Idioma chamorru

De Wikipedia
Saltar a: navegación, buscar
Chamorro
'Chamoru'
Faláu en Bandera de Guam Guam
 (Territoriu ensin incorporar de USA)
Flag of the Northern Mariana Islands.svg Islles Marianes del Norte
 (Estáu llibre acomuñáu a EUA)
Plantía:Xeodatos Palaos
Bandera de los Estaos Federaos de Micronesia Estaos Federaos de Micronesia
Falantes 94 700 (1991)
Familia Austronesio

 Malayu-polinesiu
  Sulawesi-polinesiu
   Chamorro

Alfabetu Llatinu
Estatus oficial
Oficial en Bandera de Guam Guam (cooficial)

Flag of the Northern Mariana Islands.svg Islles Marianes del Norte (cooficial)

Reguláu por Nun ta reguláu
Códigos
ISO 639-1 ch
ISO 639-2 cha
ISO 639-3 cha
Idioma chamorro.png
Estensión del chamorro

El idioma chamorro (autoglotónimu: chamoru) ye la llingua falada na islla de Guam y nes islles Marianes del Norte onde comparte la oficialidá col inglés. En dellos llares nes Carolinas, sobremanera en Yap y Ponapé, tamién se sigue utilizando y ta oficialmente reconocíu. Estes islles de Oceanía tuvieron venceyaes a España dende 1521 a 1898-1899. Tamién usen la llingua, nos Estaos Xuníos, dellos inmigrantes y descendientes d'estos. Ye una llingua malayu-polinesia, na familia austronesia, y tien munches influencies del español, habiendo llegáu a considerase qu'el chamorro faláu a finales del sieglu XIX yera un criollu de base española.

Ye una llingua aglutinante, dexando que los raigaños sían modificaes por un númberu ilimitáu de afixos. Por casu, manmasanganenñaihon "(plural) falar un ratu (con/a)" vien del prefixu de plural man-, l'intensificador de pasáu ma-, el raigañu verbal sangan, el sufixu i "a, escontra" (que nesti casu camuda'l so timbre a y) cola consonante añedida n y el sufixu ñaihon "una pequena cantidá de tiempu". Asina pos "In manmasanganenñaihon gui'" significa "Tuvimos falándo-y un ratu".

Al igual qu'el español tamién tien nel so alfabetu la lletra ñ y gran cantidá de vocabulariu procedente del español (aprosimao'l 50 % de los raigaños de les palabres). Sicasí, dellos autores consideren qu'esto non lo convierte nun criollu del español, una y bones el chamorro suel usar los préstamos al estilu micronesiu (por casu: bumobola, "xugar cola bola o pelota" col infixu verbalizante -um- y la reduplicación de la primera sílaba del raigañu).

Aprosimao hai unos 50 000 falantes de chamorro a lo llargo de Guam, Saipán, Tinián, Rota, Yap, Ponapé y otres partes d'Estaos Xuníos.

Les llingües más cercanamente emparentaes col chamorro atópase nes Filipines, magar dellos llingüistes consideren al chamorro como una llingua aisllada dientro de la familia malayu-polinesia.

El númberu de falantes de chamorro tornó nos años recién, y polo xeneral, ente los mozos amuesa cada vez más influencia del inglés, y tienden a entemecer chamorro ya inglés na conversación. En Guam (llamáu Guåhan polos falantes de chamorro) el númberu de falantes nativos menguó dende la última década, ente que nes Marianes del Norte los mozos inda falen l'idioma con fluidez.

El chamorro como español criollu[editar | editar la fonte]

Rafael Rodríguez-Ponga considera al chamorro un español-austronesio o una llingua mista hispanu-austronesia o, siquier, una llingua que surdió d'un procesu de contactu y de criollización na islla de Guam, una y bones el chamorro modernu nun ta namái influyíu en vocabulariu, sinón que tien na so gramática numberosos elementos d'orixe español: verbos, artículos, preposiciones, numberales, conxunciones, etc.[1] Esi procesu, qu'empezó nel sieglu XVII y terminó a principios del sieglu XX, significó un cambéu fondu dende'l chamorro antiguu (paleo-chamorro) hasta'l chamorro modernu (neo-chamorro), nel so gramática, fonoloxía y léxicu.[2]

Pela so parte, el llingüista Donald M. Topping, nel llibru de testu Chamorro Reference Grammar, diz qu'anque hubo una entrada masiva de préstamos del español ya inclusive inflúi del español nel sistema de soníos del chamorro, la influencia ye lingüísticamente superficial, ensin apenes efectos na gramática.[3]

Chamori, chamorro y chamoru[editar | editar la fonte]

La sociedá precolonial nes islles Marianes basar nel sistema de castes, "Chamori" foi'l nome de la casta gobernante.[4]

Dempués de que España anexionara y conquistara les islles Marianes, el sistema de castes eventualmente escastar mientres el dominiu español, entós el españoles empezaron a referise escontra los autóctonos col exónimo chamorro. El nome chamoru ye un endónimo deriváu de la pronunciación nativa del mesmu exónimo hispanu.

Delles persones postulen que la definición española de "chamorro" xugó un rol importante al ser usada pa referise a los habitantes del archipiélagu. Amás de que Chamorro ye un apellíu d'orixe español, más específicamente Castellanu, que según delles fontes significa "el de la cabeza tosquilada"[5], amás de ser utilizáu como llamatu pa'l portugueses, que teníen el costume de tosquilase. Otres fontes argumenten que'l significáu ye "echar moros" esti pronunciáu rápido sonaría como chamorro. Acordies con esto, el termino chamorro pudo ser utilizáu pa designar a los habitantes d'estes islles yá que Circa, un misionario católicu reportó que los homes usaben un estilu deportivu nel cual tosquilaben la so cabeza. Esti estilu foi inclusive retratáu en "caricatures" modernes qu'intenten faer risión a los chamorros d'antaño. Sicasí, les primeres descripciones europees alrodiu de l'apariencia física de los "chamorro" nos años 1520-1530 reporta que dambos sexos teníen una llarga melota, que llegaba inclusive más embaxo de la so cintura. Otra descripción, fecha cerca de 50 años dempués, reporta que los nativos d'esi tiempu arreyaben el so pelo con unu o dos nuedos.[6]

Alfabetu[editar | editar la fonte]

' (oclusiva glotal), A, Å, B, Ch, D, Y, F, G, H, I, K, L, M, N, Ñ, Ng, O, P, R, S, T, O, Y

Nótese que la lletra Y suelse pronunciar más bien como 'dz' (aproximamientu a una pronunciación rexonal de la "y" o la "ll ", que los sos soníos nun esisten en chamorro), según tampoco se suel estremar la N de la Ñ. Asina pos el topónimu Yona pronúnciase 'dzo-nia', non 'yo-na' que sería lo esperao. Nótese amás que'l soníu de la Ch aseméyase más a 'ts' qu'a 'tsh' y que A y Å frecuentemente nun s'estremen en chamorro escritu, escribiéndose dambes como 'A', anque la escritura cuidao nos llibros de testu o nes publicaciones oficiales si curiar d'estremales.

Espresiones básiques en chamorro[editar | editar la fonte]

Håfa Adai Hola
Saludu saludos
Håfa tatatmanu hao? ¿cómo estes?
Håyi na'ån-mu? ¿Cómo te llames?
Si Juan yo' Yo soi Juan
Ñålang yo' Yo tengo fame'
Amego Amigu
Bona suette }
Adios adiós
Felis Kumpliañus Feliz Cumpleaños
Maolek na Hai'ånin Bonos díes
Bones Dihas Bonos díes
Maolek na Balto'ånin Bones tardes
Bones Tåtdes Bones tardes
Maolek na Puenge Bones nueches
Bones Nueches Bones nueches
Estil otru diha Hasta otru día
Estil agupa' Hasta mañana
Si Yu'us ma'åse' Gracies
Bon probecho, Tåyá' Guaha De nada, nun hai de qué
Hu Guaiya Hao Te quiero
Guåhan/Guajan Guaján, Guam
Felis Nabidat yan Añu Nuebu Feliz Navidá y Añu Nuevu
Plasan Batkon Aire Aeropuertu

Numberales[editar | editar la fonte]

El chamorro actual utiliza tol sistema numberal tomáu del español.

  • 1-10: Unu, dos, trés, kuåtro, sinko, sais, siete, ocho, nuebi, dies
  • 11-19: onse, dose, trese, katotse, kinse, diesisáis, diesisiete, diesiocho, disinuebi
  • 20-90: beinti (benti), trenta (trenta), kuarenta, sinkuenta, sisenta, sitenta, ochenta, nobenta
  • 100-900: vidaya(to), dos sientos, trés sientos, kuåtro sientos, kinientos, sais sientos... nobesientos (nuebe sientos)
  • 1000-9000: mit, dos mit, trés mit...
  • > 1 000 000:un miyón, dos miyón, trés miyón...

Sicasí, ye frecuente na conversación bonal que los chamorros usen numberales n'inglés cuando cunten dólares.

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Rafael Rodríguez-Ponga, L'elementu español na llingua chamorra, CD-Rom, Madrid, Serviciu de Publicaciones de la Universidá Complutense, 2003. eprints.ucm [1]
  2. Rafael Rodríguez-Ponga, Del español al chamorro: Llingües en contactu nel Pacíficu. Madrid, Ediciones Gondo, 2009, www.edicionesgondo.com [2][3]
  3. (1973) Chamorro Reference Grammar. University Press of Hawaii, 6 y 7. ISBN 978-0-8248-0269-1. (n'inglés)

Bibliografía[editar | editar la fonte]

  • Aguon, K. B. (1995). Chamorro: a complete course of study. Agana, Guam: K.B. Aguon.
  • Chung, Sandra. 1998. The design of agreement: Evidence from Chamorro. University of Chicago Press: Chicago.
  • Rodríguez-Ponga, Rafael (2003). L'elementu español na llingua chamorra. Madrid: Serviciu de Publicaciones, Universidá Complutense (Complutense University of Madrid). http://eprints.ucm.es/3664/
  • Rodríguez-Ponga, Rafael (2009). Del español al chamorro. Llingües en contactu nel Pacíficu. Madrid: Ediciones Gondo.
  • Topping, Donald M. (1973). Chamorro reference grammar. Honolulu: University of Hawaii Press.
  • Topping, Donald M., Pedro M. Ogo, and Bernadita C. Dungca (1975). Chamorro-English dictionary. Honolulu: University of Hawaii Press.
  • Topping, Donald M. (1980). Spoken Chamorro: with grammatical notes and glossary, rev. ed. Honolulu: University of Hawaii Press.
  • Hunt, Mike (2008). "Speaking Chamoru Moru Moru". San Roque, Saipan.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Wikipedia
Consulta la edición de Wikipedia en Idioma chamorru