.cl.
  6. 6,0 6,1 Zúñiga, Fernando (2006). «Los mapuches y la so llingua», Mapudungun. La fala mapuche. Centru d'Estudios Públicos, 402. ISBN 956-7015-40-6.
  7. 7,0 7,1 Albó, Xavier. «Aymaras ente Bolivia, Perú y Chile». Estudios atacameños (Universidá Católica del Norte) (19). 
  8. Ministeriu de Planificación y Cooperación (MIDEPLAN) (5 d'ochobre de 1993). «Ley 19253 de 1993 del Ministeriu de Planificación y Cooperación» (HTML). Consultáu'l 24 d'abril de 2011. «L'Estáu reconoz como principales etnies indíxenes de Chile a: la Mapuche, Aimara, Tosquila Nui o Pascuenses, la de les comunidaes Atacameñas, Quechuas y Collas del norte del país, les comunidaes Kawashkar o Alacalufe y Yámana o Yagán de les canales australes»
  9. Lewis, M. Paul (ed.). «Ethnologue report for language code: ayr - Aymara, Central» (n'inglés). Ethnologue: Languages of the World (SIL International). http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ayr. Consultáu 'l 9 de mayu de 2012. 
  10. «Sincronía y diacronía na fala dialeutal chilena». Estudio Filologicos. Setiembre de 2006. doi:10.4067/S0071-17132006000100017. http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0071-17132006000100017. Consultáu 'l 28 d'avientu de 2016. 
  11. De Ruyt, Felipe (19 d'abril de 2015). «Capaciten n'idioma créole a matrones p'atender a creciente población haitiana migrante». El Mercuriu On-Line. Consultáu'l 9 de payares de 2015.
  12. Zlatar Monten, Vjera (2005). Los croatas, el salitre y Tarapacá (PDF), 2ª, Iquique: Hrvatski Dom, 286. ISBN 956-7379-24-6.
  13. «La inmigración italiana». Ciudá de Valparaíso. Archivado del original el 7 de xunetu de 2011. https://web.archive.org/web/20110707005912/http://www.ciudaddevalparaiso.cl/empecipio/patrimoniu_historia_sxxi.php?id_afitáu=13. Consultáu 'l 27 de marzu de 2011. 

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Lenguas de Chile