Guerra filipín-estadounidense

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Guerra filipín-estauxunidense
Filipino casualties on the first day of war.jpg
Filipinos muertos nel primer día de la guerra.
Fecha 4 de febreru de 1899-16 d'abril de 1902
Llugar Flag of the Philippines.svg Filipines
Causes Proclamación de la Primer República Filipina ya intervención estauxunidense nel archipiélagu filipín por cuenta de la victoria llograda contra España na guerra hispanu-estauxunidense.
Belixerantes
Bandera de Estaos Xuníos d'América Estaos Xuníos
Policía Xeneral de Filipines
Esploradores Filipinos
Bandera de Filipines República Filipina
Philippine revolution flag kkk1.svg Katipunan
Bandera de Filipines Pulajanes
Late 19th Century Flag of Sulu.svg Sultanatu de Sulu
Bandera de Filipines Moros filipinos
Comandantes
Bandera de Estaos Xuníos d'América William McKinley
Bandera de Estaos Xuníos d'América Theodore Roosevelt
Bandera de Estaos Xuníos d'América Elwell Otis
Bandera de Estaos Xuníos d'América Arthur MacArthur
Bandera de Estaos Xuníos d'América John Pershing
Bandera de Estaos Xuníos d'América Jacob Smith
Bandera de Filipines Emilio Aguilandu
Bandera de Filipines Antonio Lluna
Bandera de Filipines Artemio Ricarte
Bandera de Filipines Miguel Malvar
Bandera de Filipines Gregorio Del Pilar
Bandera de Filipines Manuel Tinio
Philippine revolution flag kkk1.svg Arcadio Maxilom
Philippine revolution flag kkk1.svg Macario Sakay
Bandera de Filipines Dionisio Seguela
Purported flag of the Republic of Zamboanga.svg Vicente Álvarez
Late 19th Century Flag of Sulu.svg Sultan de Sulu
Fuercies en combate
126 000 soldaos 80 000 soldaos
Baxes
4324 soldaos muertos
3000 mancaos
16 000 soldaos muertos
Ente 250 000 y 1 500 000 civiles muertos
[editar datos en Wikidata]

Plantía:Campaña Guerra filipín-estauxunidense

.


La guerra filipín-estauxunidense, la primer guerra de lliberación nacional del sieglu XX, foi un conflictu bélicu acaecíu ente Filipines y l'exércitu de Estaos Xuníos d'América dende'l 4 de febreru de 1899 hasta'l 16 d'abril de 1902.

Esti conflictu ye conocíu tamién como la insurrección filipina. Esti nome foi históricamente'l más usáu comúnmente n'Estaos Xuníos, pero los filipinos y un númberu considerable d'historiadores estauxunidenses referir a estes hostilidaes como la guerra filipín-estauxunidense, y en 1999 la Biblioteca del Congresu estauxunidense reclasificó les sos referencies pa usar esti términu.

Oríxenes de la guerra[editar | editar la fonte]

Una fotografía de finales del sieglu XIX con katipuneros filipinos.

El gobiernu estauxunidense asegurara a los rebeldes filipinos qu'el so únicu interés moraba en ganar a España y, de camín, ayudar a los filipinos a consiguir la independencia. El presidente estauxunidense McKinley declarara públicamente que l'anexón de les Filipines, «sería, d'alcuerdu al nuesu códigu moral, una agresión criminal». Pero tres la derrota d'España por causa de la Guerra hispanu-estauxunidense, los Estaos Xuníos volver contra los filipinos, quien-yos habíen proporcionáu importante ayuda militar ya información loxística, y apoderáronse de les Filipines convirtiéndola nuna colonia estauxunidense. McKinley esplicaría que «los filipinos yeren incapaces d'autu gobernase, y que Dios indicáralu que nun podíen faer otra cosa más qu'educalos y cristianizarlos», a pesar de que les Filipines yá fueren cristianizadas polos españoles a lo llargo de dellos sieglos.

N'avientu de 1898, Estaos Xuníos adquirió les Filipines y otros territorios d'España pola suma de 20 millones de dólares estauxunidenses, por aciu el Tratáu de París. Sicasí, los filipinos, que yá declararen la independencia'l 12 de xunu d'esi añu, oponer a los términos del tratáu. El 14 d'agostu, una tropa formada por 11 000 soldaos foi unviada a ocupar les islles. El 1 de xineru de 1899, Emilio Aguilandu foi declaráu primer presidente. Más tarde entamó un congresu en Malolos, Bulacán, pa redactar una constitución.

Desenvolvimientu[editar | editar la fonte]

Les tensiones ente los soldaos filipín y estauxunidense nes islles surdieron por cuenta de los movimientos pola independencia, contrarios a la colonización, agravaos polos sentimientos de traición per parte d'Aguilandu, quien fuera lleváu a les islles pola armada estauxunidense. Les hostilidaes empezaron el 4 de febreru de 1899, cuando un soldáu estauxunidense disparara a un soldáu filipín que taba travesando una ponte nel territoriu estauxunidense ocupáu de San Juan del Monte; un incidente qu'el historiadores agora consideren l'entamu de la guerra. El presidente estauxunidense William McKinley más tarde diría a los reporteros «que los insurxentes atacaren Manila» para asina xustificar la guerra en Filipines.[1]

L'alministración del presidente estauxunidense McKinley calificó a Aguilandu de bandíu fuxitivu», ensin enxamás emitir nenguna declaración de guerra. Dos razones diéronse pa esto: una ye que llamando a la guerra, la insurrección filipina paecería una rebelión contra un gobiernu llegal, anque la única parte de Filipines baxu control estauxunidense yera Manila; la segunda foi pa dexar al gobiernu estauxunidense evitar el compromisu de les reclamaciones de les aiciones de los veteranos. Nel xunu de 1900, Galicanu Apacible, el primera embaxador de Filipines n'Estaos Xuníos, que fuxera a la ciudá de Toronto (Canadá), l'añu anterior pa evitar la posible detención poles autoridaes estauxunidenses,[2] escribió una carta apasionada n'inglés al pueblu estauxunidense, encamentándolo a detener l'agresión contra'l so país.[3]

El 28 de marzu de 1901, Emilio Aguilandu y Famy, primer presidente de Filipines, foi prindáu por fuercies de los Estaos Xuníos. La llucha de guerrilles siguió: el 5 de setiembre de 1903 foi prindáu Simeón Fola.

Macario Sacay asumió la presidencia filipina tres la captura y arrestu domiciliar del presidente Aguilandu, pero'l 17 de xunetu de 1906 foi engañáu pol gobernador estauxunidense con una falsa ufierta d'amnistía y la promesa d'un puestu na proxectada Asamblea Nacional (nun marcu republicanu democráticu). Sacay y los sos guerrilleros fueron aforcaos por orde del gobernador el 13 de setiembre de 1907.

Consecuencies[editar | editar la fonte]

Imaxe de prensa amosando la infame orde dada pol xeneral Smith «MATÁI A LOS MAYORES DE DIEZ (años)» New York Journal, 5 de mayu de 1902.[4][5]

Mientres la guerra morrieron 20 000 militares filipinos y 4234 estauxunidenses.

Según el periodista políticu estauxunidense James B. Goodno, el númberu d'homes, muyeres y neños civiles filipinos que perecieron de resultes direuta de los enfrentamientos devasó la sesta parte de la población total del país (esto ye, morrieron ente 1,2 millones y 1,5 millones).[6]

En 1908, el sacerdote católicu Manuel Arellano Remondo envaloró qu'hubiera un pocu más d'un millón d'homes, muyeres y neños civiles filipinos muertos pola guerra:

La población menguó por cuenta de la guerra. En 1895 envalórase qu'en Filipines vivíen unos 9 millones de persones, y na actualidá [1908], los habitantes del archipiélagu nun superen los 8 millones de persones.[7]

A la fin de la guerra, el censu oficial estauxunidense de 1903 contabilizó 7 635 426 habitantes en tol país.

Esti eventu denominóse «Xenocidiu filipín» y, magar ye ciertu que la represión estauxunidense foi feroz y enllargada dellos años más hasta 1907 (y hai quien diz hasta 1913), incluyendo la masiva resistencia armada frente a la invasión militar per parte del segundu presidente y xeneral de la República Filipina de 1898 Macario Sacay, executáu mientres la mesma (el xeneral Jacob H. Smith llegó inclusive a ordenar, n'unu de los episodios que llegó a conocese, «nun tomar prisioneros y matar a tolos mayores de diez años»),[8] resulta difícil calcular agora una cifra esacta. La xustificación d'esti xenocidiu foi'l imperialismu que consideraba lexítimu cualquier abusu sobre una raza inferior qu'había que colonizar y tapando llisa y llanamente la esplotación; Rudyard Kipling escribió en 1899 defendiendo l'imperialismu estauxunidense en Filipines el so poema «La carga del home blancu» («The White Man's Burden»), publicáu orixinalmente na revista popular McClure's col subtítulu «The United States and the Philippine Islands» (‘Los Estaos Xuníos y les islles Filipines').

ye d'esperar qu'una enorme proporción d'eses baxes sían filipinos de fala hispana yá que yeren los d'esta fala los que meyor entendíen los conceutos d'independencia y llibertá y los qu'escribieron obres en idioma español sobre diches idees.

Luciano de la Rosa, El filipín: orixe y connotación (1960)[9]

La quema d'aldegues, les tortures y les violaciones per parte de los soldaos estauxunidenses tamién fueron abondosos.

L'historiador estauxunidense Paul A. Kramer señala que'l comportamientu de los soldaos estauxunidenses provocó la indignación de los antimperialistes, quien abiertamente denunciaron la quema d'ilesies, la profanación de campusantos y l'execución de prisioneros.[10] Los estauxunidenses practicaben la tortura de llamada «cures d'agua», na qu'obligaben al prisioneru a inxerir muncha cantidá de líquidu, lo que provocaba munches vegaes la muerte por colapsu.[11]

Tres la derrota, Filipines convertir nuna colonia d'Estaos Xuníos, qu'impulsó la so cultura ya idioma nes islles. Finalmente, el 4 de xunetu de 1946, tres la Segunda Guerra Mundial, Estaos Xuníos concedió a Filipines una independencia más nominal que real.

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. Evidencies recién del Institutu Históricu Nacional de les Filipines dicen que'l soldáu filipín muertu polos (dichu bébedos) soldaos estauxunidenses nun ta en San Juan del Monte, sinón na actual cai Sorrego, en Manila. L'Institutu punxo ende una marca.
  2. «Emilio Aguilandu — dubious hero?: To the american people, an appeal». Consultáu'l 2009.
  3. «To the american people: an appeal / by G. Apacible».
  4. Fotografía publicada nel sitiu web Historical Text Archive.
  5. «New York Journal Americal», artículu publicáu n'inglés nel sitiu web Wikipedia.
  6. Goodno, James B. (1991): The Philippines: land of broken promises (pág. 31). Londres, 1991.
  7. Arellano Remondo, fray Manuel: Xeografía xeneral de les islles Filipines (pág. 15). Manila: Tipografía del Colexu de Santu Tomás de Manila.
  8. pdf
  9. De la Rosa, Luciano (1960): El filipín: orixe y connotación. Manila, 1960.
  10. tortura-en-la guerra filipín-norteamericana/ The Water Cure: Debating Torture and Counterinsurgency—a Century Ago publicáu pola revista New Yorker, traducíu por Norberto Barreto Velázquez, Ph. D. Lima, Perú, 29 d'abril de 2009
  11. otomíes-de-eeuu-al pueblu.html «Les otomíes d'Estaos Xuníos contra'l pueblu filipín en 1898-1946», artículu de mayu de 2009 nel sitiu web Heriedu Española.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Guerra filipino-estauxunidense