Lapageria rosea

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Lapageria rosea
Commons-emblem-notice.svg
 
Copihue
Lapageria rosea1.jpg
Copihue de flores coloraes.
Estáu de caltenimientu
Non evaluáu (UICN[1])
Clasificación científica
Reinu: Plantae
División: Magnoliophyta
Clas: Liliopsida
Orde: Liliales
Familia: Philesiaceae
Xéneru: Lapageria
Ruiz & Pav., 1802[2]
Especie: Lapageria rosea
Ruiz & Pav., 1802[2]
Distribución
Área de distribución de Lapageria rosea
Área de distribución de Lapageria rosea
Sinonimia
Vease el testu
[editar datos en Wikidata]

El copihue (Lapageria rosea) ye una planta enredadera perennifolia[3] perteneciente al orde Liliales ya integrante de la familia Philesiaceae,[4][5][6][7] conforme a la clasificación filoxenética, o Smilacaceae,[4][8][9] según la clasificación convencional. Esta especie, la única del xéneru monotípicu Lapageria,[3][10][11] describióse polos botánicos españoles Hipólito Ruiz y José Pavón en 1802.[2]

Esta planta monocotiledónea[10] ye endémica de Chile,[2][6][8][10][12][13] onde crez nos montes templaos húmedos de la selva valdiviana, y floria ente febreru y mayu.[2][14] Tien veinticinco variedaes,[15] ente monteses y cultivares, que les sos flores cubren la gama ente'l coloráu sangre intenso y el blancu inmaculáu;[11][16] y estrémase principalmente pol so valor como planta ornamental.[13][17][18][19]

Anque la UICN nun evaluó la so estáu de caltenimientu,[1] Lapageria rosea foi oficialmente declarada «en grave peligru d'estinción» pol gobierno chilenu en 1971.[20] El copihue, qu'inspiró lleendes mapuches y foi celebráu tantu na lliteratura como na música chilenes,[3][6][16][21][22][23] foi oficialmente declaráu «flor nacional de Chile» el 24 de febreru de 1977.

Etimoloxía[editar | editar la fonte]

En mapudungun, la planta denominar kolkopiw; la flor, kodkülla; el frutu, kopiw o kopiwe;[6] y l'enredadera, fokikopiwe.[24] El so nome común, «copihue»,[2] provién de kopiw o kopiwe —el nome del so frutu, informalmente conocíu como «pepinu» n'español—,[25] que de la mesma s'anicia en kopün, 'tar pámpana abaxo'.[6] El so nome común n'inglés, «Chilean bellflower»[3][17][21][26] ('flor-campana chilena'), fai referencia tantu al orixe xeográficu d'esta especie como a la forma de les sos flores.

El nome del xéneru al que pertenez, Lapageria, homenaxa a la primer esposa de Napoleón I, Marie Josèphe Rose Tascher de la Pagerie,[2][3][8][26][27][28] quien se dedicó a la botánica nos sos xardinos del castiellu de Malmaison. En tantu, l'epítetu específicu, rosea[2] (forma femenina del axetivu llatín rŏsĕus, 'rosa, arrosáu, purpúreo, bermeyu, encarnáu'),[29] deber a'l color coloráu arrosáu que predomina nes flores de les variedaes monteses.[3][11][30]

Ecoloxía[editar | editar la fonte]

Hábitat y distribución[editar | editar la fonte]

Lapageria rosea ye una planta monocotiledónea[10] endémica de Chile.[2][6][8][10][12][13] Ye orixinaria y carauterística de los montes esclerófilu,[10] caducifoliu y laurifolio[14] del centro y centru-sur de dichu país,[3][21][31][32] onde coesiste con variaes especies arbóreas —como'l boldo, el coigüe, el colliguay, el lloréu, el lingue, l'olivillo, el quillay, l'ulmo y delles notofagacees—.[10] Crez en suelos húmedos con bon drenaxe, de pH acedu[19] o neutral y de tipu magrizu o arenosu.[33] El so hábitat de desenvolvimientu ye la mariña y los cordales de la Mariña y d'andar.[14]

Según el naturalista francés Claudio Gai, na primer metá del sieglu XIX atopábase «principalmente en la Araucanía, y nel Norte algamando hasta los 34 graos de llatitú [sur] y non bien llueñe del mar».[8] La so actual área de distribución toma dende la Rexón de Valparaíso[n 1] hasta la de Los Llagos,[10][13][14] especialmente'l territoriu ente les ciudaes de Concepción y Temuco.[34]

Bioloxía[editar | editar la fonte]

Floriamientu y polinización[editar | editar la fonte]

Floria dende fines del branu hasta mediaos de la seronda australes; esto ye, ente febreru y mayu.[2][14] Los sos polinizadores son los colibríes —principalmente'l Sephanoides sephaniodes, llamáu colibrí austral o picaflor chicu, y el Patagona gigas o picaflor xigante— y los babarones xigantes.[35]

Xenética[editar | editar la fonte]

Ye una especie diploide que presenta un cariotipo 2n=2x=30, con trés pares de cromosomes metacéntricos, seis submetacéntricos y seis subtelocéntricos, amás d'un par de cromosomes B; el llargor total del cromosoma (2n) ye de 131,3 + 0,22 µm.[36]

Taxonomía[editar | editar la fonte]

Pertenez al orde Liliales ya integra la familia Philesiaceae,[4][5][6][7] conforme a la clasificación filoxenética, o Smilacaceae,[4][8][9] según la clasificación biolóxica. D'alcuerdu al ITIS y al NCBI, la so clasificación taxonómica ye la siguiente, respeutivamente:[37]

El copihue rellaciónase estrechamente con un pequeñu parrotal llamáu «coicopihue» (Philesia magellanica), única especie del xéneru monotípicu Philesia.[6] Per otra parte, la Philageria veitchii ye un híbridu creáu ente Philesia buxifolia y Lapageria rosea nos viveros de la familia Veitch en Exeter (Inglaterra).[38]

Sinonimia[editar | editar la fonte]

  • Sinonimia heterotípica:[39]
    • Lapageria hookeri Bridges ex Hook., J. Bot. (Hooker) 1: 178 (1834).
    • Lapageria alba Decne., Rev. Hort., IV, 1: 441 (1852).
    • Lapageria rosea var. albiflora Hook., Bot. Mag. 82: t. 4892 (1856).
    • Lapageria rosea var. rubra Schelle in L. Beissner, Y. Schelle & H. Zabel, Handb. Laubholzben.: 7 (1903).

Morfoloxía[editar | editar la fonte]

Lapageria rosea ye una planta enredadera perennifolia[3] qu'algama ente 3 y 10 m d'altor al engatar sobre arbusto y árboles.[40][41]

Floricultura[editar | editar la fonte]

Cultivo[editar | editar la fonte]

Crez en suelos húmedos con bon drenaxe, de pH acedu[19] o neutral y de tipu magrizu o arenosu.[33] Reproducir por grana y les clases selectes, por serpollu y por frada. Demoranza ente trés y diez años en floriar y algama un altu valor comercial.

El so cultivu n'Europa foi introducíu pol botánicu córnicu William Lobb (1809-1864), quien realizó una espedición de recueya de plantes nos montes templaos húmedos de la selva valdiviana a partir de 1845;[46] yá en 1847 la planta cultivar nel Real Xardín Botánicu de Kew, Londres.[17][46]

Variedaes[editar | editar la fonte]

Esta especie tien venticinco variedaes.[15] Había catalogaes venti d'elles, ente monteses y cultivares, nel viveru del licéu agrícola «El Vergel» de Angol hasta la década de 1980;[11][16] anguaño caltiénense dieciocho.[47]

Mientres el colloráu arrosáu predomina nes flores de les variedaes monteses,[3][11][30] aquelles de cultivar tienen distintos colores —la gama cubre los matices ente'l coloráu sangre bien intensu y el blancu inmaculáu; tamién esisten variedaes de tonalidaes cremes y marfiles—;[11][16] dalgunes amuesen llurdios claros sobre un fondu escuru o, más inusualmente, llurdios escuros sobre un fondu claru; y otres, ribetes a lo llargo de los pétalos.[11] Toles variedaes tienden a camudar el tonu de la so flor según la temperatura ambiente y l'intensidá de la lluz y, asina, o s'esclarien o s'escurecen.[11]

Coles mesmes, les flores varien en tamañu, nel númberu d'elles por recímanu ya inclusive na cantidá de pétalos.[11] Les variedaes del copihue son les siguientes:[11][16]

Variedaes chilenes[editar | editar la fonte]

De color coloráu
  • Caupolicán. Flores bien grandes de color intensu.
  • Colcopiu. Flores con dellos llurdios blancos.
  • Contulmo. Flores de color sangre bien intensu y escuru o bordó claro con pocos llurdios.
  • Malleco. Flores grandes de coloríu intensu, con fueyes grandes y brilloses.[n 2]
  • Quelipichún. Flores con hasta nueve pétalos.
De color rosado
  • Cheuguecura. Flores grandes de matiz nidiu.
  • Colibrí. Flores medianes y grueses de tonu pálidu.
  • El Vergel. Flores de color rosáu carne nidio.
  • Ongol. Flores bien grandes de color rosáu maciu anaranxáu.
  • Purén. Flores de coloríu intensu.
  • Rayén. Flores grandes y grueses de matiz nidiu.
De color blancu
  • Aicapán. Flores grandes más abiertes y de pétalos gruesos.
  • Cobquecura. Flores tiñíes de salmón o durazno.
  • Colipán. Flores colos cantos de los pétalos xaspiaos de pequeños llurdios azules.
  • Collinge. Flores daqué pequeñes xaspiaes de colloráu, con pétalos ribeteaos de colloráu y violeta.
  • Ligtromu. Flores de pétalos bastante rizaos.
  • Nahuelbuta. Flores colos pétalos interiores xaspiaos de violeta, con fueyes daqué rizaes.
  • Raimilla. Flores de color blancu crema o marfil.[n 2]
  • Relmutral. Flores grandes con ribetes coloraos, cuantimás nos sépalos.
  • Toqui. Flores grandes y elongaes.

Variedaes ingleses[editar | editar la fonte]

De color coloráu
  • Beatrix Anderson. Flores con munches llurdios blancos nel esterior; cultivada a partir de granes monteses.
  • Nash Court. Flores grandes; data de 1884.
  • Penheale. Flores con xamasca muncho más llanceolada qu'otres variedaes.
De color rosado
  • Flesh Pink. Flores de tonu pálidu; cultivada a partir de granes d'una variedá montesa blanca.
De color blancu
  • Wisley Picotie o Picotie.
  • Wisley Spotted.

Dambes del xardín de la Real Sociedá d'Horticultura en Wisley; en realidá, tratar de les variedaes Collinge y Nahuelbuta, respeutivamente.[11]

Importancia económica y uso[editar | editar la fonte]

Lapageria rosea ye una especie «d'enforma apreciu pola fermosura de les sos flores y polos sos frutos».[8]

Tres les introducción de la especie n'Europa, el naturalista Claudio Gai señaló que «ye de presumir que bien llueu va ser una de les plantes más buscaes polos horticultores y los aficionaos a los xardinos»;[8] dos tales litografíes coloriaes a mano de la especie apaecieron mientres la segunda metá del sieglu XIX nes revistes científiques Flore des Serres et des Jardins de l'Europe (1849),[4] Annales de la Société royale d'Agriculture et de Botanique de Gand - Journal d'horticulture (1849), Maandschrift voor tuinbouw (ca. 1852), La Belgique horticole, journal des jardins et des vergers (1853) y Revue de l'horticulture belge et étrangère (1882).[7]

El copihue estrémase principalmente pol so valor como planta ornamental.[13][17][18][19][30] En 2012 les carauterístiques de Lapageria rosea var. albiflora fueron reconocíes al traviés del premiu Award of Garden Merit (AGM),[33][48] concedíu pola Real Sociedá d'Horticultura del Reinu Xuníu.[49]

Amás, los sos frutos son comestibles,[6][13][44][45] «dulces, bien prestosos al cielu la boca y bien refrescantes».[8] Coles mesmes, la especie tien otros usos:[14] en fitoterapia, o yerbolera, los sos raigaños emplegar contra enfermedaes como la gota, el reumatismu y ciertes infeiciones de tresmisión sexual,[13] ente que los sos tarmos usar en cestería[13][24] —por casu, na confección de chaihues, un tipu de canastru usáu como colador—.[6]

Estáu de caltenimientu[editar | editar la fonte]

En 1929 el direutor del licéu agrícola «El Vergel», Elbert Y. Reed, visitó en Cobquecura a la familia Larenas y llogró d'ellos seis cultivares; darréu, tantu la casa como les plantes de los Larenas fueron destruyíes pol terremotu de 1939.[21][47] Botánicos y cultivadores aficionaos y profesionales intentaron rescatar les distintes variedaes y multiplicales col fin de caltener la so diversidá y, al empar, espublizales.[15][50]

Anque la UICN nun evaluó la so estáu de caltenimientu,[1] en 1971 Lapageria rosea foi oficialmente declarada «en grave peligru d'estinción por cuenta de la estracción indiscriminada» pol gobierno chilenu y prohibiéronse «l'arranque, la curtia total o parcial, el tresporte y la comercialización de [les sos] plantes y flores [según] la so tenencia en llugares de vienta o na vía pública»; sicasí, fueron «dexaos el tresporte, la tenencia y comercialización de plantes y flores de Copihue que [provinieren] de viveros o criadorios de plantes rexistraos nel Serviciu Agrícola y Ganaderu» en 1985.

En 2012 aprobóse'l Reglamentu pa la clasificación d'especies monteses según estáu de caltenimientu», que homologa les sos categoríes a les de la UICN. Anque'l copihue entá nun foi clasificáu,[51] na Rexón d'O'Higgins ta catalogáu como «en peligru» sol antiguu sistema de clasificación,[52] publicáu por Conaf nel llamáu «Llibru Coloráu».

Honores[editar | editar la fonte]

El 24 de febreru de 1977, el copihue foi oficialmente declaráu «flor nacional de Chile» por aciu el decretu 62 del Ministeriu del Interior:

Vistos: lo dispuesto nos decretos lleis N°s. 1 y 128 de 1973, y 527, de 1974, y

Considerando:
1.- Qu'el copihue, "Lapageria Rosea", foi considerada pola tradición tantu oral como escrita, la flor simbólica de la nacionalidá chilena, proxectándose asina, inclusive, nel ámbitu internacional.
2.- La necesidá y conveniencia de qu'el nuesu país oficialice tal tradición y constituya esta flor nuna espresión más de la nuesa unidá nacional,
Decretu:
1.- Declárase al copihue, "Lapageria Rosea", flor nacional de Chile.
Anótese, tómese razón, transcríbase al Ministeriu d'Agricultura y publicar nel Diariu Oficial.

Augusto Pinochet Ugarte, presidente de la República - Raúl Benavides Escobar, ministru del Interior - Mario Mac-Kay Jaraquemada, ministru d'Agricultura.[53]

«Decretu 62 de 1977 del Ministeriu del Interior» (ortografía orixinal).

Aspeutos culturales[editar | editar la fonte]

Copihues colloraos.

La flor colorada de la variedá montesa inspiró lleendes mapuches y foi celebrada na lliteratura y la música chilenes.[3][6][16][21][22][23]

Lleendes[editar | editar la fonte]

Una cuenta que, mientres la Guerra de Arauco, les muyeres de los guerreros engataben a los árboles más altos p'acolumbrar a los supervivientes de les batalles. Al dase cuenta de que namái reinaba la destrucción y que los sos compañeros xacíen muertos, elles baxaben arramando llárimes que se convertíen en flores de sangre; asina, los copihues coloraos recuerden a los espíritos de los muertos.[23]

Otra narra qu'esistía un xeniu malinu que vivía nos cumes y que baxaba a los valles pa robar el muday a los mapuches. Pa nun perdese al so regresu, asitiaba pequeñes campanes encendíes col fueu de los volcanes nes cañes de los árboles. Nuna de les sos incursiones, foi ganáu por espíritus cimeros que lo desterraron. Magar que clamió poder llevase les pequeñes campanes p'allumar el so camín, los espíritos negar. De magar, los montes tán afataos coles flores del copihue coloráu, les antigües lluces del lladrón de muday.[54]

Lliteratura[editar | editar la fonte]

Foi protagonista de dellos testos, como'l poema «El copihue coloráu»,[55][n 3] escritu en 1905 por Ignacio Verdugu Cavada[56] y publicáu nel so llibru L'alma de Chile (1961), y «Recáu sobre'l copihue chilenu», de la nobel Gabriela Mistral[56][57] y espublizóse en La Nación en septiembre de 1943;[58] y tamién foi citáu n'otros,[n 4] como Chile o una lloca xeografía (1940),[59] de Benjamín Subercaseaux, y les memories del nobel Pablo Neruda Confieso que viví (1973), onde se llee:

Nel altor, como gotes arteriales de la selva máxica, címblense los copihues coloraos (Lapageria rosea)... El copihue coloráu ye la flor d'el sangre, el copihue blancu ye la flor de la nieve...[60]

Música[editar | editar la fonte]

A principios del sieglu XX, el músicu Osmán Pérez Freire escribió'l cantar «Copihues coloraos»[61] y, darréu, la musicóloga Clara Solovera compunxo la tonada «Chile llindu» (1948),[62] onde s'escuchen referencies al copihue tantu na so primer estrofa como nel coru:

Ayudar usté, compadre, pa' glayar una viva Chile!, la tierra de los malvises y de los colloraos copihues [...] Chile, Chile llindu, llindu como un sol, equí mismito te dexo fechu un copihue el mio corazón.[63]

La folclorista Violeta Parra incluyó «Florió'l copihue coloráu» nel so álbum El folclor de Chile, vol. III – La cueca presentada por Violeta Parra (1958), una escoyeta de cueques populares y tradicionales del folclore chilenu.[64]

Otros[editar | editar la fonte]

Heráldica y vexiloloxía[editar | editar la fonte]

En heráldica, la flor d'esta especie represéntase frecuentemente «de tres pétalos (dos llaterales y unu central baxu) empobinaos escontra la punta del escudu, n'ocasiones hojáu y talláu o inclusive dientro de la so enredadera[, y] de gules».[65] Apaez nos escudos municipales de les comuñes d'Arauco, Hualqui, Lebu, Los Álamos, Tirúa y Treguaco na Rexón del Biobío, y Angol, Los Sauces, Pitrufquén, Purén, Renaico, Temuco y Victoria na Rexón de la Araucanía.[65] D'esta postrera, tamién forma parte del escudu rexonal, constituyíu por dos cuarteles negru y colloráu, afataos con seis guemiles blancos y un trapelacucha del mesmu color, arrodiaos d'una guirlanda de copihue y coronaos per un monte neváu escoltáu d'araucarias.[66][67]

En vexiloloxía, apaez nos dos versiones de la bandera de la Rexón de la Araucanía: la de la intendencia rexonal, formada pol escudu de la rexón sobre fondu blancu,[66] y aquella que nunca foi declarada oficial, col escudu rexonal sobre tres franxes azul (cimeru), blanca (media) y colorada (inferior).[67]

Premios «Copihue d'Oru»[editar | editar la fonte]

La flor d'esta especie ye'l símbolu de los premios «Copihue d'Oru» (2005),[68] apurríos añalmente n'avientu pol diariu La Cuarta pa galardonar a los meyores del espectáculu chilenu.[68][69]

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Notes[editar | editar la fonte]

  1. Hai delles poques plantes nel parque nacional Monte Frai Jorge (Rexón de Coquimbo), bien al norte y dafechu aisllaes del restu, que tienen semeyanza xenética con plantes del sur.
  2. 2,0 2,1 Cultivar «Malleco» y «Raimilla» son genéticamente los más distintos.
  3. Esti poema foi darréu musicalizáu por Arturo Arancibia Uribe y grabáu polos cantantes chilenos Ludovico Muzzio, Rayén Quitral y Llucho Gatica, ente otros.
  4. El copihue tamién foi mentáu por Neruda nel Poema XIV» de Veinte poemes d'amor y un cantar desesperáu (1924): «Te voi traer de los montes [...] copihues».

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. 1,0 1,1 1,2 Enciclopedia de la vida (s/f). «Lapageria rosea - Overview» (inglés). eol.org. Consultáu'l 13 de marzu de 2014.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 Ruiz, Hippolyto, y Josepho Pavón (1802). Flora peruviana, et chilensis, sive descriptiones, et icones plantarum peruvianarum, et chilensium, secundum systema linnaeanum digestae, cum characteribus plurium generum evulgatorum reformatis (PHP), vol. 3 (en llatín), Typis Gabrielis de Sancha.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Vergara, C.; D. von Baer, I. Hermosín, A. Ruiz, M. A. Hitschfeld, N. Castillo y C. Mardones (xunu de 2009). «Anthocyanins that confer characteristic color to rede copihue flowers (Lapageria rosea)» (en inglés). Journal of the Chilean Chemical Society 54 (2). ISSN 0717-9707. http://www.scielo.cl/scielo.php?pid=S0717-97072009000200023&script=sci_arttext. Consultáu 'l 30 d'abril de 2014. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Van Houtte, Louis, ed (1849). «Lapageria rosea. V. Pl. 491» (en francés). Flore des Serres et des Jardins de l'Europe 5. http://www.archive.org/stream/mobot31753002747282/mobot31753002747282_djvu.txt. Consultáu 'l 20 d'abril de 2014. 
  5. 5,0 5,1 Tajtadzhián, Armén Leónovich (2009). Flowering Plants (en inglés). [Nueva York]: Springer. ISBN 978-1-4020-9608-2.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 de Mösbach, Ernesto Wilhelm (1992). «Copiu, Copihue», Botánica indíxena de Chile (PDF), Santiago, Chile: Editorial Andrés Bellu, 68. ISBN 956-13-0970-9.
  7. 7,0 7,1 7,2 Meemelink, Jan (s/f). «Philesiaceae» (inglés). www.meemelink.com. Consultáu'l 20 d'abril de 2014.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 Gai, Claudio (1853). Historia física y política de Chile - Botánica, vol. 6, 1.ª, 45-47.
  9. 9,0 9,1 Cronquist, Arthur John (1981). An Integrated System of Classification of Flowering Plants (en inglés). Nuevu York: Columbia University Press. ISBN 0-231-03880-1.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 Hoffens Wenzel, Karin (2008). «Diversidad xenética en poblaciones de copihue (Lapageria rosea Ruiz et Pav.) determinada al traviés de marcadores moleculares». Facultá de Ciencies Agraries, Universidá Austral de Chile. Consultáu'l 28 de xineru de 2014.
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 Gieleghem, Noel (s/f). «Lapageria - Cultivars» (inglés). www.roselandhouse.co.uk. Consultáu'l 5 d'ochobre de 2011.
  12. 12,0 12,1 Villagrán, Carolina, y Luis Felipe Hinojosa. «Historia de los montes del sur de Suramérica, II: Analís fitogeográfico». Revista Chilena d'Hestoria Natural (70). http://rchn.biologiachile.cl/pdfs/1997/2/Villagran_&_Hinojosa_1997.pdf. Consultáu 'l 28 de xineru de 2014. «1) Elementu Reinal: El porcentaxe de xéneros reinales [...] ye bien alto (32 %), lo que suxure antigüedá del aislamientu xeográficu. [Ente los xéneros] reinales de los montes de Chile central-sur [cúntense, ente otros:] [...] Gomortega, Jubaea, Lapageria, Lardizabala, Latua [...]». 
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 Marticorena, Alicia; Diego Alarcón, Lucía Abello y Cristian Atala (2010). Guía de campu - Plantes trepadores, epífitas y parásites natives de Chile. Concepción: Ediciones Corporación Chilena del Maderu. ISBN 978-956-8398-04-0.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 14,7 14,8 Enciclopedia de la flora chilena (s/f). «Lapageria rosea». www.florachilena.cl. Consultáu'l 23 d'avientu de 2010.
  15. 15,0 15,1 15,2 Serviciu Agrícola y Ganaderu (29 de marzu de 2011). «Copihues de La Araucanía van vendese como productu premium». www.sag.gob.cl. Consultáu'l 22 d'abril de 2014.
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 16,6 Song, Jr., Lleo C. (ca. 1981). «Lapageria rosea, la flor nacional de Chile» (inglés). www.roselandhouse.co.uk. Consultáu'l 5 d'ochobre de 2011.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 Royal Botanic Gardens, Kew (s/f). «Kew, History & Heritage - People - John Smith (1798-1888)» (inglés). www.kew.org. Consultáu'l 15 de marzu de 2014. «In 1847 the most beautiful flower in [...] Chile, a woody climber with transluscent pink waxy flowers, the Chilean Bellflower (Lapageria rosea) was brought to England»
  18. 18,0 18,1 Riedemann, Paulina, y Gustavo Aldunate (2003). Flora nativa de valor ornamental: Chile, zona sur. Santiago: Editorial Andrés Bellu. ISBN 978-956-13-1827-4.
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Saldías Peñafiel, M. Gabriela (2011). Jardinería en Chile. Santiago: Ediciones Universidad Central. ISBN 978-956-330-015-4.
  20. Error de cita: Etiqueta <ref> non válida; nun se conseñó testu pa les referencies nomaes d129
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 Reed, Elbert Y. (xunetu de 1964). Owen Pearce, ed. «The Chilean Bellflower, Copihue, Lapageria rosea» (en inglés). California Horticultural Society Journal 25 (3). http://www.roselandhouse.co.uk/climbers/lapageria/reed.htm. Consultáu 'l 5 d'ochobre de 2011. 
  22. 22,0 22,1 Guzmán, Nicomedes (1957). Autorretratu de Chile, 1.ª, Editorial Zig-Zag, 390.
  23. 23,0 23,1 23,2 Plath, Oreste (1973). «El copihue coloráu (Provincia de Cautín)», Geografía del mitu y la lleenda chilenos (HTML), 1.ª, Editorial Nascimento, 249.
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 Hoffmann Jacoby, Adriana (1982). Flora montés de Chile: Zona araucana, 4.ª, Ediciones Fundación Claudio Gay.
  25. Pardo B., Oriana, y José Luis Pizarro T. (2005). «Presentación de les especies - 5. Frutes», Especies botániques consumíes polos chilenos prehispánicos. Mare Nostrum Ltda, 113. ISBN 956-8089-08-X.
  26. 26,0 26,1 «Lapageria rosea (Chilean Bellflower, Copihue): History, Cultivation and Propagation» (inglés). www.roselandhouse.co.uk (s/f). Consultáu'l 25 d'abril de 2014.
  27. Théis (barón de), Alexandre Étienne Guillaume (1815). Spiegazione etimologica de'nomi generici delle piante (en italianu). Vicenza: Tipografia Parise.
  28. Gledhill, D. (2008). The Names of Plants (en inglés). Cambridge, Nueva York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86645-3.
  29. (1981) Diccionariu llatino-español. Ramón Sopena S.A, 430. ISBN 84-303-0755-9.
  30. 30,0 30,1 30,2 «Copihue». www.profesorenlinea.cl (s/f). Consultáu'l 5 d'ochobre de 2011.
  31. Catalogue of Life (26 de febreru de 2014). «Species details» (inglés). www.catalogueoflife.org. Consultáu'l 13 de marzu de 2014.
  32. Royal Botanic Gardens, Kew (s/f). «World Checklist of Selected Plant Families - Lapageria rosea: Name Overview» (inglés). apps.kew.org. Consultáu'l 25 d'abril de 2011.
  33. 33,0 33,1 33,2 Real Sociedá d'Horticultura (2011). «Lapageria rosea AGM» (inglés). apps.rhs.org.uk. Consultáu'l 24 de xineru de 2014.
  34. 34,0 34,1 (1999) en Turismu y Comunicaciones S.A.: Turistel-Guía Turística de Chile - Sur, 14.ª, Cochrane S.A, 45. ISBN 956-7264-45-7.
  35. Valdivia, Carlos Y., et a el. (2006). «Depressed Pollination of Lapageria rosea Ruiz et Pav. (Philesiaceae) in the Fragmented Temperate Rainforest of Southern South America» (en inglés). Biodiversity and Conservation 51 (5). doi:10.1007/s10531-004-6683-4. 
  36. Jara Seguel, Pedro, y Cristina A. Zúñiga. «El cariotipo de Lapageria rosea Ruiz et Pav. (Liliales:Philesiaceae)». Gayana - Botánica (Concepción, Chile) 61 (2). ISSN 0717-6643. http://www.scielo.cl/scielo.php?pid=S0717-66432004000200007&script=sci_arttext. Consultáu 'l 25 d'abril de 2011. 
  37. Enciclopedia de la vida (s/f). «Lapageria rosea - Names (Taxonomic Information)» (inglés). eol.org. Consultáu'l 13 de marzu de 2014.
  38. MacFarlane, J. Muirhead (xunu de 1891). «idioma inglés II. Comparison of Hybrid Structure with that of their Parents - (a) Philageria Veitchii». XIV.- A Comparison of the Minute Structure of Plant Hybrids with that of their Parents, and its Bearing on Biological Problems. http://www.bulbnrose.org/Heredity/Macfarlane/Macfarlane01.html#A idioma inglés. Consultáu 'l 24 de marzu de 2011. «[Philageria Veitchii] was raised in the nurseries of Messrs VEITCH at Exeter, by the crossing of Lapageria rosea with pollen of Philesia buxifolia». 
  39. 39,0 39,1 Royal Botanic Gardens, Kew (s/f). «World Checklist of Selected Plant Families - Lapageria rosea: Synonyms» (inglés). apps.kew.org. Consultáu'l 4 de xunu de 2010.
  40. ChileFlora (s/f). «Lapageria rosea: Description» (inglés). chileflora.com. Consultáu'l 25 d'abril de 2011.
  41. 41,0 41,1 41,2 Chester, Sharon R. (2008). A Wildlife Guide to Chile: Continental Chile, Chilean Antarctica, Easter Island, Juan Fernandez Archipelago (en inglés). Princeton, N.J.: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-12976-1.
  42. 42,0 42,1 42,2 42,3 Conran, J. G., y T. H. Y. Clifford (1998). «Philesiaceae», The Families and Xenera of Vascular Plants, vol. 3: Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae (except Orchidaceae). Klaus Kubitzki (ed.) (en inglés), Springer-Verlag, 409-411. ISBN 3-540-64060-6.
  43. Henríquez, Carolina A. (marzu de 2004). «Efeutu de la fragmentación del hábitat sobre la calidá de les granes en Lapageria rosea». Revista chilena d'hestoria natural 77 (1). ISSN 0716-078X. http://www.scielo.cl/scielo.php?pid=S0716-078X2004000100013&script=sci_arttext. Consultáu 'l 4 de xineru de 2011. 
  44. 44,0 44,1 Facciola, Stephen. Cornucopia: A Source Book of Edible Plants (en inglés). Vistu, California: Kampong Publications. ISBN 978-0-9628087-0-8.
  45. 45,0 45,1 «Lapageria rosea» (inglés). pfaf.org (s/f). Consultáu'l 4 de xineru de 2011.
  46. 46,0 46,1 Shephard, Sue (2003). Seeds of Fortune - A Gardening Dynasty (en inglés). Bloomsbury Publishing, 100. ISBN 0-7475-6066-8.
  47. 47,0 47,1 «Copihues nos xardinos de Cobquecura». www.aldeacolonialchile.com (s/f). Consultáu'l 5 d'ochobre de 2011.
  48. Real Sociedá d'Horticultura (2011). «Lapageria rosea var. albiflora Award of Merit (H3) 2012» (inglés). apps.rhs.org.uk. Consultáu'l 19 d'abril de 2014.
  49. Real Sociedá d'Horticultura (2011). «Award of Garden Merit (AGM)» (inglés). apps.rhs.org.uk. Consultáu'l 19 d'abril de 2014.
  50. Rebolledo, Guido (8 de xineru de 2008). «Cuando'l copihue pasa a ser una pasión...». L'Austral (www.australtemuco.cl). http://www.australtemuco.cl/prontus4_noticies/site/artic/20080108/pags/20080108010302.html. Consultáu 'l 5 d'ochobre de 2011. 
  51. Ministeriu del Mediu Ambiente (s/f). «Inventariu nacional d'especies - Búsqueda d'especies: Especies amenaciaes». especies.mma.gob.cl. Consultáu'l 15 de marzu de 2014.
  52. Facultá de Ciencies de la Universidá de Chile (2007). «Estáu de caltenimientu de la flora nativa - Flora «en peligru» na Rexón d'O'Higgins». www.librorojo.cl. Consultáu'l 15 de marzu de 2014.
  53. Error de cita: Etiqueta <ref> non válida; nun se conseñó testu pa les referencies nomaes d62
  54. (2003) en Armayor, Óscar: Diccionariu mapuche, 5.ª, Buenos Aires, Arxentina: Editorial Guadal, 286. ISBN 987-1134-51-7.
  55. Martínez Fernández, José G. (12 de febreru de 2009). «Cien poemes chilenos claves: El copihue coloráu (Ignacio Verdugu Cavada, 1887-1970)». Consultáu'l 6 d'ochobre de 2011.
  56. 56,0 56,1 Alarcón Carrasco, Héctor (ochobre de 2009). «El copihue coloráu». chilecronicas.com. Consultáu'l 5 d'abril de 2014.
  57. Scarpa, Roque Esteban. «Recáu sobre'l copihue chilenu», Gabriela Mistral - Aponderamientu de les coses de la tierra, 1.ª, Santiago: Ediorial Andrés Bellu, 50.
  58. (1993) en Quezada, Jaime: Gabriela Mistral: Poesía y prosa. Biblioteca Ayacucho, 525. ISBN 980-276-228-8.
  59. Subercaseaux, Benjamín (1954 [1940]). «Onde se van ver munches coses xuntes que nun se podríen dixebrar», Chile o una lloca xeografía, 10.ª, Ediciones Ercilla, 270.
  60. Neruda, Pablo (2005). «El mozu provincianu», Confieso que viví, 1.ª, Imprenta Salesianos S.A, 12. ISBN 956-16-0396-9.
  61. Ponce, David (2012). «Osmán Pérez Freire - Biografía». www.musicapopular.cl. Consultáu'l 5 d'abril de 2014.
  62. Ponce, David (2012). «Clara Solovera - Biografía». www.musicapopular.cl. Consultáu'l 30 de xineru de 2014.
  63. «Chile llindu». www.nuestro.cl (s/f). Consultáu'l 30 de xineru de 2014.
  64. «La cueca presentada por Violeta Parra... El folclor de Chile». www.musicapopular.cl (2012). Consultáu'l 15 d'abril de 2014.
  65. 65,0 65,1 Contreras Valenzuela, Bruno (22 d'ochobre de 2013). «Heráldica de Chile - El copihue». heraldicadechile.wordpress.com. Consultáu'l 3 de mayu de 2014.
  66. 66,0 66,1 «Chile - Araucania» (inglés). www.vexilla-mundi.com (s/f). Consultáu'l 30 de mayu de 2014.
  67. 67,0 67,1 Martins, António (30 de setiembre de 2006). «Flags of the World - Araucanía region (Chile)» (inglés). www.crwflags.com. Consultáu'l 30 de mayu de 2014.
  68. 68,0 68,1 La Cuarta (6 d'avientu de 2005). «El "Copihue d'oru" premió a los artistes pop más bacanes de Chilito». lacuarta.cl. Consultáu'l 23 de febreru de 2012.
  69. Bonifaz R., Francisco (11 d'ochobre de 2011). «Anxélica Capo ye la nueva animadora del Copihue». www.lacuarta.cl. Consultáu'l 11 d'ochobre de 2011.

Bibliografía[editar | editar la fonte]

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Wiktionary-logo.svg
Mira en Wikcionariu'l vocablu: