Idioma avésticu

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Avésticu
?
Faláu en Llingua llitúrxica del Zoroastrismu
Falantes Llingua llitúrxica
Familia Indoeuropéu

  Indo-iranín
    Iranín
      Iranín oriental
        Avésticu

Estatus oficial
Oficial en Nengún país
Reguláu por Nun ta reguláu
Códigos
ISO 639-1 ae
ISO 639-2 ave
ISO 639-3 ave
Yasna 28.1, Ahunavaiti Gatha (Bodleiano MS J2)

L'avésticu ye una de les llingües más vieyes de la familia indoeuropea. El material testual estrémase en dos clases: el que contién testos relixosos del zoroastrismu, que daten de mediaos del primer mileniu enantes de Cristu, y el que contién el cuerpu poéticu qu'engloba la mitoloxía y les tradiciones del antiguu Irán; daqué d'esti postreru material ye pre-zoroástricu. Curiosamente, nenguna d'estos dos clases de material foi rexistráu n'escritura avéstica hasta que la llingua avéstica sumió, lo qu'asocedió ente los sieglos IV y VI d.C.

Pa rexistrar estes tradiciones lliteraries recurrióse al alfabetu pahlavi, afaciéndolu y ampliándolu pa recoyer la riqueza fonolóxica de l'antigua llingua avéstica. A esta codificación dióse-y el nome d'avesta. L'alfabetu pahlevi tenía 16 lletres, que colos amiestos y cambeos convirtiéronse nes 48 del avésticu, magar dalgunes de les grafíes son variantes posicionales. Hai 14 signos vocálicos, siendo'l restu consonantes. Delles lligadures pahlevi foron adoptaes.

Historia[editar | editar la fonte]

L'avésticu ye una de les dos llingües vieyes iranines meyor atestiguaes xuntu col antiguu persa, pos otres como'l medo o l'escita son conocíes namái por palabres ocasionales y nomes tresmitíos n'otres llingües. El material testual n'avésticu puede estremase en dos categoríes pol so conteníu:

Nenguna d'estos dos partes foi recoyida por escritu hasta muncho depués de que l'avésticu dexara de ser una llingua viva, siendo tresmitíos dambos cuerpos de lliteratura per vía oral hasta'l so codificación por escritu ente los sieglos IV al VI d.C. mientres el períodu sasánida. Col fin de rexistralos usóse'l alfabetu pahlevi, magar con adaptaciones y amplificaciones p'afaelo a los soníos de la llingua avéstica. A esta codificación dióse-y el nome de Avesta, ente que a la traducción que la acompañaba y al comentariu dióse-y el nome de Zand-avesta. Ye bien posible que tou este material fora más estensu qu'anguaño ye, por cuenta de la perda d'una parte del mesmu mientres les invasiones musulmanes. El conteníu del Avesta tal como agora ye conocíu entiende:

  • El canon zoroástricu: el Yasna, incluyendo los Gathas y los Homyašt. El Yasna 'ufiertes (oblation)'[1][2] o adoración ye la principal pieza llitúrxica del canon. Consiste d'allabancies y oraciones onde van enxertaes los Gathas o 'himnos', que contienen enseñances y doctrines de Zoroastru.
  • El Vispered, que consiste d'amiestes al Yasna y contién invocaciones y ufriendes d'adoración a 'toos el señores' (vispe ratavo), d'ende'l nome vispered.
  • Testos menores, Nyaishes, Gahs, Sirozahs, Afringans, que consisten de porciones curties, allabancies y bendiciones pa ser recitaes diariamente o n'ocasiones especiales.
  • El Vendidad o 'llei contra los daevas o demonios' (vidaeva data). El primer capítulu contién un relatu dualista de la creación, el segundu'l relatu de Yima, la edá dorada, y la venida d'un vientu destructivu, el diluviu iranín. El restu de los capítulos traten mayormente sobre cuestiones ceremoniales, rituales y llegales.
  • Los Yášts, (yešti 'adoración pola allabancia') contienen himnos d'allabancia y adoración a les divinidaes o ánxeles (yazatas).

Amás hai un númberu de fragmentos, cites y gloses.

Dialectos[editar | editar la fonte]

Nel Avesta pueden reconocese dos dialectos: el dialectu Gatha que ye la llingua de les partes más antigües y el dialectu clásicu, que ye la llingua del cuerpu central del Avesta. El primeru ye más arcaicu y tien una rellación col segundu asemeyada a la qu'el védicu tien col sánscritu o'l griegu homéricu col áticu. El dialectu gatha foi la llingua de Zoroastru y los sos siguidores siendo la so estructura gramatical bien pura. L'avésticu clásicu amuesa, nes sos últimes composiciones, munches corrupciones y tracamundios nes sos declinaciones.

Escritura[editar | editar la fonte]

L'alfabetu avésticu vien de les 16 lletres del alfabetu pahlevi, que s'espandieron hasta 48 y dalgunes de les grafíes tienen valor posicional. Hai 14 signos vocálicos y el restu son consonantes. Tamién s'adoptaron delles lligadures pahlevi.

Cada pallabra dixébrase per aciu d'un puntu, nun esistiendo diacríticos nin acentos.

Gramática[editar | editar la fonte]

Les vocales son trés: /i, a, o, ī, ā, ū/ curties y llargues. La evidencia interna nos Gathas xuntu cola evidencia paralela en llingües emparentaes indica la esistencia nel avésticu antiguu d'un sistema tonal asemeyáu al sánscritu védicu. N'etapes posteriores el tonu foi reemplazáu por un acentu tónicu na penúltima sílaba si yera llarga y si non na antepenúltima.

L'avésticu tien una facilidá pa formar pallabres per aciu de prefixos y amestando sufixos a les derivaciones primaria y secundaria.

Los nomes y los axetivos lleven xéneru (masculín, femenín, neutru), númberu (singular, dual y plural) y casu (ocho).

Los verbos tienen voces activa y media, cuatro moos: indicativu, imperativu, suxuntivu y optativu y tres tiempos: presente, aoristu y perfeutu. L'orde de la frase ye llibre.

Referencies[editar | editar la fonte]

Bibliografia[editar | editar la fonte]

  • Javier Martínez García y Michiel de Vaan, Introducción al avéstico, Madrid, Ediciones Clásicas, 2001.