Hiperasturianu (rexistru)

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta

L'Hiperasturianu, ye un rexistru del asturianu que ta carauterizáu pol emplegu de pallabres arcaiques, cultes ya invenciones llingüístiques col enfotu más o menos declaráu de que'l modelu de llingua s'estreme lo más posible del castellanu.

Pa delles persones[ensin referencies] esto respuende a una sensación d'inferioridá y d'acomplexamientu, y ye daqué frecuente nes primeres etapes d'un movimientu de recuperación llingüística, como pasó n'Asturies na década de los 80 y en Galicia na mesma dómina. En dambes comunidaes, el modelu d'asturianu y de gallegu foi avanzando p'haza posiciones más normales y estandarizaes a midida que'l procesu d'estandarización avanzaba y los rexistros de la llingua diben estabilizándose adulces.

Sicasí, entá anguaño hai daquién qu'emplega esti modelu hiperasturianu, que n'ocasiones amuesa al empar una fonda refuga de la normativa y emplega otres pallabres inventaes.

Sacante estos casos, nun han considerase hiperasturianismos aquelles pallabres escaecíes, que por ser variedaes llocales o por otres razones, nun conseña la ALLA pesie a tar rexistraes nel acervu lliterariu y oral del asturianu. Bonos exemplos son óligu 'garza real' en Cuideiru[1], palaz 'palaciu', pallabra usada de contino por Fernán Coronas y acreditada na fala de Cadavéu[2]. yeldu col significáu de 'plancton' o 'crill' que-y dan en Llanes, y pervivu en Llastres na fras Yeldu pa la ballena. valluga "valleya" en Cabrales. lligüerda "frangüesu" tamién en Cabrales, solliviu "alliviu" conseñáu en Llanes, en J.H. y en cartafueyos del sieglu pasáu[3], etc.

Diferencies respeutu del asturianu estandar[editar | editar la fonte]

Pallabres inventaes o deformaes[editar | editar la fonte]

  • Morrebundu pa Mortecín o Morrientu.
  • Munera pa Muñeira (Munera apaéz nun de los discos del conxuntu Llan de Cubel pa referise a la Gallegada)
  • Ñora de prensa pa Rueda de Prensa
  • Infracadarma pa infraestructura o encadarmar pa estructurar
  • Avenir pa Futuru
  • Domiñu pa Dominiu
  • Muerganización pa Organización
  • Fierrucarril pa Ferrocarril
  • Idioloxía pa Ideoloxía
  • Aprofitar pa Aprovechar
  • Bardión pa Osu
  • Ablaidu pa Llobu (dende'l galés *bleidd a traviés de la tribu astur de los ablaidacos)

Pallabres con ortografía estremada de la oficial[editar | editar la fonte]

  • Hiviernu pa Iviernu
  • Hespaña pa España
  • Gerra pa Guerra
  • Cordenada pa Coordenada
  • Istitución pa Institución
  • Goviernu pa Gobiernu

Emplegu incorreutu de pallabres asturianes[editar | editar la fonte]

  • Güeyar pa güeyar pero tamién pa mirar

Hiperasturianu en Lleón[editar | editar la fonte]

Dacuando l'emplegu del hiperasturianu solápase con un emplegu deficiente de les estructures propies de la llingua, por mor de que daquién lu emplega nun ye falante maternu del idioma y-y falta de referencies orales (por exemplu, laismu y loismu proveniente del castellán) y, poro, de criteriu pa refugar los términos que-y son estraños a la llingua. Nos caberos tiempos, hai series denuncies d'emplegu del hiperasturianu en Lleón onde tamién se-y axunten rasgos carauterísticos como la diéresis enriba la "i" y delles incorreiciones llingüístiques. Toes elles carauterístiques comunes de la politización de la llingua y que-y son propies a los entamos d'un movimientu de normalización llingüística.

L'emplegu del hiperasturianu y los problemes que-y ocasiona a la llingua[editar | editar la fonte]

Dende les más de les estayes académiques y sociollingüístiques, coincídese en considerar perxudicial pa la llingua'l modelu hiperasturianu que pue dar una sensación de poca seriedá, d'artificialidá y, inda non d'un mou direutu, pue llevar arreyada la supresión de les formes y espresiones propies y tradicionales del asturianu.

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Fernando Álvarez-Balbuena García "Tres notes etimolóxiques pinyar, imu y l'oligo". Lletres Asturianes nu. 39. Ed. ALLA. Uviéu
  2. un xoxu chenu de paz val inda más qu'un palaz "Contribución a la gramática histórica de la lengua asturiana". X. Ll. García Árias. Ed. Universidá d'Uviéu 1988.
  3. "Lletres vieyes". Lletres asturianes 91. Ed. ALLA. Uviéu 2006.